2 ساعت قبل
عادله سنگلاخی
قریب قیرق ییلدن آرتیق وقت دوامیده ایران منطقهده افغان مهاجرلری و قاچقینلری نینگ اېنگ کتّه قبول قیلووچی دولت بۉلیب کېلماقده. رسمي آمارلر و معلوماتلرگه کۉره، ایچکی اوروشلر دوریدن تارتیب طالبان نینگ ینه حاکمیتگه قَیتیشیگچه بۉلگن دورده میلیونلب افغانستان وطنداشلری ایرانگه باشپناه ایزلب کېلگن.
شو بیلن بیرگه، اېران 1951-ییلگی قاچقینلر مقامی تۉغریسیدهگی کانوانسیون و اونگه عاید 1967-ییلگی قۉشیمچه پروتکل قۉشیلگن بۉلسه-ده، مهاجرلر و قاچقینلر معمالرینی حل قیلیش، اولرگه باشپناه بېریش یاکه دایمي یشش حقوقینی تقدیم اېتیش اوچون خلقارا مهاجرت قانونلریگه ماس، برقرار، شفّاف و انیق وکالتلی بیرار مستقل ادارهنی هېچ قچان تشکیل اېتمهگن.
خلقارا حجتلرده قاچقینلر تعریفی
1951-ییلگی ژنو کانوانسیونیگه کۉره، قاچقین بو ارقی، مذهبی، ملتی، معین اجتماعي گروهگه منسوبلیگی یاکه سیاسي قرهشلری سببلی تعقیب یاکه قییناققه اوچرهشدن اساسلی قۉرقووی بۉلگن، اۉزی نینگ عادتي یشش مملکتیدن تشقریده بۉلگن همده شو قۉرقوو طفیلی وطنگه قَیته آلمهیدیگن یاکه قَیتیشنی ایستهمهیدیگن شخصدیر. قاچقینلرنینگ حقوقي مقامی ایکّی خلقارا حجت بیلن بېلگیلنگن: 1951-ییلدهگی قاچقینلر مقامی تۉغریسیدهگی کانوانسیون و اونگه عاید 1967-ییلگی قۉشیمچه پروتکل.
ایران اسلام جمهوریتی 1976-ییل 28-جولای کونی اوشبو حجتلرگه 17-مادّه «بندلیک»، 23-مادّه «جماعت یاردملری»، 24-مادّه «محنت قانونچیلیگی و اجتماعي تأمینات» همده 26-مادّه «حرکتلنیش اېرکینلیگی» بۉییچه شرطلر قۉیگن حالده قۉشیلگن. مذکور قۉشیلیش اساسیده، ایران دولتی قاچقینلرنی رۉیخطدن اۉتکزیش، اولرنینگ قاچقینلیک مقامینی انیقلش و کانوانسیون قاعدهلریگه موافق خدمتلر کۉرسهتیش اوچون مسوول حسابلنهدی.
ایران ایچکی قانونلری
اسلامي انقلابدن آلدین، ایرانده قاچقینلر مقامینی ترتیبگه سالووچی اساسي حقوقي حجت «1342-ییلده قبول قیلینگن قاچقینلر تۉغریسیدهگی نظام» بۉلگن. اوشبو نظام قاچقینلرنی قبول قیلیش ترتیبی و اولر نینگ حقوقلرینی باشقریش مقصدیده ایشلب چیقیلگن.
مذکور نظام نینگ 1-مادّهسیگه کۉره، «قاچقین» بو سیاسي، مذهبی، ارقي اعتقادلری یاکه معین اجتماعي گروهگه منسوبلیگی سببلی حیاتیگه خوف توغیلیشی، قییناق یاکه تعقیبدن اساسلی قۉرقوو طفیلی اۉز مملکتینی ترک اېتیب، ایرانگه باشپناه تاپگن شخصدیر. بو تعریف 1951-ییلگی کانوانسیون تعریفیگه اۉخشش بۉلسه-ده، اوندن تارراق حسابلنهدی.
اوشبو نظام ایران حکومتینی قبول قیلینگن قاچقینلرگه «یشش گواهنامسی (دفترچهی اقامت)»، ساغلیقنی سقلش و اجتماعي خدمتلردن فایدهلنیش، بېلگیلنگن شرطلر اساسیده قانوني محنت قیلیش امکانیتی، تعلیم آلیش حقوقی، محکمهلرگه مراجعت قیلیش و محکمه-حقوقي حمایه بیلن تأمینلشگه مجبور اېتهدی. شونینگدېک، قاچقیننی حیاتی یاکه اېرکینلیگی خوف آستیده بۉلگن مملکتگه بېواسطه قَیتریب یوبارمسلیک «مجبوري قَیترمسلیک تمایلینی تن آلهدی.
قانون و اونینگ اجراسی اۉرتهسیدهگی تفاوت
انسان حقوقلری بۉییچه کوزهتوو تشکیلاتی اۉزی نینگ کۉپلب گزارشلریده ایران حکومتی عملده 1342-ییلده قبول قیلینگن قاچقینلر تۉغریسیدهگی ایچکی نظامنی همده خلق ارا قاچقینلر حقوقی نینگ اساسي تمایللرینی چېتگه سورگنینی تأکیدلهیدی. قانوني میکانیزملرنی عملگه آشیریش اۉرنیگه، افغان مهاجرلرگه نسبتاً خوفسیزلیککه اساسلنگن، وقتینچهلیک و سلیقهای سیاستلر قۉللنیلماقده.
اوشبو حساباتلرگه کۉره، ایران مینگلب افغان مهاجرلرینی اولر نینگ عریضهلرینی کۉریب چیقیش امکانیتیسیز و عدالتلی جریانگه کیریش حقوقینی بېرمسدن حبسگه آلگن همده گروهلر حالیده دېپورت قیلگن. بو عملیاتلر خلق ارا حقوقده قطعا منع اېتیلگن «مجبوري قَیتریب یوباریش» تمایلیگه آچیقدن-آچیق ضد حسابلنهدی.
انسان حقوقلری بۉییچه کوزهتوو تشکیلات شونینگدېک، حجتلشتیریشیچه، حبسخانهلر و سقلش جایلریده افغانه وطنداشلری یامان معامله، تهدید، مجبوري محنت، عایلهلردن اجرهتیش، حرکتلنیش اېرکینلیگی نینگ چېکلنیشی، محنت قیلیش اوی حقوقی نینگ یۉقلیگی همده تعلیم و اجتماعي خدمتلرگه چېکلنگن کیریش کبی حالتلرگه دوچ کېلماقده. حالبوکه، بو حقوقلر قاچقینلر تۉغریسیدهگی نظامگه کۉره کفالتلنیشی لازم اېدی.
ایرانده افغان مهاجرلرینی طایفهلش
ایراندهگی افغان مهاجرلری اهالیسی کۉپ قتلملی و رنگ-برنگ ترکیبگه اېگه بۉلیب، هر بیر گروه میگرهتسيه سببلری، یشش مقامی همده اجتماعي-اقتصادي شرایطلریگه قرهب فرقلنهدی. بو اهالی نینگ کتّه قِسمینی محنت مهاجرلری تشکیل اېتهدی، اولر اساسا ایش تاپیش مقصدیده اېرانگه کېلگن بۉلیب، کۉپچیلیگی برقرار یشش حجتلریگه اېگه اېمس. ایکّینچی گروهنی سۉنگگی اۉن ییللیکلرده اوروش و بېقرارلیک سببلی، اینیقسه طالبان ینه حاکمیتگه قَیتگچ، اۉز جانلری و عایلهلرینی حمایه قیلیش اوچون اسرانگه باشپناه ایزلب کېلگن قاچقینلر تشکیل اېتهدی. بوندن تشقری، معین قِسمی قانوني وقتینچهلیک یشش حجتلریگه اېگه بۉلگن مهاجرلردیر، مثلاً، آمایش کارتی اېگهلری، محنت ویزهلری یاکه شخصنی تصدیقلاوچی کارتلر بیلن یشهیاتگنلر. شو بیلن بیرگه، ینه بیر قتلم هېچ قندهی قانوني حجتگه اېگه بۉلمهگن بۉلیب، دایمي روشده حبسگه آلینیشی و دېپورت قیلینیشی خوفی آستیده یشهماقده. شونینگدېک، ایرانده توغیلیب وایهگه یېتگن افغان مهاجرلری نینگ ایکّینچی و اوچینچی اولادلری هم بوگونگی دېموگرافیک ترکیب نینگ مهم قِسمینی تشکیل اېتهدی. بیراق اولر همان برقرار یشش حقوقی و حقوقي خوفسیزلیکدن محروم بۉلیب قالماقده.
افغان مهاجرلرینی « دیاسپورا » دېب اتش ممکنمی؟
افغانستان مهاجرلر وزیرلیگی نینگ سابق رېجه و سیاست بۉلیمی رییسی سلطان علی جاویدنینگ ایتیشیچه، اجتماعي بیلیملرده « دیاسپورا» دېگنده اۉز وطنیدن ترقهلیب کېتگن، بیراق بری بیر آنه یورتی بیلن حسسي، مدني، اېتنیک یاکه سیاسي علاقهلرنی سقلب قالگن آدملر گروهی توشونیلهدی. دیاسپورا اعضالری عادتده «ایکّی تامانلهمه هویت»گه اېگه بۉلهدی، یعنی اولر هم مېزبان دولتگه، هم وطنگه منسوبلیک حسسینی سقلهیدی. اولر مدني، اقتصادي، سیاسي فعالیت و ترانسمیللي ترماقلنیشده فعال اشتراک اېتیب، وطن بیلن مېزبان مملکت اۉرتهسیده «کۉپریک» وظیفهسینی بجریشی ممکن.
اوشبو تعریفگه کۉره، ایرانده یشهیاتگن افغانلر انیق معناده « دیاسپورا» حسابلنمهیدی. چونکه اولر اېچیرانده نه ایکّی تامانلهمه هویت گه اېگه، نه رسمي منسوبلیک حقوقیگه اېگه. شو سببلی اولر اوچون اېنگ ماس اتَمه «قاچقین»دیر، زېرا بو اهالی نینگ کتّه قِسمی مجبوريت، قۉرقوو و افغانستان حکومتلری تامانیدن تعقیب اېتیلیش سببلی ایرانگه باشپناه تاپگن.
دېمک، قاچقینلر کېنگ معناده افغانستان دیاسپورانینگ بیر قِسمی بۉلیشی ممکن، اما ایرانده اولر تۉلهقانلی دیاسپورا مقامیگه اېگه اېمس.
اېران نینگ مهاجرلرگه نسبتاً سیاستی
جناب جاویدنینگ ایتیشیچه، ایرانده افغانستان مهاجرلرینی یخشیراق باشقریش و اولرنینگ انساني قدر-قیمتینی سقلش مقصدیده ایلک بار 2012-ییل می آییده افغانستان، ایران، پاکستان و بیرلشگن ملتلر تشکیلاتینینگ قاچقینلر بۉییچه عالي کمیسارلیگی اۉرتهسیده تۉرت تامانلهمه کېلیشوو امضالنگن. اوشبو کېلیشوو «یېچیملر استراتیژيسی» (Solution Strategy) نامی بیلن تنیلگن. مذکور استراتیژيگه کۉره، افغانلر ایران حکومتی تامانیدن یشش مدتینی ینهده منتظم طرزده اوزهیتیریش کبی امتیازلرگه اېگه بۉله باشلهگن. شو بیلن بیرگه، ایران دولتی هم اوشبو دستور دایرهسیده مهاجرلرنی باشقریش بیلن باغلیق خرجتلر نینگ بیر قِسمینی مالیوي قۉللب-قوّتلش صفتیده آلگن.
بیراق جمهوریت توزومی قولهگنیدن سۉنگ اوشبو استراتیژي بېکار قیلیندی و ایران ینه اوّلگی یاندشوولرگه قَیتدی یعنی افغان مهاجرلریگه نسبتاً عدالتسیز، ناتۉغری و حتا اخلاقاً قبول قیلیب بۉلمهیدیگن مناسبتلرنی اۉز ایچیگه آلگن سیاستلرگه. افغان مهاجرلرینی اېراندن چیقریب یوباریش نینگ اېنگ ییریک تۉلقینی 2024 و 2025-ییللرده یوز بېردی. اوشبو دورده ایکّی میلیونگچه افغان مهاجری دېپورت قیلینگنی ایتیلهدی. خلق ارا تشکیلاتلر حساباتلریگه کۉره، اېران کېنگ کۉلمده افغان مهاجرلری و قاچقینلرینی جملهدن، ییللر دوامیده ایرانده یشب کېلگن یاکه حتا ایرانده توغیلگن شخصلرنی هم — «ناقانوني خارجلیکلر» صفتیده حبسگه آلگن، اولرگه باسیم اۉتکزگن یاکه تضییق و زۉروانلیککه دچار اېتگن.
مذکور عملیاتلر «ایچکی خوفسیزلیک» بهانهسی بیلن مجبوري دېپورتلرنی اۉز ایچیگه آلگن بۉلیب، کۉپلب حالتلرده آدملر تونده قۉلگه آلینیب، شخصي بویوملرینی ییغیشتیریش یاکه باشپناه سۉرهش اوچون عریضه تاپشیریش امکانیتیسیز، مجبورن و گروه حالیده افغانستانگه چیقریب یوباریلگن.
نېگه ایران قاچقینلر جمعیتینی دایمي روشده قبول قیلیشنی ایستهمهیدی؟
انسان حقوقلری بۉییچه کوزهتوو تشکیلاتی 124 صحیفهلیک «ناخوشآیند مهمانلر» ناملی گزارشیده ایرانده افغان مهاجرلری و قاچقینلریگه نسبتاً زۉروانلیک، حبسگه آلیش و مجبوري دېپورتلر حجتلشتیریلگن. گزارشگه کۉره، ایران کوچ توزیلمهلری «ایچکی خوفسیزلیکنی تأمینلش» یاکه «ناقانوني یششگه قرشی کورهش» دعوالری بیلن 2013-ییلده افغانلرنی باشپناه سۉرهش عریضهسینی تاپشیریش امکانیتیسیز حبسگه آلگن، اولرنی یراقسیز شرایطدهگی سقلش مرکزلریده اوشلب تورگن و سۉنگ گروه حالیده دېپورت قیلگن.
بو عملیات 2013-ییلدن کېینگی ییللرده هم دوام اېتگن. نتیجهده مینگلب افغانلر، جملهدن ایرانده ییللر دوامیده یشب کېلگن شخصلر هم زۉروانلیککه دوچ کېلگن، عایلهلردن مجبورن اجرهتیلگن و قانوني جریانلردن اۉتمسدن وطنگه قَیتریب یوباریلگن.
سلطان علی جاوید بو سوالگه جوابن ایتهدی: ایران افغانلرگه نسبتاً «خوفسیزلیک، سیاسي و واسطه صفتیدهگی» یاندشوونی توتهدی و اولرنینگ موجودلیگیدن اۉز سیاسي و اقتصادي مقصدلری اوچون فایدهلنهدی. افغانلر ایراننینگ قَیته قوریلیش، قوریلیش، شهر خدمتلری و صناعت ساحهلریده مهم رۉل اۉینهگن بۉلسه-ده، ایران اولرگه برقرار حقوقلرنی بېریشدن هنوز واز کېچماقده. او شونی قۉشیمچه قیلهدی: اگر ایراندهگی بیلیملی، ملَکهلی و عالي معلوماتلی افغانلرنی حسابگه آلسک، اولرنینگ کۉپچیلیگی مهم علمي یوتوقلرگه اېگه بو قیمتلی ظرفیت دن فایدهلنیش کوتیلهدی. بیراق، ارقي، مدهبی و سیاسي معمالر اوشبو اهالی نینگ برقرار قبول قیلینیشی نینگ اساسي تۉسیقلری بۉلیب قالماقده.
اونینگ فکریچه، ایراننینگ یوقاری ایشسیزلیک درجهسی سببلی حکومت اۉز یشاوچیلری اوچون یېترلی ایش اۉرینلرینی یرهتالمهیدی، افغانلر اېسه عادتده انچه پست ایش حقی بیلن ایشلهیدی. بو اېسه اېرانلیک ایشچیلر ملَکهلی و ملَکهسیزلر اوچون خواطر اویغاتهدی. شونینگدېک، ریال نینگ قدرسیزلنیشی ایران نینگ اقتصادي معمالرینی کوچهیتیرگن و مملکت نینگ مهاجرلرنی قبول قیلیش امکانیتینی چېکلهگن. غرب نینگ کېنگ قمراولی چېکلاولری اېسه اېران اقتصادیاتینی جدّي ضعیفلشتیریب، ایش بازارینی تارهیتیرگن. شو شرایطده افغان ایشچی کوچی نینگ کیریب کېلیشی، حکومت نقطهی نظریدن، اقتصادي و اجتماعي تشویشلرنی آشیریشی ممکن.
مدني اوستونلیک و «ایران-شهرلیک» توشونچهسی
سلطان علی جاویدنینگ فکریچه، ایراننینگ افغانستان مسألهلری بۉییچه قرار قبول قیلووچی مؤسسهلریده فعالیت یوریتهیاتگن کۉپلب شخصلر افغانستان نینگ اجتماعي و اېتنیک توزیلیشینی یخشی بیلهدی. بیراق اېران جمعیتی نینگ کېنگ قتلملری و کۉپلب دولت ادارهلری افغانلر حقیده چوقور تصورگه اېگه اېمس. اولر برچه افغانلرنی بیر خیل «افغان» دېب اتهیدی و اولرنینگ کۉپچیلیک تصوریده افغانلر نینگ سیماینی آسیا-هزاره یوزلری بیلن باغلهیدی. شو سببلی کۉپلب حالتلرده هزاره اېتنیک گروهی زۉروانلیک، تعقیب و کمسیتیشگه اوچرهیدی. شو بیلن بیرگه، ایران نینگ افغانلر آرهسیده بیر نېچه اولاد یشب کېلگن بۉلسه هم، کۉپلب افغانلر هنوز دایمي یشش حقوقیگه اېگه اېمس وطنداشلیک آلیش جوده مصافهلی مقصد حسابلنهدی. اېران نینگ رسمي سیاستی افغانلرگه فقرالیک بېریشنی نظرده توتمهیدی، چونکه هزاره شیعهلرگه نسبتاً ارقي معما، باشقه افغان اېتنیک گروهلریگه نسبتاً اېسه دیني معما موجود.
سلطان علی جاویدنینگ فکریچه، «ایران-شهرلیک» توشونچهسی هم حاضرگی حکومت اوچون، شونینگدېک، ایران جمعیتی اوچون جوده مهم حسابلنهدی. ایران حکومتی و حتا خلق مملکتگه کېنگ مدني و تیل فرقلری بۉلگن گروهلر کیریشینی خواهلهمهیدی. ایران اهالیسی نقطهی نظریدن، ایران شهر توشونچهسی اساسا مملکت نینگ مدني، تاریخي اعتبار قرهتهدی؛ بو یېرده تیل، عادتلر، عنعنه و تاریخ فقط اېران بیلن باغلیق دېب قرهلهدی و کۉپینچه بو مدني اوستونلیکنی افادهلهیدی. شو بیلن بیرگه، حکومت نقطهی نظریدن، ایران شهر اساسا سیاسي چېگرهلر و ملي حاکمیت بیلن باغلیق توشونچه صفتیده قبول قیلینهدی. بو قرهمه-قرشی یاندشوو سببلی، جمعیت و دولت تیلی، دینی، مدنیتی یاکه حیات طرزی باشقهچه بۉلگن مهاجرلرنی «ناېراني» صفتیده کۉرهدی و اولرنی قبول قیلیشنی چېکلهیدی. شو مدني نقطهی نظر، افغان قاچقینلر، حتا حقوقي جهتدن رسمي قاچقین مقامیگه اېگه بۉلسهلر هم، زۉروانلیک، کمسیتیش و اجتماعي چېکلاولرگه دوچ کېلیشیگه آلیب کېلهدی.
«یخشی قۉشنیچیلیک» و «اسلامي ایناغهلیک» سۉزده، عملده یۉق
سلطان علی جاویدنینگ فکریچه، ایران نینگ مهاجرتی سیاستی «یخشی قۉشنیچیلیک» و «اسلامي برادرلیک» تمایللریگه اساسلنگن دېب تعریفلنسه-ده، عملده افغانلر «خارجلیک فقرالر» صفتیده کۉریلهدی. اېرانلیک افغان وطنداشی کۉپلب حقوق و امتیازلردن محروم بۉلهدی. شو سببلی، اېران نینگ مهاجرتی سیاستی وقتینچهلیک، اۉزگرووچی و سوبژېکتیف بۉلیب قالماقده، و مهاجرلرنی باشقریش قانونلری و تیزیملری کون سیین قتّيقراق بۉلماقده. حتا که حکومتلر و بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی هم ایران نینگ افغانلرگه نسبتاً قطعي و بعضیده زۉروار سیاستیگه نسبتاً ثمرهلی ارهلشوو قیله آلمهگن.
سلطان علی جاویدنینگ فکریچه، ایران افغان مهاجرلریدن اېنگ کۉپ اقتصادي فایده آلگن. مثلاً، اېران قوریلیش آستقورمهلر، قوریلیش (فابریکه)لر برپا اېتیش بۉییچه عنعنوي مملکتدن زمانهوي مملکتگه ایلنگن و بونده افغان مهاجرلری و ایشچیلرنینگ رۉلی انکار اېتیب بۉلمس درجهده مهمدیر. قیین و آغیر ایشلر، قوریلیش، سوو و گاز ترماقلرینی اۉرنهتیش، فابریکه ایشچیلیگی، کونلیک ایشلر، اساسا افغان مهاجرلر و قاچقینلر تامانیدن عملگه آشیریلگن. شو بیلن بیرگه، مهاجرلر کۉپلب اساسي حقوقلردن محروم: مکتبلرگه یازیلیش مرکّب، یونیورسیتیگه کیریش چېکلنگن، هیداوچیلیک حجتلری یۉق و باشقه کۉپلب مسألهلر موجود. ایران نینگ مهاجرلرگه بۉلگن یاندشووی واسطه صفتیده: بیر تاماندن، اولرنی بوتونلهی دېپورت قیلمهیدی، چونکه اولرنینگ اقتصادیگه حصهسی و خلقارا مبلغ آلیش اوچون فایدهسی بار؛ باشقه تاماندن اېسه، اولرگه قاچقینلیک حقوقی بېریلمهیدی.
وقتینچهلیک و واسطه صفتیدهگی سیاستلر
سلطان علی جاویدتستک فکریچه، اېران نینگ افغان مهاجرلریگه نسبتاً سیاستی کۉپینچه وقتینچهلیک، تنلب قۉللنیلهدیگن و واسطه صفتیده بۉلگن. اېران حکومتینینگ بیر نېچه اۉن ییللیکدن بېری «آمایش کارتی» یاکه شخصي هویتی کارتلری کبی وقتینچهلیک حجتلر آرقهلی افغانلرنینگ موجودلیگینی رسميلشتیرگن، لېکن اولرنی هېچ قچان برقرار حقوقي مقام یاکه فقرالیک بیلن تأمینلهمهگن.
وقتینچهلیک موجودلیک سیاسي نظارت و تأثیر واسطهسی صفتیده هم ایشلهتیلهدی: حکومت سیاستلرنی اۉزگرتیریش، اجتماعي باسیم یاکه قانوني چېکلاولر آرقهلی اۉز موقعینی ایچکی میدان، افغانستان بیلن علاقهلر و منطقوي مناسبتلرده مستحکملشی ممکن. شوندهی قیلیب، افغانلر تۉلیق حقوقلی قاچقینلر صفتیده اېمس، بلکه ایران نینگ اقتصادي، خوفسیزلیک و سیاسي مقصدلریگه ماسلشووچن واسطهلر صفتیده قرهلهدی..
مهاجرلردن خوفسیزلیک و حربي مقصدلرده فایدهلنیش
اسلامي-عراق اوروشی دوریده، انسان حقوقلری تشکیلاتلری و مستقل تدقیقاتلر حساباتلریگه کۉره، اېران افغان مهاجرلر و قاچقینلر نینگ کېنگ قتلمیدن پست نرخلی ایشچی کوچی صفتیده، بعضی حاللرده اېسه مجبورن فایدهلنیشگه اورینیب کۉرگن. 1980-ییللرده کۉپلب افغانلر یشش حجتلری یۉقلیگی، اقتصادي قرهملیگی و دېپورت قۉرقووی طفیلی باسیم آستیده قالیب، عملده اوروشده قتنهشیشگه مجبور بۉلگن. بعضی حاللرده (جبهه)گه یوباریلیش یشش حقوقی یاکه باشقه قانوني یاردم وعدهلری بیلن بیرگه بۉلگن، لېکن بو وعدهلر کۉپینچه ناانیق یاکه ایشانچسیز بۉلگن. شوندهی قیلیب، اوروشده مهاجرلردن واسطه صفتیده فایدهلنیش، اولر نینگ اۉزلری قاچقینلیک و خوفسیزلیکنی ایزلهگن بۉلسه هم، اولرنی اسلامي جمهوریت سیاسي و حربي گروهلریگه خدمت قیلهدیگن کوچگه ایلنتیرگن.
سوريه اوروشی
گزارشلرگه کۉره، سوريه اوروشی ییللریده ایران حکومتی افغان مهاجرلری و قاچقینلردن، اینیقسه یشش حجتیگه اېگه بۉلمهگن شخصلردن، فاطمیون لشکرینی تشکیل اېتیش و کوچهیتیریش اوچون فایدهلنگن. اوشبو گزارشلر شونی کۉرسهتهدیکی، سوريه اوروشیده افغانلر جدّي اقتصادي باسیم، دېپورت تهدیدی، یشش حقوقی یاکه قانوني حمایه وعدهلری آرقهلی، بعضی حاللرده اېسه حبس و مجبورلش یۉلی بیلن، اېران نینگ قودس کارپوسی قۉللب-قوّتلهیدیگن بو یریم حربي گروهگه قۉشیلگن. تدقیقاتلر شونی هم انیقلهیدی کی، بو سفرده اۉسمیرلر و یاش یاشدهگی شخصلر هم موجود بۉلگن.
انسان حقوقلری بۉییچه کوزهتوو تشکیلاتی افغان مهاجرلرنینگ ضعیف حالتیدن فایدهلنیب اولرنی سوريه اوروشیگه یوباریش مهاجرلر و بالهلر حقوقلری نینگ آچیق بوزیلیشی بۉلیب، خلقارا حقوق نقطهی نظریدن مجبوري حربي خدمتگه جلب قیلیش و قاچقینلرنی حمایه قیلیش تمایلینی بوزیش حسابلنهدی.
