یازووچی: محمدعالم کوهکن
بیرینچی بۉلیم
۱۳۸۲- ییلی قوس آیی نینگ ۲۲-سیده مملکتده اساسی قانون قارهلمهسی تصدیق اېتیلیشی اوچون کابلده لویه جرگه ایش باشلهگن اېدی. اوشبو اولکن ییغینده اۉزبېکلر و تورکمنلر وکیللری هم قتنشگن اېدیلر. بو ایکی تورکی تیل اساسی قانونیگه رسمی تیللر اۉلهراق قید اېتیلیشی اۉزبېک و تورکمن وکیللر نینگ اېنگ مهم و اساسی هدفی اېدی. باشقه ملتلر وکیللری بیر نېچه کیشی تاجیک وکیللری استثنا تیلیمیز رسمی تیل صفتیده قبول اېتلیشیگه قرشی چیقدیلر، خلاصه قیلیب ایتگنده اۉزبېک و تورکمن تیللری لویه جرگهده جدی کۉرهشلر نتیجهسیده بو ایکی اېتنیک اهالیسی کۉپ یشهیدیگن منطقهلرده اوچینچی رسمی تیل صفتیده اساسی قانون نینگ ۱۶- مادهسیده قید اېتیلدی. در واقع اۉزبېک و ترکمن خلقی بیر تأریخی یوتوققه اېریشگن بۉلدیلر.
ایلکبار بو ایکی اېتنیک نینگ ایریم تیلشناس و ادبیاتشناس یازووچیلری و روشنفکرلری اشتراکیده «اۉزبېک و تورکمن تیللری قانوندن عملگه» ناملی اوچ کونلیک خلق ارا سمینار پایتختده اۉتکزیلدی. حرمتلی فیضالله ذکی تشبثی نتیجهسیده تشکیل اېتیلگن بو علمی ییغینده تورکی مملکتلردن دعوت اېتیلگن ایریم تیلشناسلر و عالملر قتنشگن اېدیلر. اۉلر آرهسیده تورکیه نینگ «تورک اۉچاغلری» انجمنی مسووللریدن اۉرخان قاوونچی[1] و تورموش اۉرتاغی، اۉزبېکستاندن نریمان عبداللهیوف، تورکمنستاندن داکتر خانم گلشن صحبتووا تیلشناس و ایران تورکمنلریردن بۉلگن پروفیسور یوسف آزمون هم بار اېدی.
سمینار کونلریده حرمتلی اورخان قاوونچی خصوصی ملاقاتلریمیزده بیر گروه افغانستانلیک اۉزبېک و تورکمن تیلشناسلر و اۉقیتووچیلرینی تورکیه گه دعوت قیلیشینی وعده بېرگن اېدی. بیر ییلدن سۉنگ بیر نېچه کیشی اۉزبېک و تورکمن اوقیتووچیلری و «تورک اۉچاغلری» انجمنی تامانیدن دعوت قیلیندیلر. یازووچی و شاعر شفیقه یارقین، حلیم یارقین، نورالله آلتای، تاشقین بهایی، محمد کاظم امینی، محمد کاظم عرب، احمد نیرو، حیاتالله عثمانی، باشقه بیر نېچه کیشی عیال اۉقیتووچی همهسی بۉلیب 15 کیشی اۉزبېک ضیالیلری اوچون سفر امکانلری تیارلندی. تۉقیز کیشی پروازگه تیار اېدی، مېن اېسه اولر آرهسیده خبرچی صفتیده بار اېدیم، بو آرهده نېگه تورکمنلر وکیللری یۉق دېگن سوال اۉز اۉزیدن تاپیلیشی طبیعی حال. بو سوراققه یازوو دوامیده جواب بېریلهدی. ولسی جرگهدهگی وکیللریمیز استاد سردار محمد رحمن اۉغلی و محمد عالم ساعی تورکیه اېلچیلیگدن بیزلرگه ویزه آلیشلیککه یقیندن یاردم کۉرستدی، جناب ساعی کابل قۉنلغهسیگچه باریب بیز بیلن خیرلشدی.
۲۰۰۰- ییلی جمعه ۱- سپتمبر
کابلدن انقره قۉنلغهسیگه یېتیب باردیک. استاد اورخان قاوونچی و او کیشی نینگ یاردمچیسی انقرهده داکترلیک قیلهدیگن محمد اکبر یۉلداش، قۉنالغهده بیزنی کوتیب تورگن اېکنلر. پاسپورتلریمیزگه کیریش مهرینی باستیریب بیر اوتوبوسگه میندیک. مهمانداریمیز استاد قاوونچی و داکتر یۉلداش هم اوتوبوسده اېدی. اۉز ارا سلاملشیب تنیشگنیمیزدن سۉنگ موتر انقره مرکزیگه جۉنهدی. یۉلده استاد قاوونچی بیلن صحبلشیب بارر اېدیک. او کیشی آته بابالری اۉزبېک بۉلگنی اوچون بیز بیلن اۉزبېک تیلیده سۉزلشدی. شو همسفرلریمیزدن حیاتالله عثمانی: «ای، بو تورکلر هم بیزدېک گپیرر اېکنلر» دېدی عجبلنیب. مېن اېسه: یۉق بوندهی اېمس اولر اۉز تیللری – تورک تیلیده گپلهیدیلر دېدیم. -«منه بو آدم خوددی بیزلردېک گپیریپتی کو» دېدی. مېن کولیمسیرهب، – هلی هوتلگه بارهیلیک، کېین کۉرهسیز دېدیم. بیر نېچه دقیقهلردن سۉنگ انقره شهری نینگ اولوس منطقهسیده یۉل چېککهسیده «گېنچلر» پارکی قرشسیده قوریلگن بیر نېچه قبتلی رادیسن ساس هۉتیلگه باردیک، هوتل ادارهسی تامانیدن پاسپورتلریمیز آلیندی. هوتلچیلر بیز بیلن تورک تیلیده سۉزلشدیلر. عثمانی حیرتلنیب مېنگه قرهب، -«ای ولا، سیز راست ایتر اېکنسیز مېن که بولرنینگ گپلریگه توشونمهدیم.» دېدی. کېین اونگه، استاد قاوونچی بیز بیلن اوتوبوسده اۉزبېک تیلیده گپلشگن اېدیلر، دېدیم. هوتل نینگ بلند قبتلریدن بیریده جایلشدیک. ایکی کیشیگه بیر اۉتاق بېریلدی. مېن و دوستیم تاشقین بهایی بیلن بیر اۉتاققه اېدیک، یانیمیزدهگی خانهده استاد آلتای بۉلردی. هوتل رستورانیده آقشام آوقتینی تناول قیلیب، بیزده تورکیه نینگ سیمکارتی یۉقلیگی باعث افغانستانده اوییمیزدهگیلر بیلن علاقه قوریش اوچون اولوس میدانیگه باردیک. او یېرده اۉرنهتیلگن غرفهلرگه کیریب اویدهگیلریمیز بیلن تیلفون آرقلی گپلشیب هوتلگه قهیتدیک.
بیز افغانستانلیک اۉزبېکلر کۉک چای ایچیشگه اۉرگنیب قالگنمیز، هوتلده چای ایچیشگه شرایط یۉق اېدی. شرایط بۉلگنده هم اوییمیزدهگی کۉک چای تاپیلمسدی. دوستیمیز داکتر یۉلداش برقده سوو قهینتهدیگن بیر قومغان همده بیر آز قوروق کۉک چای کېتیریب بېردی. قچان ایچکیمیز کېلسه تاشقین بیلن چای تیارلب ایچردیک، یان قۉشنیمیز استاد آلتاینی هم چایگه ایچیشگه دعوت قیلردیک.
۲- سپتمبر قونیه سیاحتی
شنبه کونی اېرتهلب قونیه سفریگه چیقدیک، اوتوبوسده استاد قاوونچی، تیکا نمایندهسی گلناز چیلیک و بیز تۉقیز کیشیلیک گروه بار اېدیک. یۉل دوامیده لطیفه و فکاهیلر ایتیش باشلندی، کۉپراق دوکتور قاوونچی و تاشقین بهایی فکاهیلر ایتیب بیزنی کولدیرردیلر، استاد نورالله آلتای هم اولردن قالیشمسدی. یۉل نینگ اۉنگ تامانیده کته-کته میدانلرده اۉسیب یاتگن بای چېچکلر یا قویاش باقرلر فضاگه خاص چیرای بېرگن اېدی، بیز هم توش یقینیده قونیه گه یېتیب باردیک.
اورخان قاوونچی بیزنی قونیه نینگ تورک اوچاغی نینگ محلی ادارهسیگه آلیب باردی، اوشبو اداره مسووللری بیلن صحبت قیلدیک، او بیز مهمانلر اوچون تیارلهگن ضیافتنی تناول تیلیش بیلن اولر بیلن خیرلشدیک. قویاش کم- کم باتهیاتگن تامانیگه آغیب باره یاتگن اېدی. بیز رهنمالریمیز بیلن بیرینچیدن اینجه منارهسی، قرهتای موزیمی، علاءالدین تېپهسیدهگی موزیم و مسجدنی کۉریب چیقدیک. کېین حضرت مولانا و شمس تبریزی مزاری جایلشگن اولکن بیر مقبره گه کیریب زیارت قیلدیک، مقبره نینگ ایچکی دیوارلری و گنبدلری نینگ آست قسمی طلا سووی یوگیرتیریلگن عجایب نقشلر بیلن بېزهتیلگن اېدی، مقبره ایچیده اۉزیگه خاص بیر روحانی فضانی حس قیلردی کیشی، شونینگدېک مقبرهنینگ تشقی دیوارلری و بلند گنبدلری آسمان رنگ کاشینلر بیلن قاپلنگن اېدی، بیر نېچه لحظهده آسمانگه بولوتلر تاپیلیب یریم بولوتلی و یریم قویاشلی بولدی، بیز توشدن کېین ساعت ایکی اطرافیده اوتوبوسگه چیقیب آلیب قونیهنی انقره تامان ترک اېتدیک، یۉلده ینه فکاهی ایتیش دوام اېتدی، قویاش باتماچی بۉلهیاتگن چاغده هوتلگه باریب جایلشدیک.
پې بازاری سفری
شنبه کونی ۳- سپتمبر پی بازاری (بېگ بازاری) گه باردیک، بیزنی تیکا نمایندهسی خانم گلناز چیلیک و محمد اکبر یۉلداش همراهلیک قیلدی، اېرتهلب هوتلدن چیقیب هر کونگی اۉتوبوسده اۉلتیردیک. شهردن چیقیب بارهیاتگنیمیزده اوتوس شیشهسی آرقهسیدن یۉل چېککهسیده آستیمه- اوستین قیلیب چیرایلی نظمده تېریب قۉییلگن قاوونلرنی کۉردیک. قاوونلر اوستیده قیزیل، یشیل و سریغ رنگلرده سایهبانلر تیکلنگن اېدی. بیر ایکی اېمس اۉنلب سایهباننی کوزهتدیک. مهمانداریمیز: – بوگون بو یېرده تورکیهده قاوون بیرهمی بۉلگنی باعث دهقانلر تامانیدن یېتیشتیرلگن قاوونلر پالیزلردن آلیب کېلینگن، دېدی.
شهردن چیقیب یۉلیمیزگه دوام اېتدیک. یریم ساعت اۉتر اۉتمس سالنگ وادیسیگه اوخشهگن بیر کیچیک وادیگه کیردیک. بیرآز ایلگری باریب، یېردن کمیده ایکی متر بلندراقده یغاچدن قوریلگن رستورانتده اېرتهنینگ چایینی ایچدیک. بو وادی انقرهنینگ سیاحلر کېلیب تورهدیگن جایلریدن اېکن، آخری کمیده ایکی ساعت یۉل یوریب اوتوبوسدن توشیب قرهسک، اۉتگن زمانلرده پست و بلند یېرلرده یغاچدن قوریلگن اېسکی بنالردن ایریملرینی تماشا قیلدیک. ایریم بنالر نینگ اکثریتی ایکی قبتده قوریلگن اېدی. ایکینچی قبت نینگ بالکن و برندهلریده هر خیل رنگده گللهگن گل توبَکلر آسیب قۉییلگنی اوشبو حدود چیراییگه چیرای قۉشردی. اوندن کېین ییاو یۉل یوریب بیر بلند تېپهلیککه چیقیب آلدیک، اطراف حدودلرنی تماشا قیلدیک، او یېرده بیزدېک سیاحتگه کېلگن توریستلر بیلن سۉزلشدیک. وادیدن انقرهگه قیتدیک. شهرگه یقین بیر جایده یۉل چېتیده کوموشدن یسهلگن تورلی تقینچاغلر ساتیلهدیگن دکانلر بار اېکن، اوتوبوسدن توشیب زرگرلیک بویوملری دکانلریگه باردیک. مېن و باشقهلر دوستلر هم اویدهگیلریمیزگه تقینچاقلر ساتیب آلدیک.
دوشنبه ۴- سیپتمبر
سمینارنینگ آچیلیش مراسمی تورکیه دولتی نینگ (تیکا) ادارهسی مرکزیده اۉتکزیلدی. بو اداره بیز یشب تورگن هوتل یقینیده تورر اېدی. بو ییغینده افغانستاندن کېلگن مهمانلردن تشقری تورک اوچاغلری رهبرلیک اعضاسی همده تورک تعلیم ادارهسی (sen) باشلیغی، تیکانینگ انقرهدهگی باشلیغلری و مأمورلری بعضی بیر تورک عالملری تخمین ۷۰ کیشی اشتراک اېتیگن اېدیلر. آچیلیشده سمینارنینگ اۉتکزیش سببلری و فایدهلری حقیده پروژه کوردیناتوری پروفیسور دوکتور اورخان قاوونچی، تورک تعلیم سین (Sen) عمومی باشلیغی شعیب اۉزجان، تیکا باشلیغی خاقان فیدان و کورس قتنه شووچیلر نامیدن دوکتور شفیقه یارقین سوزگه چیقدیلر. توشدن کېین هوتلده بیرینچی درس عموم تورک تأریخی حقیده پروفیسور دوکتور محمد شاهین کۉز طرفیدن بېریلدی. او سوزلری دوامیده تورکیه دولتی نینگ تورکی دنیا بیلن علاقهلری بارهسیده گپیردی. شاهین کۉز تورکیه دولتلرینی باشقه بیگانه دولتلر جمله روسیه کبی تورکی دولتلرنی یخشی تنیمهگنینی جدی تنقید قیلیب کویونیب سۉز یوریتدی و بو خصوصده مثاللر کېلتیردی. او اۉز صحبتی ادامهسیده: «تورکیه دولتی بیزگه یقین تورهدیگن دولت یعنی آذربایجاننی هم یخشی تنیمهگن. سابق شوروی پرچهلیب مستقل دولتلر تشکیل اېتیلگن کونلرده آذربایجان نینگ جمهور رییسی فضلالحق اېلچی بې تورکیه گه رسمی سفر قیلگن اېدی. قۉنالغهده مطبوعات کنفرانسی اویوشتیریلگن اېدی. اېلچیبې آذربایجان تیلیده سۉزلهدی، طبیعی که آذربایجان تیلی تورک تیلیگه انچه یقین، بیر تورک، آذربایجان تیلینی ترجمانسیز توشونهدی. بو یېرده تورکیهنینگ مشهور خبرچیلریدن بیری اېلچیبې گه: «حرمتلی جمهور رئیس، سیز تورک تیلینی قچان و قهیېرده اۉرگندینگیز؟ دېگن احمقانه سوالنی بېردی.» دېگن سۉزلرنی تیلگه آلیب، بو تۉغریده ینه بیر- ایکی مثال کېلتیردی.
سهشنبه ۵- سیپتمبر
– هوتلده ینه درسلر دوام اېتدی. تورکچه تعلیم میتودلری حقیده دوکتور فخری تمیزیورک و پروفیسور دوکتور ایرول بارین درسلر بیردیلر.
۶ -سپتمبر چهارشنبه
اېرته ساعت ۰۶:۰۰ ده ایکینچی گروپ انقره شهرلر ارا اوتوبس ترمینالیدن کوتیب آلیندی، استاد محمد کاظم امینی، ینه بیر نېچه کیشی فاریابلیک عیال معلملر همده بلخدن بۉلگن ایکی کیشی اېرکک اۉقیتوچیلر اولر هم هوتل گه جایلشتیریلدی. تورکچه اوقیتیش میتودلری حقیده سه شنبه کونگی استادلرنینگ درسلری دوام اېتدی. توشدن کېین بیر ساعتچه تیکا فعالیتلرینی توشونتیره دیگن بیر تقدیمات قیلیندی.
۷ سپتمبر ۲۰۰۶ پنجشنبه
پروفیسور دوکتور مراد اۉزبای طرفیدن، کتهلرگه تورکچه اوقیتیش میتودلری و بعضی املا و گرامر خصوصیتلری درسی بېریلدی. ساعت ۱۷:۰۰ده حاجی بیرهم جامع مسجدی و مقبرهسی زیارت قیلیندی. کېچقورون برات کېچهسی مناسبتی بیلن قوجاتیپه جامع مسجدیگه باریلدی. او یېرده خفتن نمازینی اۉقیب تشقریگه چیقدیک، هر تمان کوچهلر و چار رههلردهگی چراغلر نوریدن کوندوز کونیدېک پارلاق اېدی. ایکی کیشی بیر، اوچ کیشی بیر بۉلیب اوتوبوسگه باریب اۉتیردیک، آخرده استاد قاوونچی کېلدی، استاد آدملرنی سنب اۉتسه بیر کیشی کم چیقدی، کیم یۉق کیم یۉق دېدیک، دوستلریمیزدن بیری استاد کاظم امینی یۉق دېدی. او کیشینی تاپیش اوچون اوتوبوسدن توشیشگه مجبور بۉلدیک. همه میز پریشان اېدیک، قاوونچی بیزگه سیز انه شو چاررههدن اوزاقلشمنگ دېب داکتر یۉلداش بیلن امینینی اخترگنی کېتدی. تۉرت یا بېیش دقیقهده اولردن هم درک بۉلمهدی، شو آنده استاد امینی قیسی بیر کوچهدن چیقیب بیز تمان کېلدی. ینه بیر نېچه دقیقه اۉتر اۉتمس اورخان قاوونچی بیلن اکبر یۉلداش هم کېلدیلر.
۸ سپتمبر ۲۰۰۶ جمعه
توشدن آلدین غازی اونیورسیتیتی (بیلیم یورتی) تومر (تیل اۉرگتیش مرکزی) کۉریب چیقیلدی. مرکز یېتکچیلریی پروفیسور دوکتور عیسی اوزقان طرفیدن چېت اېللیکلرگه تورکچه اۉقیتیش نینگ قندهی عملگه آشیریش و تورکچه نینگ دنیا تیللری آرهسیدهگی اۉرنی و اهمیتی توشونتیریلدی. ساعت ۱۱:۰۰ده انیت قبر (آته تورک مقبرهسی) گه باریلدی، آتاتورک گه احترام قیلیشدن کېین انیت قبر موزیمی کۉریب چیقیلدی، استقلال حربی، چناققلعه جنگی و جمهوریت قوریلیشی نینگ ایلک ییللرده قیلینگن قانلی کورهشلر حقیده معلومات بېریلدی. توشده جمعه نمازی اوچون مالتیپه جامع مسجدیگه باریلدی.
توشدن کېین تورک تعلیم «سین» عمومی باشلیغی شعیب اۉزجان تورکیهده مأمورلرنینگ و شو جملهدن اوقیتووچیلرنینگ اتفاقلری و فعالیتلری، تورک تعلیم سیستمی حقیده معلومات بېردی، سۉنگ تورک تعلیم سین عمومی مرکزیگه باریلدی و کېچکی تورک تعلیم مهمانلرگه یخشی بیر ضیافت تیارلهگن اېدی.
[1] . قاوونچی نینگ آته بابالری اۉزبېکستان نینگ فرغانه حدودیدن تورکیه گه باریب قالگنلر.
