روابط چین و امریکا

اجلاس سران امریکا و چین چیزی بیشتر از کلماتی مودبانه نبود، اما همان هم می‌تواند راه‌گشا باشد

در یک رابطه‌ی سرد سرشار از بی‌اعتمادی متقابل، جلوگیری از چشم‌انداز یک درگیری گسترده‌تر بین دو ابرقدرت، پیشرفت محسوب می‌شود.

نشست مجازی بین رییس‌جمهور بایدن و رهبر چین، شی جین پینگ، هیچ پیشرفتی در رابطه‌ای که به طرز خطرناکی رو به وخامت بوده، ایجاد نکرد. هدف از این نشست نیز این نبود.

در عوض، دو رهبر کوشیدند تا از تبدیل‌شدن اختلافات فراوان بین دو کشور به یک درگیری گسترده‌تر جلوگیری کنند. اگراز گفت‌وگوهای ‌آن‌ها به‌نحوی تنش‌زدایی برداشت شود، موفقیت دیپلماتیک محسوب می‌شود.

آقای بایدن در سخنان افتتاحیه به آقای شی گفت: «به‌نظر من واضح است که ما نیاز به ایجاد برخی نرده‌های محافظ عقل سلیم داریم.»

آقای شی، به نوبه خود، آقای بایدن را «دوست قدیمی من» خواند و با استفاده از استعاره‌های دریایی این دو کشور را با کشتی‌هایی مقایسه کرد که باید با هم در جریان باد و امواج اقیانوس بدون برخورد بمانند.

با این حال، حباب‌های زیر سطح، رنجشی بود که برطرف کردن آن دشوار است.

در پایان سه ساعت و نیم گفت‌وگو، این دو حتا بیانیه‌ی مشترکی از آن نوع که معمولا در طول نشست‌‌های بین ایالات متحده و چین طی دهه‌ها صادر می‌شد به‌عنوان جمع‌بندی صادر نکردند. آخرین دیدار آقای شی با رییس‌جمهور امریکا، دونالد ترمپ در سال ۲۰۱۹ نیز بدون بیانیه مشترک به پایان رسید که نشان از وخامت روابط داشت.

همچنین این دیدار با هیچ توافقی مبنی بر انجام مذاکرات بیشتر گروه‌هایی از مقامات دو طرف در مورد موضوعات استراتژیک هسته‌ای و درگیری‌ها در فضای سایبری به پایان رسید، کاری که آقای بایدن در نشست ماه جون گذشته با رقیب ژئوپلیتیکی دیگر، رییس‌جمهور ولادیمیر پوتین انجام داد.

یک مقام ارشد دولت اندکی پس از پایان مذاکرات با آقای شی به خبرنگاران گفت: «ما انتظار پیشرفتی نداشتیم. هیچ پیشرفتی هم صورت نگرفت.»

در عوض، دو طرف بیانیه‌های خود را صادر کردند و هر یک بر نقاط اختلاف طولانی‌مدت تأکید کردند. این بیانیه‌ها به فهرستی از نارضایتی‌های متقابل تبدیل شدند که فضای کمی برای سازش باقی می‌گذارد.

در بیانیه کاخ سفید آمده که آقای بایدن در مورد نقض حقوق بشر در سین کیانگ، تبت و هنگ کنگ، و در مورد «سیاست‌های تجاری و اقتصادی ناعادلانه» چین که به کارگران امریکایی آسیب می‌رساند، ابراز نگرانی کرد. براساس گزارش خود چین، آقای شی گفت که حمایت امریکا در مورد تایوان «با آتش بازی می‌کند» و صریحا هشدار داد که جهان در معرض خطر لغزش دوباره به رویارویی ابرقدرت‌ها در نیم قرن پیش است.

آقای شی، اشاره واضحی به ستونی از استراتژی دولت جدید برای به چالش کشیدن چین از طریق متحد شدن با کشورهای همفکری که از چین می‎‌ترسند یا مخالف مدل استبدادی آن هستند، گفت: «درگیر شدن در مرزبندی ایدئولوژیک، تقسیم اردوگاه‌ها، رویارویی گروهی ناگزیر برای جهان فاجعه به همراه خواهد داشت. پیامدهای جنگ سرد چندان دور نیست.»

با این اشاره، آقای شی مستقیما وارد بحثی شد که اکنون در واشنگتن در جریان است در مورد این‌که آیا دو قدرت در حال ورود به چیزی شبیه به جنگ سرد هستند یا این‌که آیا پیوندهای عمیق اقتصادی، تجاری و فناوری بین چین و ایالات متحده هرگونه مقایسه‌ای را با روابط ایالات متحده و اتحاد جماهیر شوروی سابق غیرممکن می‌کند.

لحن جلسه یادآور این بود که چین، شاید به ناچار، همان چیزی است که آقای بایدن و مشاوران ارشدش به عنوان بزرگ‌ترین چالش ژئوپلیتیکی برای ایالات متحده در تاریخ خود مطرح کرده‌اند. آن‌ها مقایسه‌ی این روابط با جنگ سرد را ساده‌انگارانه دانسته و رد کردند. چنان‌که جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی آقای بایدن، گفت: «ما این انتخاب را داریم که این کار را نکنیم».

آقای سالیوان هفته گذشته طی سخنرانی در موسسه لووی در استرالیا گفت: «چین در حال در آینده قابل پیش‌بینی در حال تبدیل شدن به یک عامل در سیستم بین‌المللی است. این کشور به جایی نمی‌رسد و ایالات متحده نیز به جایی نمی‌رسد، و ما در اقیانوس هند و اقیانوس آرام نیز به جایی نمی‌رسیم. بنابراین ما باید یاد بگیریم که چگونه با این واقعیت کنار بیاییم.»

اگرچه دو رهبر در سال جاری دو بار تلفنی صحبت کرده‌اند، اما هدف از کنفرانس، تکرار بحث‌های دقیق‌تر در مورد مسائل در اجلاس‌های قبلی بین ایالات متحده و چین بود، چیزی که ممکن نبود زیرا پاندمی و مشغله‌های سیاسی از جنوری ۲۰۲۰ مانع سفرآقای شی شده بود.

کاخ سفید امیدوار بود که این نشست را شخصا، احتمالاً در نشست گروه ۲۰ در ماه گذشته در رم برگزار کند، اما به این نتیجه رسید که بهتر است به جای افزایش تنش‌ها از راه دور ملاقات کنند. آقای شی مطمئنا آن زمان مشغول بازی‌های المپیک زمستانی در پکن در فبروری و کنگره حزب کمونیست در نوامبر بود که انتظار می‌رود حکومت او را دوام بخشد.

آقای بایدن بارها نظر خود را مبنی بر این‌که امکان رقابت شدید ایالات متحده و چین و مقابله با آن بر سر برخی مسائل، بدون خطر درگیری، چه در آب‌های مورد مناقشه در سواحل چین و چه در سایه‌های تاریک فضای مجازی، وجود دارد.

او همچنین می‌خواست این جلسه را پس از آغاز تقویت رقابت‌پذیری در داخل امریکا، برگزار کند. چند ساعت قبل از دیدار با شی، او لایحه زیرساخت دو حزبی را امضا کرد که دستیارانش آن را نمونه‌ای از تمرکز مجدد بر رقابت بین‌المللی عنوان کردند. او همچنین اخیرا قوانین دیگری را امضا کرده که برخی از عوامل کلیدی فناوری چین مانند غول مخابراتی هواوی را از فعالیت در داخل ایالات متحده منع می‌کند.

آنچه به عنوان حرکتی برای تقویت اقتصاد در یک پایتخت تلقی می‌شود، می‌تواند در پایتخت دیگر تهاجمی به نظر برسد.

دنی راسل، دستیار سابق وزیر امور خارجه که در مذاکرات با آقای شی در دوران دولت اوباما شرکت داشت، گفت: «هر دو رهبر از وضعیت روابط و رفتار کشور دیگر ناراضی هستند. هر دو همچنین به خطر وقوع یک حادثه بین نظامیان ما فکر می‌کنند که می‌تواند به سرعت از کنترل خارج شود.»

هیچ جلسه‌ای نمی‌توانست اختلافات عظیمی که بین دو کشور ایجاد شده را حل و فصل کند.

جنگ تجاری که آقای ترامپ آغاز کرد همچنان حل نشده باقی مانده و چین هنوز بیش از ۱۸۰ میلیارد دالر از تعهد خرید ۳۸۰ میلیارد دالری محصولات امریکایی قبل از ضرب‌الاجل ۳۱ دسامبر فاصله دارد. مشکلات دیگری نیز یا به وجود آمده یا بدتر شده‌ است، از جمله این‌که طبق ارزیابی پنتاگون، چین به سرعت در حال گسترش زرادخانه هسته‌ای استراتژیک خود است و احتمالا استراتژی چندین دهه‌ای خود مبنی بر حفظ «حداقل بازدارندگی» را کنار بگذارد.

مقامات دولت فراتر از بیانیه مبهم که آقای بایدن در آن «بر اهمیت مدیریت ریسک‌های استراتژیک» تأکید کرد، از گفت‌وگو درباره پیشرفت‌های هسته‌ای، خودداری کردند.

به گفته این مقام ارشد دولت، موضوعات دیگری که تحلیل‌گران فکر می‌کردند مطرح خواهند شد، مطرح نشد. این موضاعات شامل اختلافات بر سر اعطای ویزا برای دیپلمات‌ها، روزنامه‌نگاران و دیگران و همچنین دعوت احتمالی برای حضور در بازی‌های المپیک زمستانی پکن در ماه فبروی بود.

بسیاری همچنین انتظار داشتند که تلاشی برای ایجاد یک انجمن برای بحث در مورد اختلافات، مانند آنچه توسط رییس‌جمهور بوش و اوباما ایجاد شد، تشکیل شود. دو طرف با مذاکره میان مقامات سطح پایین موافقت کردند. این، و لحن رهبران در بیانیه‌های منتشرشده‌، این امیدواری را ایجاد کرد که تنش‌ها می‌تواند حداقل کمی کاهش یابد.

روری دانیلز، متخصص امنیت کمیته ملی سیاست خارجی امریکا در نیویورک گفت: «تمام حرف‌های درست از سوی هر دو طرف برای تثبیت رابطه‌ای که بی‌اعتمادی متقابل مشخصه‌ی آن است، گفته شد. سوالی که پیش آمده این است که چگونه دو طرف سیاست خود را برای پاسخگویی به این تغییر جهت تنظیم خواهد کرد.»

روز سه‌شنبه، آقای بایدن پیشنهاد کرد که مقامات هر دو طرف در گروه‌های کاری با یکدیگر ملاقات کنند، اما او مشخص نکرد که در مورد کدام موضوعات. او گفت: «ما چیزهای زیادی برای پیگیری داریم.»

پس از آخرین تماس تلفنی آقای بایدن با رهبر چین، در ماه سپتامبر، حداقل لحن روابط، ، به میزان قابل توجهی بهتر شده است.

آنتونی جی. بلینکن، وزیر امور خارجه و همتای او، وانگ یی، در حاشیه گردهمایی گروه ۲۰ با یک‌دیگر دیدار کردند و آخر هفته گذشته دوباره تلفنی صحبت کردند. جان کری، فرستاده آقای بایدن در امور تغییرات اقلیمی و شی ژنهوا، در مذاکرات این ماه در گلاسکو به توافقی غیرمنتظره در مورد این موضوع دست یافتند.

با توجه به توصیف چینایی‌ها از مذاکرات، آقای شی پیشنهاد کرد که همکاری در موضوعاتی مانند تغییرات اقلیمی مشروط به ثبات در سراسر طیف روابط است، موضعی که با دیدگاه آقای بایدن در تضاد است.

چنگ شیائوه، استاد مطالعات بین‌الملل در دانشگاه رنمین در پکن، گفت: چین و ایالات متحده وارد دوره تنش‌زدایی می‌شوند، اما نمی‌دانیم این دوره چقدر و تا چه حد طول خواهد کشید. ما اکنون ابهامات زیادی داریم.»

حتا زمانی که این دو رهبر به صورت مجازی با یکدیگر ملاقات کردند، نشست دیگری در پکن برگزار شد و در آن برای خلبانان امریکایی معروف به ببرهای پرنده که در سال‌های ۱۹۴۱ و ۱۹۴۲ در جنگ علیه جاپان به چین کمک کردند، یادبودی برگزار شد. «کین گانگ»، سفیر چین در ایالات متحده، در جریان این رویداد گفت: «داستان ببرهای پرنده در دوستی عمیقی ریشه دارد که با جان و خون مردم چین و امریکا شکل گرفته است.» وی با اذعان به تنش‌های موجود در روابط، افزود که دو کشور «باید میراث‌دار روابط دوستانه‌ای باشند که در اثر جنگ خدشه‌دار شده است.»