تاریخچه صنایع دستی
«گلیم» از واژهی ترکی بهنام (kili) به معنای پشم یا مو گرفته شده است. گلیم از مو یا پشم حیواناتی چون بز و گوسفند بافته میشود و در قدیم بهصورت فرش و زیرانداز استفاده میشده ولی امروزه بیشتر نقش یک هنر زینتی را در خانهها دارد. گلیم هم بهصورت دستباف و هم بهصورت ماشینی تولید میشود.
انسانها از زمانههای قدیم با شکار حیوانات وحشی و استفاده از پوست آنها برای پوشش بدن و خانه استفاده میکردند و با پرورش حیوانات اهلی مثل گوسفند و بز کم کم بهخاطر پشم و موی شان، به نخریسی و پشمریسی روی آوردند و سرانجام با پیشرفت در این زمینه به بافت گلیم و فرش و جاجیم نیز پرداختند.
بهدنبال گسترده شدن این صنعت، آهسته آهسته هنرهای مثل گلیمبافی و قالینبافی در میان زنان رایج شد و تبدیل به یک صنایع دستی پرطرفدار در میان مردم افغانستان و گردشگران خارجی شد. گلیم دستباف افغانستان یکی از صنایعی است که از سالهای دور در کشور رواج داشته است و تا اکنون نیز ادامه دارد.
در صنعت گلیمبافی در افغانستان بیشتر در خانوادهها زنان و دختران مشغول کار بودهاند. شماری از زنان صنعتکار در بخش گلیمبافی اکنون در ولسوالی امامصاحب قندوز که از طریق بافت گلیم امرار معاش میکنند، از رکود کاروبار شان شکایت دارند. آنان میگویند که واردات کالاهای خارجی باعث بیرونقی بازار تولیدات شان شده است. این زنان از مسئولان محلی، مؤسسات و تاجران میخواهند که در بخش بازاریابی و فروشات آنان توجه نمایند.
نگرانی زنان گلیمباف
شماری از زنانی که مصروف صنایع دستی گلیمبافی در روستاهای دوردست قندوز هستند، از چالشهای فراراه شان نگران اند. آنان میگویند سالها است که بدون حمایت دولت و مؤسسات به این کسب مشغول هستند و مشکلاتی چون نبود بازار و افزایش بهای مواد خام آنان را میآزارد. این زنان روستانشین و صنعتکار از دولت و مؤسسات میخواهند همانند زنان شهرنشین آنان را نیز مورد حمایت قرار دهند.
کامله، یک تن از زنان گلیمباف در ولسوالی امامصاحب قندوز که از پنج سال بدینسو مصروف صنعت گلیمبافی است، میگوید در یک سال اخیر تولیدات آنان در بازار خریدار ندارد و با مشکل و بهای اندک به فروش میرسانند. بهگفتهی وی، بهای مواد خام برای بافت گلیم نیز افزایش یافته است.
کامله به روزنامه اطلاعات روز گفت: «هر کیلو مواد خام (تار) را از بازار ۶۰۰ افغانی میخریم. گلیمدسترخوان یا نوع دیگراش را در ۲۰ روز تا یک ماه تمام میکنیم و بعد به فروش میرسانیم.»
بیبی، از دیگر زنان گلیمباف در ولسوالی امامصاحب قندوز که بیست سال میشود مشغول بافت انواع گلیم است، از رکود بازار این صنعت و بیتوجهی مسئولان شکایت دارد. وی بهخاطر پیشبرد امورات زندگی و تأمین نیازهای خانهاش گلیم میبافد. او میگوید که سرپرست خانواده ندارد و ناچار است این کار را ادامه دهد.
او اضافه میکند که آنان برای بافت یک دسترخوان گلیمی، سه کیلو تار را بهکار میبرند. وی انواع گلیم چون گلیم عادی، دسترخوان و بوغجامه را تولید و برای فروش به بازار عرضه میکند. بیبی به روزنامه اطلاعات روز گفت: «پس از بافتن و تمام کردن کار، بوغجامه را سه هزار افغانی، گلیم را دو هزار و ۵۰۰ و دسترخوان را دو هزار سودا میکنیم؛ اگرچه مفاد چندانی ندارد و به مشکل روزگار خود را میگذرانیم و دولت هم تا اکنون هیچ همکاری نکرده است.»
گلجان، از دیگر زنان گلیمباف در ولسوالی امامصاحب میگوید مواد خام را به بهای بالا خریداری میکنند و با مشکل آن را به فروش میرسانند. بهگفتهی وی، بازار مناسب و صنعتی وجود ندارد که آنان توليدات دستیشان را به بهای بهتر برای تاجران و کسبهکاران به فروش برسانند. او میافزاید که بهدلیل کاهش بازار، یک گلیم را در یک تا دو هفته به مشکل میفروشند.
او میگوید که با پول فروش تولیدات شان، مواد خام (تار)، مواد خوراکه و دیگر ضروریات خانه را خریداری میکنند. بهگفتهی او، تا اکنون دولت و مؤسسات همکار برای آنان هیچ برنامهی حمایتی را راهاندازی نکردهاند. این زن گلیمباف از مؤسسات همکار میخواهد در این بخش با آنان کمک و همکاری نمایند.
گلیمبافی و تأثیر آن بر اقتصاد خانواده
صنایع دستی در مجموع در رشد اقتصاد خانوادههای نیازمند نقش مهمی دارد. در سالهای قدیم صنایع دستی بهعنوان یک هنر در میان زنان و خانوادهها رایج بود و بعدا هنرمندان آن را به ديگران شریک ساختند.
یکی از صنایع دستی رایج در ميان زنان در قندوز گلیمبافی است. زنان در خانوادهها توسط تارهای رنگه و وسایل خود انواع و اقسام گلیم را میبافند و آن را در بازار به فروش میرسانند و از این طریق امرار معاش میکنند.
پوهنمل محمدعمر قندوزی، استاد دانشگاه و آگاه امور اقتصادی در قندوز میگوید که رشد اقتصاد خانواده از جهتهای زیادی حایز اهمیت است. آقای قندزی در صحبت با روزنامه اطلاعات روز گفت: «زمانی که نیازمندیهای یک خانواده تأمین میشود بدین معنا است که نیازمندی یک جامعه برطرف شده است. به همین ترتیب، موفقیت یک خانواده موفقیت یک جامعهی پویا است. در ضمن چالشهای خانواده مشکلات یک جامعه است و حل آن حل مشکلات جامعه است.»
این آگاه امور اقتصادی در قندوز میافزاید همانطوری که سرپرست خانواده ضروريات اولیهی فامیل را بدوش دارد، زنان نیز در ارتباط به تربیهی فرزندان مسئولیت دارند. بهگفتهی وی، در صورتی که زنان مثل شوهرانشان کسب درآمد داشته باشند، بهتر میتوانند در رشد اجتماعی فرزندانشان دخیل شوند.
بیشتر زنانی که در روستاهای دوردست قندوز گلیمبافی میکنند، زنان بیسرپرست هستند و برای پیشبرد امورات زندگیشان زحمت میکشند. هرچند این زنان در بخش فروشات و بازاریابی چالشهای فراوانی دارند، اما با آنهم از طریق این صنعت دستی مصارف خانوادهی خود را تأمین میکنند.
چگونگی رشد گلیمبافی
نگرانی بیشتر زنان گلیمباف در ساحات دوردست قندوز، بیتوجهی مؤسسات بر کار و صنعت آنان است. زنان گلیمباف در ولسوالی امامصاحب میگویند مؤسسات برای زنان صنعتکاری که در مرکز شهر فعالیت دارند برنامههای خوب حمایتی دارند، اما برای آنان تا اکنون هیچ کاری انجام نشده است. این زنان میافزایند که بیتوجهی نهادها، نبود بازار و منظم نبودن فعالیت آنان، صنعت گلیمبافی را با رکود مواجه کرده است.
آگاهان امور اقتصادی در قندوز میگویند عوامل مهمی که در چند سال اخیر گلیم و بازار آن را با رکود مواجه کرده است، بیتوجهی دولت، مؤسسات و تاجران در بخش صنایع دستی است. بهگفتهی آنان، در صورتی که به این صنعتکاران بازار مناسب ایجاد شود، آنان میتوانند از اینطریق رشد چشمگیری داشته باشند.
پوهنمل محمدعمر قندوزی میگوید در سالهای اخیر بنابر عدم حمایت مالی دولت، نبود بازار مناسب برای صنعت گلیم، واردات فرشهای خارجی در داخل کشور و سیاست دمپینگ کشورها، این صنعت با رکود مواجه شده است. بهگفتهی وی، رکود صنعت گلیمبافی اقتصاد خانوادههای صنعتکار را ضربه میزند و آنان را با شکست مواجه میکند.
آقای قندوزی تأکید میورزد در صورتی که وزارت صنعت و تجارت در هماهنگی با ریاستهای ولایتها توجه خاصی به این صنعت میداشت، امروز آنان شاهد شکست و رکود صنایع دستی نمیبودند. این کارشناس امور اقتصادی اضافه میکند که صنعت دستی گلیمبافی نه تنها اهمیت داخلی دارد بلکه اهمیت خارجی نیز دارد و در بازارهای جهانی از اهمیت خاصی برخوردار است و افغانستان را بیشتر متمدنتر معرفی میکند.
آقای قندوزی دربارهی راهحل رشد این صنعت به روزنامه اطلاعات روز گفت: «دولت و حاکمان فعلی باید یک راهکار خوب را اتخاذ نمایند. برای همه افرادی که در این صنعت فعالیت میکنند، حمایت همهجانبه صورت گیرد؛ از معاش ماهیانه شروع تا به برآورده کردن ماشینآلات در بخش بافندگی و تأمین مواد خام چون تار.»
بهگفتهی او، این کار به اقتصاد خانوادهها کمک چشمگیری میکند و همچنان اقتصاد ملی کشور را نیز افزایش میدهد. وی میافزاید، اقتصاد کوچک حمایتکنندهی اقتصاد بزرگ است. زمانی که اقتصاد خانواده تأمین شود، تمام مشکلات از جامعه برداشته میشود. آقای قندوزی تأکید میورزد که دولت میتواند افراد شایسته، مسلکی، توانا و تحصیلکرده را در رأس صنعت و تجارت قرار دهد تا این افراد بتوانند در قسمت صنایع دستی راهکارهای خوب را پیشنهاد کنند.
در اینباره ديدگاه مسئولان طالبان در ریاست صنعت و تجارت ولایت قندوز را بدست آورده نتوانستيم.
اما مولوی گلنبی انس، ولسوال طالبان در ولسوالی امامصاحب قندوز میگوید پلان دارند در هماهنگی با حکومت مرکزی، برای زنان صنعتکار در این ولسوالی بازار مناسبی را مهيا کنند تا سهولتهای خوبی برایشان فراهم شود. بهگفتهی وی، آنان تلاش دارند تا در آینده چالشهای اساسی صنعتکاران را حل نمایند.
