گزارشگر: حمید نعمان
مناطق شیعهنشین کابل در آستانهی تاسوعا و عاشورای امسال، زیر سایه رنجرهای طالبان و دستورهای وزیر عدلیهی طالبان، حالوهوایی متفاوت از سالهای گذشته پیدا کرده است. حضور گستردهی نیروهای طالبان و گشتزنی رنجرهای این گروه در جادهها، فضای احتیاط و نگرانی را بر مراسم عزاداری بیشتر کرده است. در روزهای گذشته، نیروهای طالبان با پایین آوردن پرچمهای محرمی و بازداشت شماری از عزاداران و بزرگان جامعهی شیعه، مانع برگزاری بخشی از آیینهای مذهبی شدهاند.
از روز یکشنبه (۳۱ جوزا) تا سهشنبه (۲ سرطان) چندین رنجر نیروهای طالبان به دستور عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیهی این گروه، به شماری از مساجد، تکیهخانهها و محلهای برگزاری مراسم عزاداری در کابل یورش بردند. مسجد امام حسین مجتبی در منطقهی ایستگاه تلگراف، مسجد محمدی در قلعهشهاده، مسجد نبی اکرم در شهرک امید سبز، مسجد رسول اکرم در دشت برچی، حسینیه گلزار شهدا در سرکاریز، مسجد حسنین در کارته سه، مدرسه رسالت و مسجد افشاریها در نزدیکی وزارت عدلیه، از جمله مکانهایی اند که هدف این یورشها قرار گرفتهاند.
در جریان این اقدامات، بیش از ۴۰ عزادار از تکیهخانهها و محلهای برگزاری مراسم در مناطق شیعهنشین کابل بازداشت شدند. دلیل بازداشت بسیاری از این افراد برافراشتن پرچمها و نصب نمادهای مرتبط با مراسم محرم عنوان شده است.
عبدالحکیم شرعی و فشار بر شیعیان
صبح سهشنبه (۲ سرطان) مولوی عبدالحکیم شرعی شماری از بزرگان شیعه کابل را که اغلب از اعضای کمیسیون عالی شیعیان وابسته به طالبان عنوان شدهاند، به وزارت عدلیه فراخواند. بهگفتهی منابع آگاه، در این نشست که چندین ساعت طول کشید، به شیعیان دستور داده شد که تمام پرچمهای مرتبط با مراسم محرم از بام خانهها، مساجد و حسینیهها جمعآوری شود و پارچههای سیاه عزاداری نیز از سر در منازل پایین آورده شود.
یکی از منابع آگاه به روزنامه «اطلاعات روز» گفت که وزیر عدلیهی طالبان این دستورات را با لحنی خشمآلود و آمرانه مطرح کرده و افزوده است:
«افغانستان تنها یک بیرق دارد که آن بیرق امارت اسلامی است. بیرقها را جمع کنید، اگر نه خودم جمع میکنم. صدای تمام بلندگوهای مساجد و منبرهای شیعهها باید بند شود و هر کاری که میکنید، بین هزارههایتان باشد.»
بهگفتهی این منبع، عبدالحکیم شرعی پس از بیان این دستورات، از شنیدن توضیحات و دلایل حاضران خودداری کرده است. بهگفتهی این منبع، در این نشست از حاضران تعهد گرفته شد که پرچمها را پایین بیاورند.
در پی این نشست، شماری از بزرگان شیعه ساکن کابل با انتشار پیام کوتاهی در گروههای واتساپی مردمی، محتوای دستورات ابلاغشده را به عزاداران اطلاع دادند. در این پیام آمده است:
«به اطلاع همهی عزاداران حسینی رسانیده میشود که وزیر محترم عدلیه تعدادی از بزرگان اهل تشیع را در وزارت خواسته و دستور داده است که پرچمهای محرمی از بالای مساجد و حسینیهها پایین آورده شود و صدای بلندگوها در خارج از مساجد و حسینیهها قطع شود. عزاداران محترم مراعات نمایند.»
پسازچاشت سهشنبه، شماری از بازداشتشدگان آزاد شدند، اما بهگفتهی منابع آگاه، بیش از ۲۰ نفر دیگر همچنان در توقیفخانههای وابسته به وزارت عدلیهی طالبان نگهداری میشوند.
یک روز بعد، شماری از بزرگان شیعه، از جمله سید صوفی گردیزی، شیخ مبشر و یاسر محسنی، استاد دانشگاه، به نمایندگی از شورای علمای شیعه، دفتر مردمی بزرگان هزاره و کمیسیون امنیتی مساجد و تکایا، به وزارت عدلیهی طالبان رفتند. پس از این دیدار، عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیهی طالبان، دستور آزادی شماری از عزاداران بازداشتشده را صادر کرد. این منابع میگویند افرادی که در محل نگهداری وابسته به وزیر عدلیه بازداشت بودند، آزاد شدند و همچنین دستور رهایی شماری از شیعیانی که در نظارتخانه ولایت کابل در توقیف بهسر میبردند نیز صادر شد. با وجود این، تا زمان نگارش این گزارش، تعدادی از بازداشتشدگان همچنان در بازداشت بهسر میبرند.
این رویداد در شرایطی رخ میدهد که وزارت داخلهی طالبان، پیش از آغاز ماه محرم به بزرگان شیعیان اعلام کرده بود که برگزاری مراسم محرم در داخل مسجدها و محدودهی اطراف آن مجاز خواهد بود. بازداشت عزاداران و بزرگان تکیهخانهها نه توسط وزارت داخله، نه نیروهای امنیتی، و نه نیروهای امر به معروف و نهی از منکر طالبان، بلکه توسط وزارت عدلیه صورت گرفته است. نهادی که مأموریت اصلی آن در حوزه امور حقوقی و عدلی تعریف شده است. بااینحال، اقدامات انجامشده با آن وعدههای اعلامشده همخوانی نداشته است.
از جبرئیل تا کابل
برگزاری مراسم عزاداری ماه محرم در کابل در سالهای گذشته نیز با محدودیتهایی همراه بوده است، اما وضعیت امسال نشان میدهد که دامنهی این محدودیتها گسترش یافته و شدت مداخلات افزایش پیدا کرده است. در حالی که محدودیتهای پیشین عمدتا در قالب کنترلهای موردی و اعمال ضوابط مشخص بروز میکرد، امسال نشانههایی از تشدید فشار و کاهش محسوس فضا برای برگزاری آیینهای مذهبی در عرصهی عمومی مشاهده میشود.
مناطق شیعهنشین غرب کابل از حدود دو هفته پیش تا کنون شاهد حضور گستردهی نیروهای طالبان و استقرار تدابیر امنیتی فشرده بوده است؛ وضعیتی که بسیاری از باشندگان از آن با عنوان «حالت نظامی» یاد میکنند. در نزدیکی بسیاری از مساجد و حسینیهها، موترهای رنجر طالبان مستقر شدهاند و نیروهای این گروه رفتوآمد مردم را زیر نظر دارند. بسیاری از مردم نیز هنگام نزدیک شدن به این ایستهای بازرسی غیررسمی، قدمهایشان را تندتر میکنند تا هرچه زودتر از کنار آنان عبور کنند. این فضای امنیتی دوهفتهای، همزمان با برخورد شدید طالبان با معترضان در جبرئیل هرات شکل گرفته است.
دو هفته پیش، در روز سهشنبه (۱۹ جوزا) نیروهای طالبان اعتراضات مسالمتآمیز مردم منطقهی جبرئیل هرات، یکی دیگر از مناطق عمدتا هزارهنشین را سرکوب کردند. این تجمع در اعتراض به بازداشت زنان بهبهانهی رعایت حجاب برگزار شده بود و دهها نفر، از جمله مردان، در حمایت از زنان و برای درخواست توقف این بازداشتها به خیابان آمده بودند. براساس گزارشها، این اعتراضات با تیراندازی، استفاده از خشونت و بازداشت شماری از معترضان پایان یافت.
در پی این رویداد، شورای علمای شیعه افغانستان که در کابل مستقر است، عملکرد محتسبان طالبان را «برخورد افراطی» توصیف و بهطور علنی از آن انتقاد کرد. همزمان، غرب کابل نیز با تشدید فضای امنیتی در مناطق محل سکونت روبهرو شد.
در ادامهی این تحولات و پس از آغاز ماه محرم و مراسم عزاداری شیعیان، چاشت روز سهشنبه (۲ سرطان) تلویزیون خصوصی تمدن در صفحهی رسمی فیسبوک خود اعلام کرد که در پی یورش نیروهای طالبان به دفتر مرکزی این رسانه در کابل، نشرات آن متوقف شده است. تلویزیون تمدن تأکید کرد که این یورش همزمان با فرارسیدن ایام تاسوعا و عاشورای حسینی صورت گرفته است. با توجه به جایگاه این رسانه در پوشش رویدادها و برنامههای مرتبط با جامعهی شیعه، این اقدام در میان بخشی از افکار عمومی بهعنوان بخشی از محدودیتهای گستردهتر بر فعالیتهای مذهبی و رسانهای مرتبط با این جامعه تعبیر شده است.
فشار سیستماتیک بر هزارهها و شیعیان
تحولات مربوط به محرم امسال در نگاه بسیاری از شیعیان، جدا از تجربههای پیشین آنان قابل فهم نیست. در یک سال اخیر، موارد بیشتری از اعمال محدودیت علیه شیعیان و هزارهها در حوزههای مختلف گزارش شده است. در دانشگاه کابل، شماری از دانشجویان شیعه پس از خودداری از شرکت در نماز جماعت به امامت امام حنفی، از خوابگاههای دانشجویی اخراج شدند. براساس روایتهای منتشرشده، برخی از آنان با برچسبهایی چون «کافر» نیز مواجه شدند. پس از آن، فضای نظارتی سختگیرانهتری بر رفتار فردی، پوشش و مناسک مذهبی دانشجویان شیعه اعمال شد.
همزمان با آغاز سال جدید تحصیلی در دانشگاههای افغانستان، طالبان امضای تعهدنامهای را برای ادامهی تحصیل دانشجویان الزامی اعلام کردند. در بند ششم این تعهدنامه آمده است: «با توجه بر اینکه مردم افغانستان پیرو مذهب اهل سنت و الجماعت در مذهب امام صاحب اعظم ابوحنیفه (رح) هستند، طبق خواست نظام، من نیز تابع مذهب مذکور میباشم و اطاعت میکنم.» این بند دانشجویان را ملزم میکند که خود را پیرو مذهب حنفی معرفی کنند. شماری از دانشجویان شیعه این تعهدنامه را مغایر با باورهای مذهبی خود دانسته و آن را بهمنزلهی نادیده گرفتن هویت مذهبیشان توصیف کردهاند.
سال گذشته طالبان دانشجویان شیعه و هزاره را از خوابگاه اخراج کردند | عکس: شبکههای اجتماعی
گزارشهایی نیز از جلوگیری از برگزاری نماز عید در برخی مساجد شیعیان منتشر شده است. براساس این گزارشها، افرادی بهدلیل تبعیت نکردن از اعلام رسمی روز عید تحت فشار قرار گرفته یا بازداشت شدهاند.
در یکی از موارد اخیر، مأموران امر به معروف طالبان یک زوج هزاره را به اتهام «نامحرم بودن» بازداشت کردند. پس از آنکه مشخص شد عقد این زوج توسط یک روحانی شیعه جاری شده است، «حسینداد شریفی»، از روحانیان شیعه، احضار شد. بهگفتهی منابع آگاه، او مورد تحقیر و ضربوشتم قرار گرفت و از وی تعهد گرفته شد که در آینده از اجرای عقد موقت خودداری کند.
اقدامات اخیر در شرایطی صورت میگیرد که سراجالدین حقانی، وزیر داخلهی طالبان، پیشتر در نشستی بر تأمین امنیت مراسم مذهبی شیعیان تأکید کرده بود. تحولات محرم امسال برای بسیاری از شیعیان کابل در امتداد روندی قرار گرفته است که در سالهای اخیر تجربه کردهاند؛ روندی که بهگفتهی آنان، فضای برگزاری مناسک مذهبی را محدودتر و نگرانیها دربارهی آینده را بیشتر کرده است. با نزدیک شدن به عاشورا، این نگرانیها همچنان ادامه دارد و بسیاری از عزاداران نمیدانند روزهای پیشرو را در چه شرایطی سپری خواهند کرد.
