دیجیتالی شدن ترکیه؛ تحول در آموزش و خدمات شهری (قسمت سوم و پایانی)

علی حکمت

ترکیه در حال عبور از مرزهای سنتی به دنیای دیجیتال است؛ از صنف‌های فیزیکی و تخته‌ی سیاه تا اپلیکیشن‌های هوشمند و شهرهای باهم متصل. در این گزارش به بررسی چگونگی تحول آموزش، خدمات شهری و زیرساخت‌های فناوری می‌پردازیم و موانع بزرگی مانند شکاف دیجیتال روستایی و امنیت داده را واکاوی می‌کنیم. آیا ترکیه می‌تواند با عبور از این چالش‌ها، الگویی برای آینده‌ی هوشمند منطقه شود؟

ترکیه در مسیر دیجیتالی شدنش فقط به زیرساخت‌ها، حمل‌ونقل یا اقتصاد اکتفا نکرده؛ این کشور هم‌زمان به سراغ حوزه‌هایی مثل آموزش و خدمات شهری رفته که زندگی روزمره‌ی مردم را از نزدیک لمس می‌کنند. این تحولات مثل تکه‌های یک پازل هستند که وقتی کنار هم قرار می‌گیرند، تصویری از یک سیستم مدرن می‌سازند. برای افرادی که از بیرون این تغییرات را تماشا می‌کنند یا مهاجرانی که در این کشور ریشه دوانده‌اند، این بخش از داستان هم الهام‌بخش است و هم پر از نکات قابل تأمل. اما این مسیر بدون چالش هم نیست؛ هر قدم رو به جلو، سؤال‌ها و موانعی را هم به همراه دارد که ترکیه باید برای‌شان جواب پیدا کند.

آموزش همیشه یکی از ستون‌های اصلی توسعه‌ی هر کشوری بوده و ترکیه هم از این قاعده مستثنی نیست. در سال‌های اخیر، دیجیتالی شدن آموزش در این کشور سرعت گرفته و از یک سیستم سنتی‌ای که به تخته‌ی سیاه و گچ وابسته بود، به سمت صنف‌های آنلاین و ابزارهای هوشمند در مکاتب حرکت کرده است. این تغییر فقط به‌خاطر فناوری‌های جدید نیست؛ نیازهای زمانه، مثل همه‌گیری کرونا در سال ۲۰۲۰، دولت و مردم را مجبور کرد که سریع‌تر به این سمت بروند. پلتفرم «EBA» یا «پلتفرم آموزش و اطلاع‌رسانی» که توسط وزارت معارف ترکیه راه‌اندازی شده، حالا قلب این تحول است. این پلتفرم که در سال ۲۰۱۲ با هدف حمایت از یادگیری آنلاین شروع به کار کرده بود اما تا شروع دوره‌ی کرونا حداکثر مردم از وجود این سیستم بی‌خبر بودند، این پلتفرم در دوران کرونا به یک ابزار حیاتی تبدیل شد و میلیون‌ها دانش‌آموز و آموزگار را بدون سکتگی، به هم وصل کرد.

در سال‌های اخیر، ترکیه با سرعت قابل‌توجهی به‌سوی دیجیتالی‌سازی آموزش حرکت کرده است. یکی از مهم‌ترین گام‌ها در این مسیر، اجرای «پروژه فاتح» (FATİH Projesi) بوده که عنوان آن از عبارت ترکی «Fırsatları Artırma ve Teknolojiyi İyileştirme Hareketi» به معنای «جنبش افزایش فرصت‌ها و بهبود فناوری در آموزش» گرفته شده است. هدف این طرح، ایجاد نظام آموزشی نوین و برابر از طریق ادغام فناوری اطلاعات در مکاتب سراسر ترکیه بود.

طرح یا «پروژه فاتح» از سال ۲۰۱۰ با همکاری وزارت معارف و وزارت ترانسپورت و تکنولوژی ترکیه آغاز شد. در چارچوب این برنامه، هزاران مکتب با تخته‌های هوشمند، تلویزیون، اینترنت پرسرعت و تبلت برای دانش‌آموزان تجهیز شد. هم‌زمان، پلتفرم آموزشی ملی ترکیه به‌نام EBA  (Eğitim Bilişim Ağı) راه‌اندازی گردید تا دانش‌آموزان و آموزگاران بتوانند از محتوای آموزشی دیجیتال، ویدیوهای درسی و کتاب‌های آنلاین استفاده کنند.

اجرای این پروژه، نظام آموزشی ترکیه را دگرگون ساخت. مکاتب از محیط‌های سنتی به صنف‌های تعاملی دیجیتال تبدیل شدند و آموزگاران نیز نقش تازه‌ای به‌عنوان راهنمایان یادگیری دیجیتال یافتند. این پروژه که ده سال قبل از همه‌گیری کرونا آغاز شده بود، زیرساخت‌های آن نقش نجات‌بخشی را در سیستم آموزشی آنلاین ایفا کرد و امکان تداوم آموزش در سراسر ترکیه فراهم ساخت.

بااین‌حال، پروژه فاتح از چالش‌ها نیز خالی نبود. در مراحل نخست، آموزش ناکافی برای آموزگاران، دشواری در نگهداری دستگاه‌ها و نابرابری در دسترسی به اینترنت در مناطق روستایی از مهم‌ترین موانع اجرای کامل آن به ‌شمار می‌رفت. با وجود این کاستی‌ها، این برنامه‌ی طولانی‌مدت ملی به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های دیجیتالی‌سازی آموزش در جهان شناخته می‌شود و ترکیه را در مسیر ساخت «مکاتب هوشمند» و آموزش فناورانه قرار داده است.

در نیمه‌ی اول سال 2020 وقتی مکاتب تعطیل شدند، EBA به دانش‌آموزان اجازه داد درس‌های‌شان را از طریق ویدیوهای ضبط‌‌شده، تکالیف آنلاین و حتا آزمون‌های دیجیتال دنبال کنند. این پلتفرم حالا بیش از ۱۹ میلیون کاربر فعال دارد و محتوای آن شامل هزاران ساعت ویدیو، کتاب دیجیتال و تمرین‌های تعاملی است، دولت برای مناطق دوردست که به اینترنت دسترسی ندارند، طرح جایگزین دیگری را نیز اجرا کرده است: روزانه و به‌صورت 24 ساعته چندین کانال تلویزیونی زیر نظر وزارت معارف ترکیه، درس‌های صنوف مختلف را پخش می‌نماید.

از زمان آغاز اجرای پروژه فاتح در سال ۲۰۱۰ تا آخرین به‌روزرسانی رسمی در سال تحصیلی ۲۰۲۱–۲۰۲۲، دولت ترکیه گام‌های چشم‌گیری در زمینه‌ی دیجیتالی‌سازی آموزش برداشته است. براساس داده‌های منتشرشده از سوی وزارت آموزش ملی ترکیه، تا کنون بیش از ۵۲۲ هزار تخته‌ی هوشمند در مکاتب ترکیه نصب شده و بیش از دو میلیون و ‌صد هزار تبلت آموزشی میان دانش‌آموزان توزیع شده است. این برنامه با هدف تجهیز حدود ۴۲ هزار مکتب و بیش از ۵۷۰ هزار صنف درس به فناوری‌های نوین آموزشی اجرا شده و در کنار آن، زیرساخت شبکه ملی و پلتفرم آموزشی EBA (Eğitim Bilişim Ağı)  نیز گسترش یافته است تا دانش‌آموزان در سراسر ترکیه، از کلان‌شهرها تا مناطق دوردست، به منابع دیجیتال و آموزش دسترسی برابر داشته باشند. و اگر ترکیه در سه سال اخیر، ده هزار مکتب دیگر را نیز زیر برنامه «طرح فاتح» آورده باشد، نزدیک به 98 درصد تمام مکاتب دولتی ترکیه، دیجیتالی شده است.

براساس تازه‌ترین آمار رسمی وزارت آموزش ملی ترکیه، در سال تحصیلی ۲۰۲۴–۲۰۲۵، نظام آموزشی این کشور در مجموع دارای ۷۴ هزار و ۴۰ باب مکتب است. از این میان، ۵۹ هزار و ۳۳۶ مکتب دولتی بوده و توسط دولت اداره می‌شوند، در حالی که ۱۴ هزار و ۷۰۰ مکتب خصوصی تحت مدیریت نهادها و اشخاص غیردولتی فعالیت دارند. علاوه بر این، چهار مکتب با سیستم باز یا آنلاین (Açık Öğretim Okulu)  نیز در چارچوب نظام رسمی برای ارائه‌ی آموزش‌های آنلاین و انعطاف‌پذیر فعالیت دارند.

دانشگاه‌های این کشور هم از این موج عقب نمانده‌اند. بسیاری از دانشگاه‌های بزرگ مثل دانشگاه «Boğaziçi»، «Hacettepe» یا «Middle East Technical University» حالا دوره‌های آنلاین برگزار می‌کنند و پلتفرم‌هایی مثل «Uzem» (آموزش از راه دور) راه‌اندازی کرده‌اند. این برای دانشجویان خارجی، یک فرصت عالی است. مثلا، یک دانشجوی مهندسی که در یک کشور دیگری زندگی می‌کند، می‌تواند در دوره‌های آنلاین دانشگاه استانبول ثبت‌نام کند و مدرک معتبری بگیرد، بدون این‌که نیاز به مهاجرت داشته باشد. این سیستم‌ها در دوران کرونا رواج یافته و بعد از آن هم ادامه پیدا کردند، چون هم انعطاف بیشتری به دانشجویان می‌دهند و هم هزینه‌ها را برای دانشگاه‌ها کم می‌کنند. طبق گزارش شورای آموزش عالی ترکیه (YÖK)، در سال تحصیلی ۲۰۲۲-۲۰۲۳ بیش از ۱.۵ میلیون دانشجو حداقل بخشی از درس‌های‌شان را آنلاین سپری کرده‌اند.

اما آموزش دیجیتال فقط به درس و دانشگاه محدود نمی‌شود. دولت ترکیه برنامه‌هایی برای آموزش مهارت‌های دیجیتال به بزرگ‌سالان هم راه انداخته است. مثلا، پروژه «آکادمی دیجیتال» که با همکاری وزارت خانواده و خدمات اجتماعی اجرا می‌شود، دوره‌های رایگان آنلاین در زمینه‌هایی مثل برنامه‌نویسی، طراحی وب و بازاریابی دیجیتال ارائه می‌دهد. البته، این برنامه‌ها هنوز به همه جا نرسیده‌اند و در مناطق روستایی یا بین کسانی که دسترسی به اینترنت ندارند، کم‌تر شناخته‌شده‌اند.

شهرهای ترکیه، به‌خصوص کلان‌شهرها، در سال‌های اخیر به سمت هوشمند شدن حرکت کرده‌اند. این یعنی استفاده از فناوری برای مدیریت بهتر منابع، کاهش هزینه‌ها و بهبود زندگی مردم. مثلا در استانبول، پروژه «شهر هوشمند» که از سال ۲۰۱۶ شروع شد، حالا به یکی از الگوهای منطقه تبدیل شده است. شهرداری از حسگرهای هوشمند برای مدیریت زباله استفاده می‌کند؛ سطل‌های زباله وقتی پر می‌شوند، سیگنالی به مرکز می‌فرستند و ماشین‌های جمع‌آوری فقط همان مسیر را می‌روند. این کار هم زباله‌ها را سریع‌تر جمع می‌کند و هم سوخت کم‌تری مصرف می‌شود. طبق گزارش شهرداری، این سیستم در سال ۲۰۲۲ حدود ۲۰ درصد هزینه‌های جمع‌آوری زباله را کاهش داد.

در حوزه آب و برق هم نوآوری‌هایی دیده می‌شود. مثلا، در آنکارا، شرکت آب و فاضلاب (ASKİ) از کنتورهای هوشمند استفاده می‌کند که مصرف آب را لحظه‌ای رصد می‌کنند و اگر نشتی باشد، به صاحب‌خانه هشدار می‌دهد. این برای کشوری که گاهی با کمبود آب روبه‌رو است، یک قدم بزرگ است. یا در ازمیر، شرکت برق «GEDİZ» اپلیکیشنی دارد که می‌توانید قبض‌تان را ببینید، مصرف ماهانه را چک کنید و حتا قطعی‌های احتمالی را گزارش دهید.

در بسیاری از شهرها، سیستم‌های پارکینگ هوشمند راه افتاده‌اند که با اپلیکیشن به شما نشان می‌دهند نزدیک‌ترین جای پارک کجا است و یا پلتفرم‌های آنلاین که موقعیت پارک یا محل چارج ماشین‌های برقی را نشان می‌دهد. این در شهرهای شلوغ که پیدا کردن جا مثل پیدا کردن سوزن در انبار کاه است، یک نعمت بزرگ است. یا در استانبول، اپلیکیشن «İBB CepTrafik» که ترافیک را لحظه‌ای نشان می‌دهد و حتا زمان رسیدن اتوبوس‌ها را پیش‌بینی می‌کند. این ابزارها نه‌تنها زندگی را راحت‌تر کرده‌اند بلکه به کاهش آلودگی و مصرف انرژی هم کمک کرده‌اند. مثلا، وقتی می‌دانید اتوبوس کی می‌رسد، کم‌تر با موتر شخصی بیرون می‌روید و این برای شهری مثل استانبول که با آلودگی هوا دست‌وپنجه نرم می‌کند، حیاتی است.

اما این تحولات بدون چالش نیستند. دیجیتالی شدن در ترکیه، با همه‌ی پیشرفت‌هایش، هنوز با موانعی روبه‌رو است که هم فرصت ‌اند و هم تهدید. یکی از بزرگ‌ترین چالش‌ها، شکاف دیجیتال بین شهر و روستا است. در حالی که استانبول و آنکارا به سرعت هوشمند می‌شوند، روستاهایی در شرق ترکیه هنوز به اینترنت پرسرعت دسترسی ندارند. طبق گزارش مؤسسه آمار ترکیه (TÜİK)، در سال ۲۰۲۳ حدود ۱۵ درصد جمعیت روستایی هیچ دسترسی به اینترنت نداشتند و این یعنی از آموزش آنلاین، خدمات دولتی دیجیتال و فرصت‌های شغلی محروم ‌اند. بااین‌حال، این روند سریع دیجیتالی‌سازی برای قشر سالمند جامعه‌ی ترکیه که در سازگاری با فناوری‌های نو دشواری بیشتری دارند، به نوعی چالش و حتا رنج محسوب می‌شود. بسیاری از افراد مسن قادر نیستند خود را با موج شتاب‌زده‌ی دیجیتالی شدن هماهنگ کنند. از همین‌رو، انتظار می‌رود دولت ترکیه در کنار توسعه‌ی آموزش‌های دیجیتالی در مکاتب، برای توانمندسازی و آموزش دیجیتال نسل‌های مسن‌تر نیز طرح‌ها و برنامه‌های مؤثری ارائه کند تا این قشر از تحولات نوین جامعه عقب نمانند.

چالش دیگر، امنیت داده‌ها است. وقتی همه چیز دیجیتال می‌شود، از سوابق پزشکی گرفته تا تراکنش‌های بانکی، خطر هک شدن و سوءاستفاده بالا می‌رود. مثلا، در سال ۲۰۲۱، گزارش‌هایی از نشت اطلاعات کاربران e-Devlet یا دولت الکترونیکی منتشر شد که باعث نگرانی مردم شد. گرچه دولت سریع واکنش نشان داد و امنیت سیستم را تقویت کرد، اما این اتفاق نشان داد که ترکیه هنوز در این زمینه آسیب‌پذیر است. برای افرادی که اطلاعات شخصی‌شان در این سیستم‌ها است، این یعنی باید حواس‌شان به رمزها و احراز هویت‌شان باشد تا از مشکلات احتمالی جلوگیری کنند. در دسامبر ۲۰۱۵، حمله‌ی بزرگی به زیرساخت‌های اینترنتی ترکیه رخ داد که به گروه «Anonymous» نسبت داده شد. با روش DDoS، حدود ۴۰۰ هزار وب‌سایت با دامنه‌ی «.tr» چند روز از دسترس خارج شدند. این حمله، که ظاهرا اعتراضی به سیاست‌های ترکیه بود، از وب‌سایت‌های دولتی تا بانک‌ها و کسب‌وکارهای آنلاین را فلج کرد. ضرر مالی به میلیون‌ها دالر تخمین زده شد.

در سال ۲۰۲۱، دو شرکت رمز ارز، «تودکس» و «بیتکون»، هدف حملات ترکیبی از هک و کلاهبرداری قرار گرفتند. تودکس با ۳۹۰ هزار کاربر ناگهان تعطیل شد و مدیرش با دو میلیارد دالر فرار کرد؛ سیستم‌هایش نفوذپذیر بودند و دارایی کاربران از دست رفت. بیتکون هم کمی بعد تعطیل شد و ضرر نامشخصی به جا گذاشت. «یمک‌سپتی»، پلتفرم سفارش غذای محبوب، هم در ماه مارچ ۲۰۲۱ هک شد. اطلاعات ۲۱ میلیون کاربر، مثل نام، شماره تلفن و آدرس، به‌دست هکرها افتاد که قصد فروشش در بازار سیاه را داشتند. ضرر مالی اعلام نشد، ولی هزینه‌ی بازسازی سیستم‌ها بالا بود. در جولای ۲۰۲۴، اطلاعات صدها هزار مهاجر سوری در کانال‌های تلگرامی دست‌به‌دست می‌شد که ظاهرا از سرورهای اداره‌ی مهاجرت به سرقت رفته بود. این داده‌ها شامل شماره‌ی کارت هویت، نام، تاریخ تولد، محل سکونت و شماره‌ی تماس بود. وزیر داخله‌ی فعلی ترکیه در یک کنفرانس مطبوعاتی این سرقت را تأیید نمود و اظهار داشت که این اطلاعات قدیمی و مربوط به پیش از ۲۰۲۲ است، ولی تمام افرادی که اطلاعات‌شان به سرقت رفته بود، هنوز در ترکیه زندگی می‌کردند.

از طرف دیگر، دیجیتالی شدن فرصت‌های بزرگی هم خلق کرده است. مثلا، آموزش دیجیتال به ترکیه اجازه داده تا به یک مرکز آموزشی منطقه‌ای تبدیل شود. دانشجویانی از کشورهای همسایه یا کشورهای ترک‌زبان حالا می‌توانند در دوره‌های آنلاین دانشگاه‌های ترک شرکت کنند و این هم درآمد ارزی می‌آورد و هم نفوذ فرهنگی ترکیه را بیشتر می‌کند. یا در خدمات شهری، هوشمندسازی به جذب توریست کمک کرده است. وقتی یک توریست به استانبول می‌آید و می‌بیند که با یک اپلیکیشن می‌تواند مترو سوار شود، تاکسی بگیرد و قبضش را بپردازد، تجربه‌اش از سفر بهتر می‌شود و احتمال برگشتنش در سال‌های بعدی، بیشتر است.

یکی دیگر از فرصت‌ها، پایداری محیط‌زیست است. دیجیتالی شدن به ترکیه کمک کرده تا مصرف انرژی و منابع را بهینه کند. مثلا، سیستم‌های روشنایی هوشمند در شهرهایی مثل آنتالیا که فقط وقتی کسی و یا وسیله‌ نقلیه‌ای رد می‌شود روشن می‌شوند، برق کم‌تری مصرف می‌کنند. یا اپلیکیشن‌هایی که به مردم نشان می‌دهند چطور زباله‌های‌شان را تفکیک کنند، به بازیافت بهتر کمک کرده‌اند. این برای کشوری که می‌خواهد هم اقتصادش را رشد دهد و هم به تعهدات جهانی مثل توافق پاریس پابند باشد، یک مزیت بزرگ است.

دیجیتالی شدن ترکیه در دوونیم‌دهه‌ی اخیر، داستان کشوری است که علی‌رغم تغییر دولت‌ها ولی با اراده، سرمایه‌گذاری و برنامه‌ریزی توانسته مسیر خود را از زیرساخت‌های ابتدایی ارتباطی تا ایجاد دولت الکترونیک، آموزش هوشمند، شهرهای دیجیتال و اقتصاد فناورمحور طی کند. این کشور با ترکیب سیاست‌های پایدار، همکاری بخش خصوصی و استقبال جامعه، اکنون در جایگاهی قرار گرفته که بسیاری از کشورهای منطقه آن را به‌عنوان الگو می‌نگرند. در حالی که چالش‌هایی مانند شکاف دیجیتال میان مناطق، امنیت داده‌ها و نیاز به آموزش مداوم هنوز پابرجا است، ولی تجربه‌ی ترکیه نشان می‌دهد که دیجیتالی شدن نه فقط یک روند فناورانه بلکه یک تحول فرهنگی و اجتماعی است که شیوه زندگی، کار و آموزش مردم را دگرگون کرده است. این‌روزها که ترکیه خود را برای شبکه «5G» آماده می‌کند، در تلاش است خود را با کشورهای پیش‌رو در این زمینه همسو بسازد. با گسترش «5G» توسعه‌ی شهرهای هوشمند، آموزش دیجیتال و حمایت از استارتاپ‌ها، ترکیه در حال حرکت به‌سوی اقتصادی است که فناوری در قلب آن می‌تپد. برای کشورهای منطقه، تجربه‌ی ترکیه یادآور این حقیقت است که تحول دیجیتال بدون سرمایه‌گذاری در زیرساخت، آموزش و اعتماد عمومی ممکن نیست. این مسیر به ما می‌آموزد که مدرن شدن لزوما به معنای گسست از سنت‌ها نیست بلکه می‌توان میان ریشه‌های فرهنگی و آینده‌ی فناورانه تعادل برقرار کرد.

پایان