[یادداشت اطلاعات روز: اطلاعات روز دیدگاههای مختلف در مورد مسائل گوناگون جامعهی افغانستان، منطقه و جهان را بازتاب میدهد. این دیدگاهها لزوما منعکسکنندهی نظر و موضع اطلاعات روز و گردانندگان آن نیستند. اطلاعات روز فقط مجالی برای بیان دیدگاهها فراهم میکند و دربارهی دیدگاههای وارده نفیا و اثباتا موضعگیری نمیکند. تمام دیدگاههای بیانشده در مقالات و یادداشتها و صحتوسقم ادعاهای مطرحشده به خود نویسندگان مربوط است. اطلاعات روز از نقد دیدگاههای منتشرشده در بخش مقالات وارده نیز استقبال میکند]
سید علیشاه علوینژاد
مقدمه
در سوم جنوری ۲۰۲۶، ایالات متحده امریکا عملیات نظامی بهنام عملیات عزم راسخ یا عملیات عزم قاطع «Operation Absolute Resolve» را علیه ونزوئلا آغاز کرد که شامل حملات هوایی گسترده، دستگیری رییسجمهور نیکلاس مادورو و همسرش سیلا فلورس، و اشغال موقت بخشهایی از خاک این کشور بود. این اقدام، که توسط رییسجمهور دونالد ترامپ بهعنوان یک «ضربهی بزرگ» توصیف شد، بلافاصله واکنشهای جهانی را برانگیخت و بحثهای شدیدی دربارهی مشروعیت آن در چارچوب حقوق بینالملل به راه انداخت. ترامپ در کنفرانس مطبوعاتی خود اعلام کرد که امریکا موقتا «کشور را اداره خواهد کرد» تا انتقال قدرت ایمن انجام شود و منابع نفتی ونزوئلا را توسعه دهد. این رویداد نهتنها یک نقطه عطف در روابط امریکا با امریکای لاتین است بلکه چالش جدی برای نظم جهانی مبتنی بر منشور سازمان ملل متحد به شمار میرود.
این نوشته به بررسی دلایل اصلی این حمله، تحلیل آن از منظر حقوق بینالملل، و پیآمدهای گستردهی آن بر نظم جهانی میپردازد. با استناد به منابع معتبر مانند گزارشهای رسانهای، بیانیههای رسمی، و تحلیلهای کارشناسان، تلاش میشود تا تصویری مستدل و جامع ارائه شود.
زمینهی تاریخی: روابط پرتنش امریکا و ونزوئلا
روابط امریکا و ونزوئلا از زمان انقلاب بولیواری هوگو چاوز در سال ۱۹۹۹ پر از تنش بوده است. چاوز، که سیاستهای سوسیالیستی را پیش برد، امریکا را بهعنوان «امپریالیست» محکوم کرد و روابط نزدیکی با کشورهایی مانند روسیه، چین و ایران برقرار کرد. پس از مرگ چاوز در ۲۰۱۳، نیکلاس مادورو قدرت را بهدست گرفت و بحران اقتصادی عمیقی ناشی از تحریمهای امریکا، کاهش قیمت نفت، و مدیریت ناکارآمد ایجاد شد که منجر به مهاجرت بیش از هفت میلیون ونزوئلایی شد.
در سال ۲۰۱۹، امریکا خوان گوایدو، رهبر مخالفان، را بهعنوان رییسجمهور موقت بهرسمیت شناخت و تحریمهای شدیدی علیه دولت مادورو اعمال کرد. این تحریمها شامل مسدود کردن داراییهای ونزوئلا در بانکهای امریکایی و ممنوعیت تجارت نفت بود. ترامپ در دورهی اول ریاستجمهوری خود چندین بار از گزینهی نظامی سخن گفت، اما اقدام مستقیم انجام نداد. با بازگشت ترامپ به قدرت در ۲۰۲۵، فشارها افزایش یافت. در نوامبر ۲۰۲۵، ترامپ حریم هوایی ونزوئلا را بسته اعلام کرد و ادعا کرد که این کشور در قاچاق مواد مخدر دست دارد.
در دسامبر ۲۰۲۵، امریکا چندین کشتی نفتی ونزوئلا را توقیف کرد، از جمله نفتکش «The Skipper»، و ادعا کرد که این کشتیها برای تأمین مالی قاچاق استفاده میشوند. این اقدامات مقدمهای برای حملهی کامل در جنوری ۲۰۲۶ بودند. زمینهی تاریخی نشان میدهد که این حمله بخشی از سیاست دیرینهی امریکا در امریکای لاتین است، جایی که دخالتهای نظامی مانند حمله به پاناما در ۱۹۸۹ یا گرانادا در ۱۹۸۳ برای تغییر رژیم انجام شده است. این الگو، که اغلب با منافع اقتصادی مانند نفت همراه است، ریشه در دکترین مونرو دارد که امریکای لاتین را «حیاط خلوت» امریکا میداند.
دلایل اصلی حملهی امریکا
دلایل اعلامشده توسط دولت ترامپ چندجانبه هستند، اما عمدتا بر سه محور تمرکز دارند: مبارزه با قاچاق مواد مخدر و تروریسم، دسترسی به منابع نفتی، و مسائل حقوق بشر و مشروعیت دولت مادورو.
۱. مبارزه با قاچاق مواد مخدر و تروریسم
ترامپ ونزوئلا را بهعنوان یک «دولت نارکو-تروریستی» توصیف و ادعا کرد که مادورو با کارتلهای مواد مخدر همکاری میکند. در مارچ ۲۰۲۰، وزارت دادگستری امریکا مادورو را به اتهام نارکو-تروریسم متهم کرد، و این اتهامات در جنوری ۲۰۲۶ بهروزرسانی شد. دادستان کل پم بوندی اعلام کرد که مادورو و فلورس در دادگاه فدرال نیویورک محاکمه خواهند شد. عملیات شامل بمباران مکانهایی در کاراکاس بود که ادعا میشد مراکز قاچاق هستند. بیش از ۱۵۰ هواپیما در این حمله شرکت داشتند، و نیروهای دلتا فورس ارتش امریکا مادورو را دستگیر کردند.
منتقدان این دلیل را بهانهای برای دخالت میدانند، زیرا شواهد مستقیم کمی وجود دارد که دولت ونزوئلا مستقیما در قاچاق دست داشته باشد. در عوض، این ادعاها بخشی از کارزار فشار برای توجیه اقدام نظامی هستند، مشابه اتهامات علیه مانوئل نوریگا در پاناما.
۲. دسترسی به منابع نفتی
ونزوئلا دارای بزرگترین ذخایر نفتی جهان است، با بیش از ۳۰۳ میلیارد بشکه نفت اثباتشده، که بیش از عربستان سعودی است. ترامپ صریحا اعلام کرد که هدف از این عملیات «جریان نفت» است و شرکتهای امریکایی میلیاردها دالر برای تعمیر زیرساختهای نفتی سرمایهگذاری خواهند کرد. این دلیل اقتصادی، که ترامپ آن را «بازگشت نفت دزدیدهشده» نامید، یادآور دخالتهای امریکا در خاور میانه است. تحلیلگران چتم هاوس این را «امپریالیسم عریان» توصیف کردهاند.
در پستهای ایکس کاربران به این نکته اشاره کردهاند که این حمله میتواند قیمت نفت را تحت تأثیر قرار دهد و اروپا را از وابستگی به نفت خاور میانه رها کند. علاوه بر نفت، ونزوئلا منابع غنی لیتیوم و طلا دارد که میتواند انگیزههای اقتصادی دیگری باشد.
۳. مسائل حقوق بشر و مشروعیت دولت
امریکا دولت مادورو را نامشروع میداند، بهدلیل ادعای تقلب در انتخابات ۲۰۱۸ و ۲۰۲۴. ترامپ به بحران انسانی اشاره کرد، جایی که میلیونها ونزوئلایی مهاجرت کردهاند، و ادعا کرد که این عملیات برای «آزادی مردم ونزوئلا» است. ویدیوهایی از جشن ونزوئلاییها در خارج از کشور نشاندهندهی حمایت برخی مخالفان است. بااینحال، این دلیل ایدئولوژیک است و منتقدان آن را پوششی برای اهداف اقتصادی میدانند.
در مجموع، این دلایل ترکیبی از امنیت ملی، اقتصاد، و ایدئولوژی هستند، اما شواهد نشان میدهد که نفت عامل اصلی است.
تحلیل از دیدگاه حقوق بینالملل
این حمله نقض آشکار اصول حقوق بینالملل است، بهویژه منشور سازمان ملل متحد و کنوانسیونهای مرتبط.
۱. نقض اصل عدم استفاده از نیروی نظامی (قاعده آمره بینالمللی)
ماده ۲(۴) منشور سازمان ملل استفاده از نیروی نظامی علیه تمامیت ارضی یا استقلال سیاسی یک کشور را ممنوع میکند، مگر در موارد دفاع مشروع یا با مجوز شورای امنیت. امریکا هیچ مجوز شورای امنیتی نداشت و ادعای دفاع مشروع (ماده ۵۱) معتبر نیست، زیرا ونزوئلا حملهای به امریکا نکرده بود. ادعای مبارزه با مواد مخدر مسألهی داخلی است و نمیتواند توجیه حمله باشد.
این عملیات بهعنوان «جنگ تجاوزکارانه» تحت قطعنامه ۳۳۱۴ سازمان ملل طبقهبندی میشود، که شامل حمله به خاک یک کشور است.
۲. نقض اصل عدم مداخله یا اصل احترام به حاکمیت ملی (قاعده آمره بینالمللی)
اصل عدم مداخله (non-intervention) در حقوق بینالملل، که در قطعنامههای مجمع عمومی سازمان ملل تأکید شده، هرگونه دخالت اجباری در امور داخلی کشورها را ممنوع میکند. دستگیری مادورو و اعلام ادارهی موقت کشور توسط امریکا، نقض مستقیم این اصل است.
۳. مسائل حقوق داخلی امریکا
در داخل امریکا، این عملیات بدون مشورت با کنگره انجام شد، که میتواند نقض قوانین اختیارات جنگ (War Powers Resolution) ۱۹۷۳ باشد. ترامپ آن را براساس اختیارات رییسجمهوری توجیه کرد، اما منتقدان مانند قانونگذاران دموکرات ایلینوی و میسوری آن را محکوم کردهاند.
کارشناسان سازمان ملل این را «سابقهی خطرناک» نامیدهاند که میتواند به بیثباتی جهانی منجر شود.
پیآمدهای منطقهای و جهانی
این حمله پیآمدهای عمیقی بر نظم جهانی دارد.
۱. بیثباتی منطقهای
در امریکای لاتین، واکنشها شدید بوده. کلمبیا و برازیل نگران افزایش مهاجرت هستند، در حالی که کوبا و نیکاراگوئه آن را محکوم کردهاند. اعتراضات در برازیل علیه حمله برگزار شده، و کاربران ایکس پیشبینی کردهاند که این میتواند به جنگ داخلی در ونزوئلا منجر شود.
۲. تضعیف چندجانبهگرایی
این اقدام هنجارهای پس از جنگ جهانی دوم را تضعیف میکند. روسیه و چین آن را نقض قوانین بینالمللی دانستهاند، و میتواند تنشها با این قدرتها را افزایش دهد. تحلیلگران هشدار میدهند که این «پوتینیزاسیون» سیاست خارجی امریکا است، مشابه حملهی روسیه به اوکراین.
بنابراین، این رویه میتواند حملهی چین به تایوان را بهدلیل حفظ منافع (بیش از ۶۰ درصد نیمهرساناهای جهان و حدود ۹۰ درصد پیشرفتهترین تراشههای صنعتی در این جزیره تولید میشود) و جبران منافع از دست رفته در ونزوئلا (که قریب به ۸۰ درصد نفت این کشور پیش از ۲۰۲۶ به چین صادر میشد)، مساعد سازد. همچنین، این اقدام ممکن است منجر به شکست آتشبس میان ایران و ایالات متحده-رژیم صهیونیستی شود. زیرا امریکا همواره در تلاش بوده تا ایران را بهعنوان یک شریک راهبردی در منطقه و جهان با خود همراه کند، نه بهعنوان یک رقیب راهبردی؛ اما این مهم در شرایط موجود محقق نخواهد شد و همین مسأله انگیزهی حملهی امریکا را افزایش میدهد. این ظرفیت برای تبدیل شدن به شریک یا رقیب راهبردی، از داراییهای تاریخی، فرهنگی، منابع طبیعی و موقعیت ژئوپلیتیکی ایران ناشی میشود. ایران چهارمین دارنده ذخایر نفت و دومین دارنده منابع گازی جهان است و مهمترین آبراه استراتژیک بینالمللی (تنگه هرمز) را در اختیار دارد. تجاوز نظامی امریکا به خاک ونزوئلا و اسارت رییسجمهور آن، قواعد و هنجارهای بینالمللی را که طی ۸۰ سال شکل گرفته بود تا از بروز جنگ جهانی سوم جلوگیری کند، بیش از پیش تضعیف کرده و بهسوی نابودی میکشاند.
اگر حملهی امریکا به ونزوئلا و اسارت رییسجمهور مادورو و همسرش با انفعال جامعهی جهانی و قوانین بینالمللی مواجه شود، کشورهایی که قدرت نظامی ضعیفی دارند، احساس طعمه شدن خواهند کرد. این بحران میتواند زمینهساز جنگ جهانی شود که سیاستهای ترامپ را در داخل امریکا بیشتر توجیهپذیر میسازد. زیرا در صورت حملهی چین به تایوان و درگیر شدن امریکا (که خطر جنگ جهانی را محتملتر میکند) یا حملهی مجدد امریکا-رژیم صهیونیستی به ایران، در هر دو صورت، شاهراه انرژی جهانی (تنگه هرمز) توسط ایران بسته خواهد شد و این امر باعث فشار ناشی از کاهش انرژی در امریکا و متحدانش میگردد. در اینصورت، حملهی امریکا به ونزوئلا برای تأمین انرژی، توجیه اقتصادی-سیاسی خواهد داشت. از اینرو، برای ترامپ ارزشمند است که تمامی هنجارها و قوانین شکلگرفتهی ۸۰ ساله جهانی را زیر پا بگذارد و تبعات حقوقی و سیاسی آن را به جان بخرد.
۳. پیآمدهای اقتصادی
بازار نفت ممکن است نوسان کند، با احتمال کاهش قیمت اگر تولید ونزوئلا افزایش یابد. اما تحریمهای احتمالی علیه امریکا میتواند اقتصاد جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. در ایکس، کاربران به تأثیر بر ارز ونزوئلا و دالرسازی اشاره کردهاند.
۴. واکنشهای بینالمللی و اجتماعی
سازمان ملل و اتحادیه اروپا، حمله را محکوم کردهاند. در ایکس، پستهایی مانند جشن ونزوئلاییها و انتقادات از دوگانگی استاندارد (مانند مقایسه با اوکراین) دیده میشود. حتا پیشنهادهایی برای تعلیق جام جهانی ۲۰۲۶ در امریکا مطرح شده.
نتیجهگیری
حملهی نظامی ایالات متحده به ونزوئلا در جنوری ۲۰۲۶، که با دستگیری نیکلاس مادورو و اشغال موقت خاک این کشور همراه بود، نهتنها یک اقدام یکجانبهگرایانه است، بلکه نمادی از چالشهای عمیق پیش روی نظم بینالمللی است. دلایل اصلی این عملیات، شامل مبارزه با قاچاق مواد مخدر، دسترسی به ذخایر عظیم نفتی ونزوئلا، و ادعاهای مربوط به نقض حقوق بشر و مشروعیت دولت مادورو، عمدتا پوششی برای منافع اقتصادی و ژئوپلیتیکی امریکا به شمار میروند. بااینحال، شواهد نشان میدهد که عامل محرک اصلی، کنترل بر منابع انرژی در شرایط تنشهای جهانی است، جایی که ونزوئلا با بیش از ۳۰۳ میلیارد بشکه نفت اثباتشده، نقش کلیدی در بازار جهانی ایفا میکند.
از منظر حقوق بینالملل، این حمله نقض صریح اصول بنیادین منشور سازمان ملل متحد، از جمله ممنوعیت استفاده از نیروی نظامی (ماده ۲(۴) و اصل عدم مداخله است. عدم مجوز شورای امنیت و نبود دفاع مشروع، این عملیات را بهعنوان «جنگ تجاوزکارانه» طبقهبندی میکند و سابقهای خطرناک برای قدرتهای بزرگ ایجاد مینماید. این اقدام نهتنها قوانین داخلی امریکا مانند (War Powers Resolution قطعنامهی اختیارات جنگ) را زیر پا میگذارد، بلکه هنجارهای ۸۰ ساله پس از جنگ جهانی دوم را که برای جلوگیری از درگیریهای جهانی طراحی شده بودند، بهشدت تضعیف میکند.
پیآمدهای این رویداد فراتر از امریکای لاتین است و میتواند به بیثباتی منطقهای، افزایش تنشها با قدرتهایی مانند چین و روسیه، و حتا زمینهسازی برای درگیریهای بزرگتر مانند حملهی احتمالی چین به تایوان یا شکست آتشبس در خاور میانه منجر شود. در صورت انفعال جامعهی جهانی، کشورهای ضعیفتر احساس ناامنی بیشتری خواهند کرد و این میتواند به چرخهای از خشونت و جنگ جهانی دامن بزند. از سوی دیگر، توجیه اقتصادی این حمله برای امریکا، مانند تأمین انرژی در برابر بسته شدن تنگه هرمز توسط ایران، نشاندهندهی اولویت منافع ملی بر قوانین بینالمللی است.
در نهایت، این بحران فرصتی برای بازنگری در ساختارهای جهانی است. جامعهی بینالمللی، از جمله سازمان ملل و قدرتهای منطقهای، باید با فشارهای دیپلماتیک، تحریمهای هدفمند و تقویت مکانیسمهای حقوقی، در برابر چنین اقداماتی ایستادگی کند. اگر این حمله بدون عواقب جدی بماند، نظم جهانی مبتنی بر چندجانبهگرایی به سمت یک سیستم «قانون جنگل» سوق داده خواهد شد، جایی که قدرت نظامی تعیینکنندهی حقانیت است. بازگشت به اصول منشور سازمان ملل و تقویت دیپلماسی، تنها راه برای جلوگیری از تکرار چنین فجایعی و حفظ صلح جهانی است.
منابع:
- Chatham House. (2026, January). US to ‘run’ Venezuela after Maduro captured, says Trump: Early analysis from Chatham House experts. *Chatham House*. https://www.chathamhouse.org/2026/01/us-attacks-venezuela-and-maduro-captured-early-analysis-chatham-house-experts
- Jacobs, J., LaPorta, J., & Watson, E. (2026, January 3). U.S. launches military strikes on Venezuela, Trump says Maduro and his wife captured. *CBS News*. https://www.cbsnews.com/live-updates/venezuela-us-military-strikes-maduro-trump/
- Al Jazeera Staff. (2026, January 3). *Live: Venezuela’s Maduro arrives in New York after ‘capture’*. Al Jazeera. https://www.aljazeera.com/news/liveblog/2026/1/3/live-venezuelas-maduro-arrives-in-new-york-after-capture
- The Guardian. (2026, January 4). ‘Naked imperialism’: How Trump intervention in Venezuela is a return to form for the US. *The Guardian*. https://www.theguardian.com/us-news/2026/jan/04/naked-imperialism-how-trump-intervention-in-venezuela-is-a-return-to-form-for-the-us
- Rosenbaum, J. (2026, January 3). Missouri and Illinois lawmakers react to Trump’s decision to invade Venezuela. *St. Louis Public Radio*. https://www.stlpr.org/government-politics-issues/2026-01-03/missouri-and-illinois-lawmakers-react-to-trumps-decision-to-invade-venezuela :contentReference[oaicite:0]{index=0}
