فصیحالدین فطرت، رییس ستاد ارتش طالبان، روز دوشنبه (۲۹ جدی) در نمایشگاه دفاعی دوحه شرکت کرد؛ نمایشگاهی که در آن تازهترین فناوریهای نوین دفاعی و نظامی، از رادارها و پهپادها گرفته تا ابزارهای امنیت سایبری و کاربردهای هوش مصنوعی در حوزهی نظامی، به نمایش گذاشته شده بود. بااینحال، حضور هیأت طالبان در این نمایشگاه، بیش از آنکه به معنای ورود به تعاملات نظامی و صنعتی باشد، به حضوری نمادین و تماشاگرانه شباهت داشت؛ چرا که برای حکومتی که تنها از سوی روسیه بهرسمیت شناخته شده و به نقض گستردهی حقوق بشر، بهویژه حقوق زنان متهم است، خبری از امضای قراردادها، تفاهمنامهها یا آغاز همکاریهای نظامی با کشورها و شرکتهای تسلیحاتی نبود.
در تصاویر محدودی که وزارت دفاع طالبان از شرکت هیأت این گروه به رهبری قاری فصیحالدین فطرت منتشر کرده است، تنها دیدار برجستهی رییس ستاد ارتش طالبان، ملاقات او با تمیم بن حمد آل ثانی، امیر قطر، دیده میشود. برخلاف عرف چنین نمایشگاههایی که دیدارهای دوجانبه میان مقامهای نظامی کشورها امری رایج است، هیچ نشانهای از ملاقات هیأت طالبان با مقامهای نظامی یا دفاعی دیگر کشورهای شرکتکننده وجود ندارد. این دیدار با امیر قطر نیز در چارچوب روابط ویژهی دوحه با طالبان قابل تحلیل است؛ کشوری که از حامیان اصلی این گروه محسوب میشود و توافقنامهی دوحه میان طالبان و ایالات متحده نیز با میانجیگری و لابیگری قطر شکل گرفت؛ توافقی که به باور بسیاری از ناظران، یکی از عوامل کلیدی سقوط حکومت پیشین افغانستان و کاهش شدید حمایت سیاسی، نظامی، مشورتی و لجستیکی از نیروهای امنیتی این کشور بود.
تماشای پهپادها بدون امکان خرید
در یکی از عکسهای منتشرشده، قاری فصیحالدین فطرت در حالی دیده میشود که با دقت به یک پهپاد از نوع کوادکوپتر (چهارملخه) خیره شده است. فردی که این پهپاد را معرفی میکند، نمونهای کوچک را در دست دارد و در حال توضیح قابلیتهای آن برای هیأت طالبان است. طالبان به استفاده از پهپادهای کوادکوپتر علاقهمند اند؛ ابزارهایی که میتوان آنها را به مواد انفجاری مجهز کرد و در حملات انتحاری، بهویژه در عملیاتهای برونمرزی، به کار گرفت. نمونههای تجاری و کمکیفیت این پهپادها در سطح منطقه به راحتی در دسترس است، هزینهی بالایی ندارد و طالبان میتوانند آنها را بدون نیاز به قراردادهای رسمی نظامی تهیه کنند.
کوادکوپتر نوعی پهپاد چهارملخه است که بیشتر برای مأموریتهای شناسایی، نظارت، فیلمبرداری هوایی و عملیاتهای سبک کاربرد دارد. این پهپادها معمولا با باتری کار میکنند، برد و سرعت محدودی دارند و توان حمل سلاحهای سنگین را ندارند. در مقابل، پهپادهای جنگی حرفهای اغلب بالثابت اند، برد پروازی بلند، مداومت چندساعته و قابلیت حمل مهمات هدایتشونده دارند و برای عملیاتهای رزمی و راهبردی طراحی شدهاند. از این منظر، کوادکوپترها بیش از آنکه یک سلاح نظامی تمامعیار باشند، ابزارهای نظارتی یا در بهترین حالت، وسایل جنگ نامتقارن محسوب میشوند.
در همین چارچوب، رسانهی «المرصاد»، وابسته به استخبارات طالبان، در ماه میزان ویدیویی منتشر کرد که در آن، حملهای منتسب به نیروهای این گروه علیه یکی از پاسگاههای نظامیان پاکستانی به تصویر کشیده شده بود. در این ویدیو، از پهپادهای چهارپره یا همان کوادکوپترهای نوع «افپیوی» در یک عملیات انتحاری استفاده شده است. براساس تصاویر منتشرشده، این پهپاد یک راکت حدود ۶۰ میلیمتری را بر فراز پاسگاه رها میکند؛ راکتی که پس از برخورد با زمین منفجر میشود و پهپاد پس از انجام مأموریت، به سمت مبدأ پرواز خود بازمیگردد.
این نخستینبار بود که طالبان بهگونهی عملی از پهپادهای انتحاری در یک حملهی نظامی استفاده میکنند؛ آنهم علیه کشوری که از حامیان اصلی بازگشت دوبارهی این گروه به قدرت در افغانستان بهشمار میرود. در دوران حکومت پیشین افغانستان، طالبان اغلب از موتر، موتورسایکل، جلیقه و کمربندهای انتحاری برای انجام عملیاتهای انفجاری بهره میگرفتند و کاربرد پهپاد در این نوع حملات سابقهای نداشت. در مقابل، تحریک طالبان پاکستان (تیتیپی)، از متحدان طالبان، در ماههای اخیر بارها از همین پهپادهای انتحاری برای هدفقرار دادن مواضع نظامیان پاکستانی و همچنین رصد و فیلمبرداری از تأسیسات نظامی استفاده کرده بود؛ موضوعی که احتمال انتقال تجربه و آموزش فنی از سوی تیتیپی به طالبان افغانستان را تقویت میکند.
دیدارهای تشریفاتی و خلاء آموزش نظامی
پس از بازدید از نمایشگاه، قاری فصیحالدین فطرت با جاسم بن محمد المناعی، رییس ستاد ارتش قطر، نیز دیدار کرد. بااینحال، هیچ جزئیاتی از محتوای این دیدار منتشر نشد و تنها تبادل دو لوحهی تشریفاتی میان دو طرف رسانهای شد؛ امری که بیش از آنکه نشاندهندهی همکاری واقعی باشد، جنبهی نمادین و دیپلماتیک دارد.
مقامهای ارشد طالبان در وزارت دفاع این گروه، فاقد آموزشهای نظامی معیاری اند. بسیاری از آنان نه از انستیتوتها و دانشگاههای نظامی فارغ شدهاند و نه دورههای رسمی آموزش نظامی را در کشورهای مجهز به فناوری پیشرفته گذراندهاند. این خلاء آموزشی سبب شده است که توانایی تحلیل تجهیزات مدرن نظامی، درک کارکرد فناوریهای نوین و استفادهی مؤثر از هوش مصنوعی در عرصهی نظامی، در میان رهبران طالبان وجود نداشته باشد. تجربهی اصلی طالبان محدود به جنگ چریکی، حملات انفجاری و انتحاری و گروگانگیری است؛ شیوههایی که در طول جنگ با حکومت پیشین افغانستان و متحدان غربی آن به کار گرفته میشد. ابزارهایی که طالبان به آن افتخار میکنند، همچنان شامل موترهای بمبگذاریشده، موتورسایکلهای انفجاری، بمبهای بشکهای زردرنگ و جلیقههای انتحاری است؛ ابزارهایی که بارها علیه اهداف نظامی و غیرنظامی استفاده شدهاند.
سال گذشته ملا یعقوب، وزیر دفاع طالبان، در نمایشگاه دفاعی دوحه شرکت کرده بود. هرچند او تلاش داشت توجه شرکتهای سازندهی تسلیحات و فناوریهای نظامی و همچنین کشورهای حاضر در این نمایشگاه را جلب کند، اما در این زمینه موفقیتی بهدست نیاورد. در دورهی جدید این نمایشگاه، ملا یعقوب ترجیح داد که در آن حضور نداشته باشد. ملا یعقوب، وزیر دفاع طالبان و فرزند ملا عمر، بنیانگذار تحریک طالبان افغان، در نخستین سفر رسمی خود بهعنوان وزیر دفاع به قطر رفته بود و از امیر قطر خواسته بود که در بخش نظامی و همچنین در پرداخت معاش نیروهای طالبان همکاری کند، اما قطر در این باره موضع روشنی اعلام نکرد.
قطر پایگاه نظامی العدید را در اختیار نیروهای امریکایی قرار داده و یکی از متحدان واشنگتن در منطقه بهشمار میرود؛ موضوعی که باعث شده است دوحه در پاسخ به درخواستهای طالبان با احتیاط عمل کند. بااینحال، قطر تا حد امکان از طالبان حمایت کرده و این گروه را با فراهمسازی دفتر سیاسی در دوحه، از یک گروه جنگی و شورشی به یک بازیگر سیاسی بدل کرده و سپس زمینهی امضای توافقنامهی دوحه میان طالبان و ایالات متحده را فراهم ساخته است.
بنبست تسلیحاتی طالبان
گروه طالبان، با گذشت چهارونیم سال از بازگشت به قدرت در افغانستان، با چالشهای جدی در نگهداری و بهرهبرداری از تسلیحات به جامانده از حکومت پیشین روبهرو است؛ تسلیحاتی که ایالات متحده امریکا به ارزش بیش از هفت میلیارد دالر در اختیار حکومت قبلی قرار داده بود. بخش قابلتوجهی از این تجهیزات یا ناپدید شده، یا تخریب شده و یا به قطعات یدکی نیاز دارد؛ قطعاتی که یافتن آنها در سطح منطقه دشوار است و در صورت دسترسی نیز هزینهی خریدشان فراتر از توان مالی حکومت طالبان است.
در ماههای اخیر، طالبان استفاده از موتورسایکل و موترهای سواری، از جمله تویوتا هایلکس و کرولا، را در فعالیتهای نیروهای پولیس، استخبارات و امور حکومتی افزایش دادهاند؛ وسایطی که هم مصرف سوخت کمتری دارند و هم قطعات یدکی آنها نسبت به موترهای رنجر و تانکهای هاموی ساخت امریکا ارزانتر و در دسترستر است.
در نمایشگاه دفاعی قطر، شماری از شرکتهای تولیدکنندهی تسلیحات و تجهیزات نظامی امریکایی نیز حضور داشتند، اما این شرکتها بدون مجوز رسمی دولت خود حاضر به فروش یا حتا گفتوگو با مقامهای طالبان نیستند. فروش سلاح در امریکا بهطور دولتی مدیریت میشود و تنها پس از تعیین چارچوب توسط دولت، شرکتهای تولیدکنندهی فناوریهای نظامی میتوانند اقدام به فروش کنند.
برای دیگر کشورها، حضور در نمایشگاه دفاعی قطر فرصتی است تا مقامهای ارشد نظامی و کارشناسان حرفهای خود را به این رویداد اعزام کنند، از پیشرفتهای حوزهی نظامی و فناوری دفاعی مطلع شوند و در صورت نیاز برای خرید تجهیزات یا الگوبرداری اقدام کنند. اما طالبان، که نه نیروی متخصص نظامی دارند و نه توان تولید تسلیحات، از این نمایشگاه تنها بهرهبرداری نمادین میکنند.
قاری فصیحالدین فطرت، رییس ستاد ارتش طالبان، هیچ آموزش نظامی استانداردی ندیده و حتا به زبانهای بینالمللی از جمله انگلیسی تسلط ندارد. او از فرماندهان تاجیکتبار طالبان در شمالشرق افغانستان بوده و در سقوط این ولایتها بهدست طالبان نقش داشته است؛ موضوعی که به همراه ضرورت نمایندگی طالبان تاجیکتبار، زمینهی انتصاب او به ریاست ستاد ارتش را فراهم کرده است. بااینحال، نقش او در مقایسه با رییس ستاد ارتش در حکومت پیشین افغانستان، کمصلاحیتتر و بیشتر جنبهی «نمادین» دارد.
این مجموعه عوامل سبب شده است که تنها قطر، بهدلیل نزدیکی و همسویی سیاسی با حکومت طالبان و تلقی موفقیت دیپلماتیک توافقنامهی دوحه، به طالبان اجازهی حضور نمایشی در نمایشگاهها و نشستهای بینالمللی را بدهد.
