حکومت طالبان پلتفرمی تحت عنوان «شهیدان» را برای درج اطلاعات و بایگانی رهبران، فرماندهان و نیروهای کشتهشدهی خود (بهشمول نیروهای انتحاری که در جریان جنگ با حکومت پیشین افغانستان و متحدان غربی آن، از جمله امریکا و ناتو کشته شدهاند) راهاندازی کرده است. در حالی که هزاران غیرنظامی در جنگهای طالبان کشته شدهاند و حتا نام بسیاری از آنان ثبت نشده، طالبان این پلتفرم دیجیتال را بخشی از تلاش برای حفظ خاطرات و فداکاریهای نیروهای خود عنوان میکنند.
در این بستر دیجیتال تلاش میشود تا چهرهای «قهرمانانه و تقدیسشده» از نیروهای طالبان که در جنگها، حملات مسلحانه یا عملیاتهای انتحاری کشته شدهاند، ارائه شود؛ در حالی که نقش این افراد در حملاتی که منجر به تلفات غیرنظامیان شده، برجسته نمیشود و این بخش حذف میشود. به این ترتیب، اطلاعات منتشرشده در این پلتفرم براساس روایت، خواست و چارچوب فکری طالبان تنظیم و گزینش میشود و بازتابدهندهی نگاه یکجانبهی این گروه به جنگهای دودههی گذشته است.
در این پلتفرم، مخاطبان میتوانند اطلاعات مربوط به نیروهای کشتهشدهی طالبان را درج کنند و پس از ثبت این اطلاعات، محتوا توسط ادمین وبسایت «شهیدان» بررسی و در صورت تأیید منتشر میشود. این روند نشان میدهد که علاوه بر مشارکت عمومی، یک سازوکار کنترلی نیز برای همسوسازی محتوا با روایت رسمی طالبان وجود دارد. این وبسایت همچنین دارای قابلیتهایی مشابه شبکههای اجتماعی است؛ بهگونهای که کاربران میتوانند برای مطالب ثبتشده نظر (کامنت) بگذارند و یا آنها را پسند (لایک) کنند. این ویژگیها باعث شده است که پلتفرم «شهیدان» علاوه بر یک آرشیو اطلاعاتی، به فضایی برای تعامل و بازتولید روایت طالبان نیز تبدیل شود.
در وبسایت «شهیدان» طالبان آمده است که این پلتفرم در اوایل سال ۱۴۰۳ توسط هدایتالله هدایت، مسئول کنونی خبرگزاری دولتی باختر، تأسیس شده است. در معرفی هدف این پلتفرم آمده است: «هدف حفظ دیجیتال زندگینامه و خاطرات شهدای افغانستان و انتقال فداکاریهای آنها به نسلهای آینده بود.» این رویکرد نشان میدهد که طالبان بهدنبال استفاده از ابزارهای دیجیتال برای مستندسازی روایت مورد نظر خود از جنگ و انتقال آن به نسلهای بعدی هستند تا به نوعی حافظهی جمعی مورد نظر خود را شکل دهند.
در حالی که طالبان برای کشتهشدگان خود آرشیف دیجیتال ایجاد کردهاند، هزاران قربانی غیرنظامی این جنگها همچنان بینام و بدون ثبت باقی ماندهاند. این پلتفرم در حالی راهاندازی شده که هیچ بانک اطلاعاتی رسمی برای ثبت هویت قربانیان غیرنظامی جنگهای طالبان وجود ندارد. تمرکز طالبان بر ثبت و تقدیس نیروهای خود در حالی انجام میشود که هزاران قربانی غیرنظامی (که عمدتا بهدست نیروهای طالبان کشته شدهاند) به فراموشی سپرده میشوند.
دعوت طالبان به مشارکت
در این وبسایت از تمامی اعضای خانوادهها و بستگان نیروهای کشتهشدهی طالبان خواسته شده است که اطلاعات مربوط به کشتهشدگانشان را ثبت و با دیگران به اشتراک بگذارند. در متن این وبسایت آمده است: «ما باور داریم که آنچه اینجا ثبت میشود، چیزی است که نسلهای آینده به آن افتخار خواهند کرد. همچنین در هر پروفایل شهید بخش ویکیپدیا قرار داده شده تا بتوانید به راحتی آن را در ویکیپدیا منتشر کنید.» این بخش از متن نشان میدهد که طالبان نهتنها به ثبت اطلاعات در این پلتفرم بسنده نمیکنند، بلکه بهدنبال گسترش این روایت در سایر بسترهای دیجیتال، از جمله ویکیپدیا، نیز هستند.
هدایتالله هدایت، مسئول طالبان برای خبرگزاری باختر، نیز از تمامی اعضا و هواداران طالبان خواسته است که بانک اطلاعاتی نیروهای کشتهشدهی این گروه در ۲۰ سال نظام جمهوریت را تکمیل کنند. او گفت: «به این پلتفرم هر کس دسترسی میتواند داشته باشد. هر کس مثلا به هر جا باشد و یا هر کشور باشد، میتواند معلومات شهید خود را ثبت کند.» این اظهارات نشان میدهد که طالبان در تلاش اند با استفاده از مشارکت گستردهی هواداران خود در داخل و خارج از افغانستان، یک پایگاه دادهی وسیع ایجاد کنند.
او همچنین در حساب ایکس خود از تمامی طالبان خواسته است که بهمناسبت سالروز مرگ ملا عمر، بنیانگذار گروه طالبان و نخستین رهبر این گروه، که طالبان چهارم ماه ثور سال ۱۳۹۲ اعلام کردهاند، خاطرات، عکسها، ویدیوها و مطالب مرتبط با کارنامهی او را در پلتفرم «شهیدان» درج کنند. این فراخوان بخشی از تلاش طالبان برای برجستهسازی چهرههای نمادین و تقویت روایت تاریخی مورد نظرشان به شمار میرود.
در حالی که پلتفرم «شهیدان» طالبان بهطور گسترده خواستار درج عکس و ویدیو از فرماندهان و نیروهای کشتهشدهی این گروه در دوران نظام جمهوریت است، ملا هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان و حلقهی نزدیک او، بهشمول خالد حنفی، وزیر امر به معروف و نهی از منکر، با انتشار تصاویر و ویدیو از انسانها مخالفت کردهاند. بااینحال، در این پلتفرم این دیدگاه رهبر طالبان نادیده گرفته شده و برخلاف آن عمل میشود. این موضوع میتواند نشاندهندهی نوعی تفاوت در رویکردهای رسانهای و تبلیغاتی در درون ساختار طالبان باشد.
«آثار جهادی» طالبان
در بیش از چهارونیم سالی که از حاکمیت مجدد طالبان در افغانستان میگذرد، این گروه تلاش کرده است تا اطلاعات مربوط به نیروهای کشتهشدهی خود و حتا سرودهایی را که در دوران جنگ به ترویج خشونت و جنگ میپرداختند، جمعآوری و ثبت کند. مقامهای طالبان این اقدامات را بخشی از حفظ میراث جنگی خود عنوان کردهاند.
حدود دوونیم ماه پیش، وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان اعلام کرد که ادارهای تحت عنوان «حفظ آثار جهادی» ایجاد شده و برای آن امکانات، بودجه و نیروی انسانی مشخص در نظر گرفته شده است. «آثار جهادی» طالبان شامل جلیقههای انتحاری، موتربمب، موتورسایکلهای بمبگذاریشده، ماینهای بشکهای زردرنگ، سرودهای تبلیغکنندهی جنگ و «شهادت» و سایر ابزارهایی است که در دوران جنگ با حکومت پیشین افغانستان مورد استفاده قرار گرفتهاند.
طالبان در این مدت با در اختیار داشتن رسانههای دولتی، از جمله رادیو و تلویزیون ملی افغانستان، خبرگزاری باختر، منابر مساجد و حضور گسترده در شبکههای اجتماعی، بهویژه ایکس (توییتر سابق)، تلاش کردهاند از رهبران، فرماندهان و نیروهای خود، چه در قید حیات و چه کشتهشده، «قهرمانسازی» کنند. این روند نهتنها متوقف نشده، بلکه با گذشت زمان شدت بیشتری یافته و به یکی از محورهای اصلی تبلیغات این گروه تبدیل شده است.
حکومت طالبان جنگ دودههای خود با حکومت پیشین افغانستان را تحت عنوان «جهاد»، مبارزه برای پایان «اشغال» و اجرای شریعت اسلامی توجیه و «سفیدنمایی» میکند و از این طریق تلاش دارد این جنگ را «برحق» جلوه دهد و مشروعیت ایدئولوژیک برای آن ایجاد کند.
بااینحال، در میان این روایت رسمی، خانوادههای زیادی در افغانستان وجود دارند که در نتیجهی حملات انتحاری، انفجاری و جنگهای طالبان، عزیزان خود را از دست دادهاند. برای این خانوادهها، یادآوری این حوادث و همچنین مشاهدهی تقدیر و تمجید از نیروهای کشتهشدهی طالبان و «اسباب فتح» این گروه «دردآور» است و سبب تجدید ترومای روانیشان میشود.
