طالبان پس از بازگشت به قدرت، حکومت انحصاری بر بنیاد قومیت و قرائت مذهبی خود بنا کردند. اما به تدریج لایه دیگری از انحصار نیز در درون این ساختار کلان در حال شکلگیری است؛ به این معنا که گروههایی از طالبان در درون همین ساختار بسته نیز به تمرکز قدرت در خانوادههای رهبران تاریخی این گروه روی آوردهاند. در عید قربان امسال، نسل دوم رهبران طالبان به معرفی جایگاه خود در سلسلهمراتب قدرت در میان طالبان پرداختند. از مسجد جامع مسکو تا حرم مکه و از آنجا تا افغانستان، فرزندان چهرههای بنیانگذار طالبان عید قربان را در جایگاه مقامهای ارشد این گروه تجلیل کردند. نزدیک به پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، بخش مهمی از نهادهای سیاسی، امنیتی و نظامی در اختیار خانوادههای ملا عمر، جلالالدین حقانی و ملا اخترمحمد منصور قرار دارد. منتقدان میگویند طالبان در کنار انحصار قومی و مذهبی، لایهای دیگر از انحصار را از طریق خویشاوندسالاری و امتیازگیری میراثی نیز شکل دادهاند. در این نظم میراثی، نفوذ و قدرت در میان فرزندان و بستگان رهبران نسل نخست این گروه بازتولید و توزیع میشود.
ملا یعقوب مجاهد، فرزند ملا عمر و وزیر دفاع طالبان، عید قربان را در مسجد جامع شهر مسکو در روسیه سپری کرد. او در حالی در روسیه حضور داشت که برای شرکت در کنفرانس بینالمللی امنیتی به این کشور سفر کرده بود و نخستین توافقنامهی همکاری فنی و نظامی میان طالبان و روسیه نیز در حضور او و سرگئی شویگو، دبیر شورای امنیت روسیه، امضا شد. در همین حال، سراجالدین حقانی، وزیر داخلهی طالبان، رهبر شبکه حقانی و فرزند جلالالدین حقانی، نماز عید را در شهر مکه و در جریان مراسم حج ادا کرد و فتحالله منصور، فرزند ملا اخترمحمد منصور، دومین رهبر طالبان، عید را در افغانستان سپری کرد.
این سه مقام تنها نمونههایی از حضور خانوادههای رهبران تاریخی طالبان در ساختار حکومت هستند. بهدلیل ساختار بستهی حکومتداری طالبان، محدودیت دسترسی به اطلاعات، سانسور رسانهها و سرکوب آزادی بیان در افغانستان، اطلاعات دقیقی دربارهی شمار زیادی از بستگان و اعضای خانوادهی رهبران ارشد طالبان در دسترس نیست. بااینحال، مواردی که تا کنون آشکار شدهاند، نشان میدهند که اعضای خانوادههای رهبران تاریخی این گروه همچنان در بخشهای مختلف ساختار قدرت حضور دارند.
عبدالمنان عمری، وزیر کار و امور اجتماعی طالبان، برادر ملا عمر، بنیانگذار این گروه است. همچنین خلیلالرحمان حقانی، وزیر پیشین مهاجرین و عودتکنندگان طالبان که در حملهی انتحاری داعش در مقر این وزارتخانه کشته شد، برادر جلالالدین حقانی و کاکای سراجالدین حقانی بود. افزون بر این، انس حقانی، برادر سراجالدین حقانی، از اعضای شناختهشدهی کمیسیون سیاسی طالبان به شمار میرود و در سالهای گذشته در شماری از مذاکرات و دیدارهای سیاسی این گروه حضور داشته است.
خاندانهای قدرت
حضور همزمان اعضای این خانوادهها در وزارت دفاع، وزارت داخله، وزارت کار و امور اجتماعی، وزارت ترانسپورت و هوانوردی و کمیسیون سیاسی طالبان و دیگر نهادهای حکومتی نشان میدهد که نفوذ آنان تنها به یک بخش محدود نیست، بلکه در بخشهای مختلف ساختار قدرت گسترده شده است.
این وضعیت در حالی است که در ساختار حکومت طالبان هیچ سازوکار انتخاباتی برای تعیین رهبران و مقامهای ارشد وجود ندارد. برخلاف نظامهای جمهوریت که انتقال قدرت از طریق انتخابات و رأی شهروندان صورت میگرفت، در ساختار طالبان رهبر این گروه و حلقهی نزدیک به او نقش اصلی را در تعیین مقامهای ارشد حکومتی ایفا میکنند.
در نتیجه، دسترسی به مقامهای بلندپایه بیش از آنکه از مسیر رقابت سیاسی، انتخابات یا نهادهای منتخب صورت گیرد، به میزان نزدیکی افراد به رهبران طالبان، سابقهی حضور در صفوف جنگی این گروه و جایگاه خانوادههای آنان در ساختار قدرت وابسته است. همین موضوع باعث شده است که شماری از فرزندان و بستگان رهبران تاریخی طالبان در مهمترین نهادهای حکومتی حضور داشته باشند.
برخی از تحلیلگران معتقد اند که طالبان با سپردن مقامهای مهم به فرزندان و بستگان رهبران خود تلاش میکنند میان جناحهای مختلف این گروه توازن ایجاد کنند. طالبان متشکل از شبکهها، فرماندهان و گروههای مختلفی است که هر کدام نفوذ و پایگاه خود را دارند. حضور نمایندگان خاندان ملا عمر، شبکه حقانی و خانوادهی ملا اخترمحمد منصور در ساختار حکومت میتواند بخشی از تلاش طالبان برای جلوگیری از اختلافات داخلی و حفظ انسجام میان جناحهای مختلف این گروه باشد.
نسل دوم طالبان در قدرت
فتحالله منصور، فرزند ملا اخترمحمد منصور، دومین رهبر طالبان، یکی از چهرههای نسل دوم این گروه به شمار میرود که پس از بازگشت طالبان به قدرت وارد ساختار حکومتی شده است. او پس از حاکمیت مجدد طالبان در افغانستان، بهعنوان فرمانده نیروی هوایی این گروه در ولایت قندهار در جنوب کشور فعالیت میکرد و سپس به سمت معاون وزارت ترانسپورت و هوانوردی طالبان منصوب شد.
در سالهای گذشته، ویدیوهای متعددی از فتحالله منصور در شبکههای اجتماعی منتشر شده است که او را در حال تیراندازی و تمرین با سلاح نشان میدهد. هرچند او برخلاف ملا یعقوب و سراجالدین حقانی مسئولیت یکی از نهادهای اصلی امنیتی و نظامی طالبان را بر عهده ندارد، اما بهدلیل جایگاه خانوادگیاش از چهرههای بانفوذ در میان اعضای این گروه به شمار میرود.
همچنین تصاویر و ویدیوهای منتشرشده از او نشان میدهد که فتحالله منصور نیز مانند شماری از مقامهای ارشد طالبان، از جمله ملا یعقوب و سراجالدین حقانی، از سبک زندگی نسبتا مرفه و امکانات گسترده برخوردار است. منتقدان طالبان میگویند که جایگاه کنونی او بیش از آنکه ناشی از تخصص و تجربهی حرفهای باشد، با میراث سیاسی و نفوذ پدرش در ساختار طالبان ارتباط دارد؛ موضوعی که از نگاه آنان نمونهای از انتقال نفوذ رهبران نسل نخست طالبان به فرزندان و بستگان آنان در ساختار قدرت این گروه است.
یکی دیگر از ویژگیهای حکومت کنونی طالبان، ورود تدریجی نسل دوم این گروه به ساختار قدرت است. بسیاری از فرزندان رهبران طالبان که در زمان جنگ کودک و نوجوان بودند، اکنون در مقامهای بلندپایهی حکومتی حضور دارند. ملا یعقوب، فرزند ملا عمر، و فتحالله منصور، فرزند اخترمحمد منصور، از شناختهشدهترین چهرههای این نسل به شمار میروند. حضور آنان در ساختار حکومت نشان میدهد که بخشی از قدرت از نسل نخست طالبان به فرزندان آنان منتقل شده و میراث سیاسی و نظامی رهبران پیشین این گروه نهتنها در روایتهای طالبان، بلکه در ساختار رسمی حکومت نیز ادامه یافته است. بهباور برخی ناظران، این روند نشانهی آغاز انتقال تدریجی قدرت از نسل نخست طالبان به نسل دوم این گروه است.
تضاد میان تخصص و وفاداری
طالبان حکومت خود را «امارت اسلامی» مبتنی بر شریعت اسلامی معرفی میکنند و بارها مدعی شدهاند که ساختار حکومتی آنان بر پایه عدالت، «شایستهسالاری و ارزشهای اسلامی» اداره میشود. بااینحال، حضور گستردهی فرزندان، برادران و بستگان رهبران تاریخی طالبان در مهمترین نهادهای حکومتی این پرسش را مطرح کرده است که معیار اصلی رسیدن به این مقامها تا چه اندازه تخصص و شایستگی حرفهای بوده و تا چه اندازه به پیوندهای خانوادگی و میراث رهبران این گروه وابسته است.
منتقدان طالبان میگویند که در بسیاری از موارد، وفاداری سیاسی و تعلق خانوادگی بر تخصص و تجربهی حرفهای اولویت یافته است. آنان استدلال میکنند که شماری از مقامهای ارشد طالبان نه بهدلیل داشتن تحصیلات و تخصص مرتبط، بلکه بهدلیل جایگاه خانوادگی و نقش پدران و بستگانشان در تاریخ این گروه به مقامهای بلندپایه رسیدهاند.
بهگونهی مثال، ملا یعقوب بهعنوان وزیر دفاع طالبان مسئولیت یکی از مهمترین نهادهای نظامی طالبان را بر عهده دارد، در حالی که آموزش نظامی معیاری و حرفهای را در سطح آکادمیک نظامی طی نکرده است. سراجالدین حقانی نیز پس از کشتهشدن جلالالدین حقانی، رهبری شبکه حقانی را بهدست گرفت؛ شبکهای که تحت مدیریت و رهبری او شماری از مرگبارترین و پیچیدهترین حملات انفجاری و انتحاری را علیه نظام جمهوری انجام داد.
همچنین فتحالله منصور بهعنوان معاون وزارت ترانسپورت و هوانوردی طالبان فعالیت میکند، در حالی که سابقهی تخصصی شناختهشدهای در حوزه هوانوردی و مدیریت این بخش ندارد. همین موضوع باعث شده است که برخی از ناظران، ساختار کنونی طالبان را نه یک حکومت مبتنی بر شایستهسالاری، بلکه ساختاری مبتنی بر وفاداری سیاسی، روابط خانوادگی و میراث رهبران این گروه توصیف کنند.
منتقدان طالبان معتقد اند که جایگاه خانوادگی فرزندان و بستگان رهبران این گروه، نوعی مصونیت سیاسی برای آنان ایجاد کرده است. آنان میگویند که مقامهای ردهمیانی و پایینرتبهی طالبان بهدلیل نفوذ تاریخی خانوادههای ملا عمر، حقانی و منصور کمتر حاضر به انتقاد از عملکرد این چهرهها هستند.
بهباور آنان، این افراد تنها مقامهای حکومتی نیستند، بلکه وارثان رهبران تاریخی طالبان نیز محسوب میشوند. همین موضوع باعث شده است که جایگاه آنان در درون ساختار طالبان فراتر از یک مقام اداری یا حکومتی باشد. در نتیجه، پیوندهای خونی و خانوادگی در کنار جایگاه سیاسی آنان، نفوذ مضاعفی در اختیارشان قرار داده است.
انتقال میراث جنگ به حکومت
طالبان در جریان نزدیک به دودهه جنگ علیه دولت پیشین افغانستان و نیروهای خارجی، شبکهای از روابط شخصی، خانوادگی و نظامی ایجاد کردند. بسیاری از فرماندهان و رهبران این گروه در میدانهای جنگ در کنار یکدیگر فعالیت کرده و پیوندها میان خانوادههای آنان شکل گرفته بود.
پس از بازگشت طالبان به قدرت، بخش مهمی از همین شبکهها از میدان جنگ به ساختار حکومت منتقل شد. خانوادههایی که در دوران جنگ نقش محوری در رهبری و فرماندهی طالبان داشتند، اکنون نیز در ادارهی نهادهای سیاسی، امنیتی و اجرایی نقش برجستهای ایفا میکنند.
نشانههای این همبستگی خانوادگی و سیاسی در رفتار و روابط مقامهای ارشد طالبان نیز دیده میشود. برای نمونه، حدود ۴۰ روز قبل سراجالدین حقانی، وزیر داخلهی طالبان، با عبدالمنان عمری، وزیر کار و امور اجتماعی و برادر ملا عمر، دیدار کرد. کاربران طالبان در شبکههای اجتماعی این دیدار را نشانهای از اتحاد و همبستگی میان رهبران ارشد این گروه توصیف کردند. بااینحال، برخی تحلیلگران معتقد اند که چنین دیدارهایی بیانگر نقش پررنگ خانوادههای بانفوذ طالبان در حفظ توازن قدرت و مدیریت روابط درونی این گروه نیز است.
