گزارشگر: خالد محمدی
سفر ملا یعقوب، وزیر دفاع طالبان به ولایت بدخشان در روز (شنبه، ۱۴ سرطان) سال جاری، پس از آن انجام شد که تنش میان رهبران طالبان و یکی از فرماندهان تاجیکتبارشان، جمعهخان فاتح، به تهدید جدی علیه یکپارچگی این گروه در بدخشان تبدیل شد. ملا یعقوب سعی کرد این سفر را یک بازدید عادی و معمول نشان دهد. او از نیروهای ارتش و مرزی طالبان در نقاط مرزی این ولایت بازدید کرد و از آنان خواست که حامی حکومت طالبان باشند. بااینحال، این سفر از دید بسیاری از ناظران تنها یک بازدید نظامی عادی تلقی نشد. بسیاری آن را تلاشی برای تضعیف و به انزوا کشاندن کامل جمعهخان فاتح، فرمانده تاجیکتبار طالبان در بدخشان، تعبیر کردند.
همزمان با این سفر، ویدیویی از نیروهای تازهاعزامشدهی طالبان در بدخشان منتشر شد که در آن دیده میشود این نیروها با موترهای نظامی خود وارد دریا (رودخانه) میشوند، بهگونهای که سطح آب تا شیشههای موترها بالا میآید. هواداران طالبان این ویدیو را بهمنظور نمایش «شجاعت» نیروهای این گروه در شبکههای اجتماعی منتشر کردهاند. به نظر میرسد که طالبان از این ابزارهای تبلیغاتی برای قدرتمند نشان دادن خود و ناچیز جلوه دادن خطر ناراضیانی چون جمعهخان فاتح استفاده میکنند.
وزیر دفاع طالبان در جریان این سفر از کندک سرحدی ولسوالی اشکاشم نیز بازدید کرد. طالبان تاجیکتبار در این کندک حضور پررنگی دارند. ملا یعقوب در جمع این نیروها به زبان فارسی سخنرانی کرد و تأکید کرد: «شما هستید که از سرحدات کشور اسلامی و نظام اسلامی ما دفاع میکنید، این مهمترین وظیفه است و شما باید دیگر هم کوشش بکنید. اصولی که از طرف وزارت وضع شده، برای نظم شما باید جدا رعایت شود. جوانان، مجاهدان و سربازان ما در سرحدات کشور موجود هستند و هیچ دشمنی نمیتواند که به کشور و نظام اسلامی خطر وارد کند.»
فصیحالدین در کنار ملا یعقوب؛ فاتح غایب بود
قاری فصیحالدین فطرت، رییس ستاد ارتش طالبان، شناختهشدهترین چهرهی تاجیکتبار در ساختار نظامی این گروه است. او در طول نزدیک به پنج سال حاکمیت دوبارهی طالبان توانسته است با پیروی کامل از رهبری طالبان، بهویژه حلقهی قدرت در قندهار، همچنان در جایگاه خود باقی بماند. در این مدت، با وجود برکناری شمار زیادی از فرماندهان تاجیکتبار از وزارت دفاع و افزایش حضور نیروهای پشتونتبار طالبان در بدخشان، فصیحالدین هیچگاه نسبت به این تغییرات ابراز نارضایتی نکرده است. در سفر ملا یعقوب به بدخشان، قاری فصیحالدین در بخشهایی از برنامه، از جمله بازدید از دارالعلوم «ملا محمدامین» در ولسوالی وردوج، وزیر دفاع طالبان را همراهی کرد.
این سفر تنها جنبهی نظامی نداشت، بلکه برای ملا یعقوب جنبهی تفریحی نیز پیدا کرد. قاری فصیحالدین او را به آبشار وردوج برد و وزیر دفاع طالبان ساعاتی را در این منطقهی گردشگری سپری کرد.
در همین حال، هرچند نیروهای پشتونتبار طالبان در ولسوالیهای پنجگانه درواز، از جمله زادگاه جمعهخان فاتح در ولسوالی نسی حضور دارند، فاتح تا کنون هیچ اقدامی برای رویارویی یا مقابله با این نیروها انجام نداده است. درخواست طالبان پشتون از جمعهخان فاتح نیز صریح بود؛ او باید خلع سلاح میشد و در استخراج معادن، بهویژه معادن طلا، مداخله نمیکرد. بااینحال، همین درآمدهای حاصل از معادن طلا باعث شده بود که جمعهخان فاتح شمار نیروهای مسلح خود را افزایش دهد و زندگی مجلل و پرزرقوبرقی برای خود فراهم کند.
پایان رویارویی پیش از آغاز
جمعهخان فاتح، فرمانده تاجیکتبار طالبان در بدخشان، از برکناری خود از سمت آمر ولسوالیهای پنجگانه درواز و همچنین کاهش نفوذش بر معادن ناراضی است. بااینحال، پس از سفر ملا یعقوب، حضور نیروهای ارتش و استخبارات طالبان در اطراف ولسوالیهای پنجگانه درواز افزایش یافت. او پیشتر نیز پس از برکناری از سمت معاون والی طالبان در زابل، از اینکه رهبری طالبان تمایلی به بازگرداندن او به فرماندهی پنجگانه درواز ندارد، ناراضی بود. همین نارضایتی سبب شده بود که برخی شهروندان دربارهی احتمال رویارویی نظامی او با طالبان حوزهی قندهار، در صورت ورود آنان به ولسوالیهای پنجگانه درواز، از جمله نسی، گمانهزنی کنند.
اما زمانی که جمعهخان فاتح با استقرار گستردهی نیروهای ارتش و استخبارات طالبان در اطراف محل نفوذ خود روبهرو شد، دستکم با انتشار دو نوار صوتی تلاش کرد نشان دهد که هیچ اختلافی با طالبان ندارد. او در یکی از این فایلهای صوتی مدعی شد که نظام طالبان متعلق به گروه خاصی نیست که بهدلیل اندک ناراحتی علیه او اقدام کند. او گفت: «این نظام از ما و شما است و ما و شما برای این نظام تکه و پارچه شدیم و چقدر زحمت کشیدیم و هیچ وقت این نظام را از دست نمیدهیم. این نظام وابسته به یک مردم یا گروهی نیست که با اندک خفگی علیه ما شود. هیچ گپی نیست.»
جمعهخان فاتح پس از آنکه میزان تهدید طالبان پشتون و احتمال اقدام نظامی علیه خود را جدی ارزیابی کرد، با قاری فصیحالدین فطرت، برجستهترین فرمانده تاجیکتبار طالبان، تماس گرفت و از او خواست که تنشها را مدیریت کند. بهگفتهی جمعهخان فاتح، قاری فصیحالدین به او اطمینان داده است که هیچ اقدام نظامی علیه او صورت نخواهد گرفت و افزایش حضور نیروهای پشتون را «دسیسه و تبلیغات دشمن» توصیف کرده است.
او گفت: «[اینکه گفته میشود] نیروهایی که به بدخشان آمدند برای سرکوب و خلع سلاح فلانی آمدند، این دسیسه و تبلیغات دشمن است و حقیقت ندارد. من اطمینان دارم که این گپها دروغ است و من کاری نکردم که من را بگیرند.»
جمعهخان فاتح همچنین در واکنش به برکناری خود از سمت معاون والی زابل گفت که حضور در مسئولیتهای حکومتی طالبان اجباری نیست و اگر کسی توان یا تمایل ادامهی کار را نداشته باشد، میتواند درخواست ترک وظیفه بدهد. او با انتشار این نوارهای صوتی سعی کرد به طالبان پشتون اطمینان دهد که هیچ اقدامی علیه آنان انجام نخواهد داد و همچنان از دستورهای «امارت اسلامی طالبان» اطاعت میکند.
جمعهخان فاتح پیش از برکناری از سمت معاون والی طالبان در زابل مدعی شده بود که ۱۰ هزار نیروی نظامی در اختیار دارد. اما همین ادعای بزرگ موجب شد طالبان پشتون برای ارزیابی واکنش او، نیروهای خود را به ولسوالیهای پنجگانه درواز اعزام کنند. فاتح در برابر این تحرکات سکوت اختیار کرد و بار دیگر بر حمایت خود از «امارت اسلامی طالبان» تأکید کرد.
جلب اسماعیلیان؛ رویکرد متفاوت ملا یعقوب
در حالی که جمعهخان فاتح کارزار تغییر اجباری مذهب اسماعیلیان به مذهب حنفی را در بدخشان دنبال میکرد، ملا یعقوب، وزیر دفاع طالبان، در دیدار با جامعهی اسماعیلیان از آنان خواست که به ارتش طالبان بپیوندند. وزیر دفاع طالبان در جریان این سفر از ولسوالیهای کران و منجان، یمگان، جرم، زیباک و اشکاشم نیز بازدید کرد؛ مناطقی که بخش قابلتوجهی از جمعیت اسماعیلیان بدخشان در آنها زندگی میکنند.
تا کنون جامعهی اسماعیلیان علاقهای به پیوستن به ارتش طالبان نشان ندادهاند. اسماعیلیان در دوران جنگ طالبان با حکومت پیشین نیز تمایلی به پیوستن به این گروه نداشتند و در نزدیک به پنج سال گذشته نیز از پیوستن به بخشهای نظامی، امنیتی و استخباراتی طالبان خودداری کردهاند.
جمعهخان فاتح با ساخت مسجدها و مدارس دینی در مناطق محل سکونت اسماعیلیان تلاش کرده بود آنان را به پذیرش مذهب حنفی تشویق کند. اما ملا یعقوب در دیدار با جامعهی اسماعیلیان رویکرد متفاوتی در پیش گرفت؛ او با ابراز همدردی از آنان خواست که از «امارت اسلامی طالبان» حمایت کنند.
البته یکی از عواملی که توجه طالبان حوزهی قندهار را به جمعهخان فاتح جلب کرد، همین کارزار تغییر اجباری مذهب اسماعیلیان بود. انتشار عکسها و ویدیوهایی از حضور او در میان اسماعیلیان و همچنین کودکان و نوجوانان اسماعیلی که در مدارس دینی وابسته به جمعهخان فاتح براساس مذهب حنفی آموزش میدیدند، باعث شد فعالیتهای او بیش از گذشته مورد توجه رهبری طالبان قرار گیرد.
تمرکز قدرت در قندهار
حکومت طالبان بر ایجاد یک حکومت مقتدر و متمرکز تأکید دارد و رهبران این گروه نمیخواهند فرماندهان محلی، بهویژه طالبان غیرپشتون، در مناطق خود به قدرت مستقل تبدیل شوند؛ زیرا چنین وضعیتی از نگاه آنان میتواند جایگاه حکومت مرکزی طالبان را تضعیف کند. در همین چارچوب، تضعیف جمعهخان فاتح، انتقال او به سمت معاون والی زابل و سپس برکناریاش از این سمت را میتوان بخشی از سیاست مهار فرماندهان محلی ارزیابی کرد.
حدود دوونیم ماه پیش، تاجمیر جواد، معاون استخبارات طالبان و از افراد نزدیک به رهبر طالبان، برای نخستینبار به بدخشان سفر کرد. او در دیدار با طالبان تاجیکتبار از آنان خواست که بدون هیچ قیدوشرطی از تمام دستورهای رهبر طالبان پیروی کنند. از آن زمان تا کنون شمار نیروهای استخبارات طالبان در بدخشان افزایش یافته است. هرچند طالبان حوزهی قندهار این افزایش نیرو را ناشی از موقعیت راهبردی بدخشان و هممرز بودن آن با چین، تاجیکستان و پاکستان میدانند، اما بخش عمدهی نیروهای استخباراتی که در این مدت در بدخشان مستقر شدهاند، پشتونتبار هستند.
سفر ملا یعقوب به بدخشان نیز تنها یک بازدید نظامی عادی از واحدهای مرزی نبود. به نظر میرسد که رهبری طالبان، از طریق این مانورها، روند مهار فرماندهان محلی و تمرکز هرچه بیشتر قدرت در دست حلقهی مرکزی این گروه را ادامه میدهد. سکوت و عقبنشینی جمعهخان فاتح در برابر افزایش حضور نیروهای ارتش و استخبارات طالبان نیز نشان داد که دستکم در مقطع کنونی، رویارویی احتمالی او با رهبری طالبان پایان یافته و کفهی قدرت به سود مرکزیت طالبان سنگینتر شده است.
