نویسنده: رحمتاله رهیاب
براساس گزارش مجله تایم، در سال ۲۰۱۶ شایعهی بیاساس با عنوان «پیتزاگیت» در شبکههای اجتماعی منتشر شد که مدعی بود یک پیتزافروشی در واشنگتن محل فعالیت یک باند کودکآزاری وابسته به هیلاری کلینتون است. این ادعا از تفسیر نادرست چند ایمیل آغاز شد و به سرعت در شبکههای اجتماعی گسترش یافت. در پی انتشار این خبر، کارکنان رستورانت با تهدیدهای متعدد روبهرو شدند و سرانجام مرد مسلح غیرمسئول برای تحقیق دربارهی این ادعا وارد رستورانت شد و تیراندازی کرد. هرچند کسی آسیب ندید، اما این حادثه نشان داد که یک خبر جعلی میتواند پیآمدهای واقعی و خطرناکی برای افراد و جامعه داشته باشد. همچنان در اواخر سال ۲۰۱۹ و اوایل ۲۰۲۰، خبرهای مستند دربارهی شیوع ویروس کووید-۱۹ باعث شد بسیاری از کشورها اقدامات پیشگیرانه مانند استفاده از ماسک، فاصلهگذاری اجتماعی، واکسن و غیره را در پیش بگیرند. در مقابل، شایعاتی مانند «کرونا وجود ندارد» یا «مواد خاصی بیماری را درمان میکند» موجب شد عدهای از توصیههای علمی پیروی نکنند و حتا برخی جان خود را از دست بدهند. در افغانستان بسیاریها به جای گوشسپردن به توصیههای علمی، شایعاتی مثل اینکه «چای سیاه درمان ویروس کرونا است» را باور کرده بودند. به همین دلایل، سازمان جهانی صحت اعلام کرد که مبارزه با «همهگیری اطلاعات نادرست» به اندازهی مبارزه با خود بیماری اهمیت دارد.
گاهی یک خبر درست میتواند جان یک انسان را نجات دهد و گاهی ممکن است یک خبر نادرست جان یک انسان را به خطر بیندازد. امروزه بیشتر از هر زمانی دسترسی به اطلاعات و اخبار بیشتر شده است. این وضعیت علاوه بر فواید زیادی که دارد، اگر در معرض اخبار نادرست قرار بگیریم و نتوانیم تشخیص درست دهیم و صحتسنجی کنیم، میتواند مضرات زیادی داشته باشد. پیشرفت هوش مصنوعی نیز بر سردرگمی افراد افزوده است و هر روز با عکسها، متنها، اخبار و ویدیوهایی برمیخوریم که برایمان دشوار است تشخیص دهیم که صحت دارد یا خیر. لذا بیشتر از همیشه نیازمند مهارتی هستیم که ما را یاری نماید تا اخبار درست را از نادرست تشخیص دهیم. امروزه خبرها تأثیر عمیقی بر کیفیت زندگی ما دارد و میتواند مسیر زندگی ما را تغییر دهد. مهم است در دنیایی که شایعات بیشتر از حقیقت به لطف شبکههای اجتماعی گسترش مییابد، صاحب مهارتی باشیم که ما را در تشخیص اخبار درست از نادرست کمک نماید. این مهارت همانا سواد رسانهای است.
چیستی سواد رسانهای
سواد رسانهای به توانایی و قدرت دسترسی، تحلیل، ارزیابی و انتقال اطلاعات و پیامهای رسانهای که میتوان در چارچوبهای مختلف چاپی و غیرچاپی عرضه نماید گفته میشود. سواد رسانهای یکی از سوادهای دوازدهگانه است که لزوم یادگیری آن توسط یونسکو و سایر نهادهای بینالمللی و ملی مسئول در زمینهی آموزش توصیه شده است. همچنان در یک تعریف دیگر، سواد رسانهای مجموعه چشماندازهایی است که فرد برای استفاده از محتوا و پیامهای رسانهای بهکار میگیرد. سواد رسانهای یک نوع درک متکی بر مهارت است که میتوان براساس آن انواع رسانهها را از یکدیگر تمیز داد و تولیدات رسانهای را از یکدیگر تفکیک و شناسایی کرد.
سواد رسانهای توانایی بررسی، تجزیه و تحلیل پیامهایی که اطلاعدهنده و سرگرمکننده هستند و هر روز به ما عرضه میشوند میباشد. همچنان سواد رسانهای توانایی استفاده از مهارتهای تفکر انتقادی و رابطهی آن با تمام رسانهها است؛ از ویدیوکلیپها و محیطهای شبکهای گرفته تا مکانهای تولیدی در فیلمها و نمایشهای معنوی در تابلوها. سواد رسانهای طرح سؤالهای مناسب پیرامون آنچه وجود دارد و دیده میشود و توجه کردن به آنچه که دیده نمیشود، انگیزهها، ارزشها، مالکیت، سرمایه و آگاهبودن از آن که چطور این عوامل بر محتوای پیامها تأثیر میگذارند میباشد. بنابراین، شخصی که دارای سواد رسانهای است:
– از رسانهها، عاقلانه، هدفمندانه، با مدیریت، برنامهریزی و بهطور مؤثر استفاده میکند.
– اعتبار اطلاعات را از منابع مختلف ارزیابی میکند و صرفا به یک منبع اطلاعاتی اکتفا نمیکند.
– وقتی پیامهای رسانهای را ارزیابی میکند، در تفکر انتقادی شرکت میکند.
– قدرت پیامهای رسانهای را درک میکند و میداند که چطور آنها را آگاهانهتر «بخواند، ببیند یا بشنود».
– از تأثیر رسانهها بر شکلگیری عقاید، باورها، ارزشها و رفتارها آگاهی دارد.
– عقاید، دیدگاهها و بینش خود را به وضوح و خلاقانه با استفاده از اشکال مختلف رسانهای بیان میکند.
– از جهان متکثر و متنوع فرهنگی آگاه است و دیدگاههای مختلف را ارج مینهد.
اهمیت سواد رسانهای
اگر دقت داشته باشیم، امروزه ذهن ما پر از تلقینات و تزریقاتی است که از رسانهها ناشی میشود. رسانهها انتخاب میکنند که چه بخوریم و چگونه بخوریم و چه بپوشیم، کجا برویم و چه انتخابهایی داشته باشیم. امروزه رسانهها نهتنها واقعیت را منعکس میکند، بلکه آن را بازسازی و بازنمایی میکند و میتوانند بر ادراک عمومی از موضوعات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، صحی و غیره تأثیر بگذارد. اگر این ابزار غلط و نادرست استفاده شود، میتواند بهصورت نیروی ویرانکننده تبدیل شود. بنابراین، میتوان اینگونه نتیجه گرفت که ورود تکنولوژیهای نوین ارتباطی و بهکارگیری آنها در جامعه، علاوه بر ایجاد تحولات و دگرگونیهای عمیق، بر شیوهی تفکر و ذهن و شعور مخاطب و درک و فهم او از جهان و موضوعات پیرامون هم اثر گذاشته و در نهایت از او فرد جدیدی میسازد که شناخت او تحت تأثیر این تکنولوژی نسبت به قبل متفاوت خواهد بود.
هر روز میلیونها خبر در شبکههای اجتماعی منتشر میشود. بسیاری از رسانهها و کاربران شبکههای اجتماعی برای جلب توجه مخاطبان از نشر هیچگونه محتوای غیراخلاقی و غیرانسانی ابایی ندارند. در سالهای اخیر در افغانستان حجم زیادی شایعات، تصاویر دستکاریشده و ویدیوهای قدیمی در شبکههای اجتماعی منتشر میشود. هوش مصنوعی نیز در این زمینه به کمک شایعهپراکنان شتافته است. تعداد زیادی از مردم که فاقد سواد رسانهای هستند نیز بسیار زود باور میکنند و این میتواند پیآمدهای شومی داشته باشد.
سواد رسانهای دیگر یک الزام مهم در عصر و زمانهای ما است که موجب درک بهتر پیام، خطای کمتر مخاطب و بهرهمندی بیشتر مخاطب میشود. بسیاری از کشورها از سالها پیش موضوع سواد رسانهای را در سرفصلهای آموزشی خود وارد کردهاند، اما در افغانستان هنوز ردی از این مفهوم را در منابع آموزشی مکاتب و دانشگاهها نمیتوان یافت. دیگر کشورها توجه بیشتری روی سواد رسانهای کودکانشان دارند، اما در افغانستان اکثریت نیاز به آموزش سواد رسانهای دارند. با توجه به اهمیتی که سواد رسانهای در زمانهی حاضر دارد، به این مهم باید توجه صورت گیرد.
فواید بهرهمندی از سواد رسانهای
اولین و مهمترین فایدهای که سواد رسانهای دارد این است که ما را در تشخیص اخبار درست از نادرست خبره میسازد. ما روزانه در معرض اخبار متفاوتی قرار داریم که زندگیمان را تحت تأثیر قرار میدهد. سواد رسانهای ما را ملزم میسازد که منبع خبر را بررسی کنیم، به شواهد توجه نماییم و به راستیآزمایی اخبار مبادرت ورزیم. در گام دوم، سواد رسانهای تفکر انتقادی ما را تقویت میکند و به ما کمک میکند که هر ادعایی را بدون دلایل منطقی نپذیریم، سؤال بپرسیم و دیدگاههای مختلف را بررسی کنیم.
یکی دیگر از فواید سواد رسانهای این است که به ما کمک میکند آگاهانه در مسائل مختلف زندگی تصمیم بگیریم. ما روزانه در بخشهای مختلف زندگی نظیر سلامت، کار، آموزش، اقتصاد، سیاست و غیره تصمیمهای مختلفی میگیریم که هر کدام اینها به اشکال مختلف تحت تأثیر رسانهها است. همانطوری که در بالا ذکر شد، رسانهها امروزه انتخابهای ما را میسازند، بنابراین شخصی که سواد رسانهای دارد در تصمیمگیریها و انتخابهایش دقت بیشتر به خرج میدهد.
سواد رسانهای ما را در برابر کلاهبرداری و پیامهای فریبنده محافظت میکند. با آسانترشدن ردوبدل پیامها و اخبار، لینکهای جعلی، صفحات جعلی و پیامهای فریبنده نیز بهشدت گسترش یافته است. امروزه شاید کمتر کسی پیدا شود که در معرض کلاهبرداری، پیامهای فریبنده و لینکهای جعلی قرار نگرفته باشد، بهخصوص در افغانستان که مردم با فقر شدید و میزان بالای کمسوادی و بیسوادی روبهرو هستند. در چنین وضعیتی «توماس»های گوناگون از جاهای دور دنیا بهوسیلهی همین رسانهها و شبکههای اجتماعی پیدا میشوند و مردم را فریب میدهند.
پات کیپینگ میگوید: سواد رسانهای از شما شهروند بهتر میسازد. سواد رسانهای در جامعه گفتوگو و مدارا را بیشتر میکند، نفرتپراکنی را کاهش میدهد، افراد را کمک میکند از قضاوتهای عجولانه بپرهیزند و به دیدگاههای متفاوت احترام بگذارند. و هاکذا در تقویت بنیانهای دموکراسی نیز مؤثر است.
پیآمدهای نداشتن سواد رسانهای
امروزه با آسانتر شدن دسترسی به رسانهها و شبکههای اجتماعی، در کنار صدای تازهی روایتگران، صدای شایعهپراکنان نیز بلند است. برخی از کانالها و اینفلوئنسرها، به جای ارائهی تحلیل دقیق یا بازکردن فضای گفتوگو، بیشتر بهدنبال جنجالآفرینی و تحریک احساسات هستند. موضوعاتی را مطرح میسازند که سبب دوقطبیشدن جامعه میشود، یا از مرزهای اخلاقی عبور میکنند تا دیده شوند. در نتیجه، بسیاری از کاربران در معرض اخبار جعلی، تحلیلهای سطحی و روایتهای تحریفشده قرار میگیرند. در چنین فضایی، توجه به پیآمدهای نداشتن سواد رسانهای مهم میشود.
نداشتن سواد رسانهای میتواند پیآمدهای فردی، خانوادگی، اجتماعی، سیاسی و غیره داشته باشد. در سطح فردی، ممکن است فرد اخبار جعلی را باور کند، تصمیمهای اشتباه بگیرد، فریب مالی بخورد و ترس و اضطراب را تجربه نماید. بهدلیل نداشتن سواد رسانهای در سطح خانوادگی، ممکن است اختلاف بر سر شایعات تا سطح درگیری بالا بگیرد و سبب توهین، تحقیر، اهانت و غیره گردد. کاهش اعتماد عمومی، ایجاد تضاد و درگیری در جامعه، گمراهکردن مخاطبان، نفرتپراکنی، خشونت، رشد شایعات و اطلاعات نامعتبر و دوقطبیشدن جامعه از جمله پیآمدهای اجتماعی نداشتن سواد رسانهای است. اگر افراد جامعه فاقد سواد رسانهای باشند، ممکن است افکارشان دستکاری شود، دچار تبلیغات گمراهکننده شوند و در نتیجه، این وضعیت باعث تضعیف مشارکت آگاهانهی افراد جامعه در مسائل سیاسی میشود. «پیتزاگیت» که در شروع این نگاشته ذکر آن رفت، یک نمونهی واضح از پیآمدهای سیاسی نداشتن سواد رسانهای است که پیآمدهای مختلفی داشت.
راههای تقویت سواد رسانهای
برای مقابله با اخبار جعلی لازم است سواد رسانهای افراد جامعه افزایش پیدا کند. شفافیت و اطلاعرسانی درست وجود داشته باشد. رسانهها به سمت حرفهایگرایی سوق داده شوند و مخاطبان به سایتهای صحتسنجی دسترسی داشته باشند و برای اینکه سواد رسانهایمان تقویت شود، در سطح فردی باید در ابتدا منبع خبر را بررسی کنیم، فقط تیتر اخبار را مطالعه نکنیم، بلکه به تاریخ انتشار و بررسی عکس و ویدیوهای موجود نیز بپردازیم. سواد رسانهای را بهعنوان یک ضرورت وارد مطالب درسی و مطالعاتی مکاتب و دانشگاهها نماییم تا کودکان و نوجوانان و جوانان با آن آشنایی داشته باشند. همچنان رسانهها نیز ملزم باشند که در منابعشان شفافیت داشته باشند، اشتباهاتشان را سریع اصلاح نمایند و به اصول اخلاق حرفهای پابند باشند. همچنان مردم تشویق شوند که از نهادهای راستیآزمایی نظیر «افغانفکت»، «سنجه» (واحد راستیآزمایی وابسته به مجموعه اطلاعات روز) و غیره استفاده نمایند.
در دنیایی که هر فرد با یک تلفن همراه میتواند هم تولیدکننده و هم منتشرکنندهی خبر باشد، سواد رسانهای دیگر یک انتخاب نیست، بلکه شرط شهروندی مسئولانه و زندگی آگاهانه است. هدف سواد رسانهای فقط تشخیص اخبار جعلی نیست، بلکه پرورش شهروندانی است که آگاهانه میاندیشند، مسئولانه قضاوت میکنند و با دقت اطلاعات را منتشر میکنند.
منابع:
۱- درویشی، سعید و همکاران، «نقش سواد رسانهای در باورپذیری اخبار جعلی»، فصلنامه مطالعاتی و تحقیقاتی وسایل ارتباط جمعی، ۱۴۰۴.
۲- سلیمانی، صفورا و همکاران، «آموزش سواد رسانهای در دوره ابتدایی»، فصلنامه علمی-تخصصی سلامت روان در مدرسه، تابستان ۱۴۰۲.
۳- نصیری، بهاره و همکاران، «اهمیت سواد رسانهای در قرن بیستویکم»، مطالعات رسانهای، ۱۳۹۱.
۴- قربانی، سعید و همکاران، «راهبردهای نهادینهسازی سواد رسانهای در سطح ملی»، فصلنامه علمی راهبرد، ۱۴۰۲.
۵- کفایت حمیدی، «افغانستان دیجیتال: فضای عمومی ارتباطی و رسانهای در افغانستان»، اطلاعات روز، ۱۳ ثور ۱۴۰۴.
۶- «تأثیر رسانهها بر افکار عمومی در افغانستان»، بررسی تحولات افغانستان، ۳ ثور ۱۴۰۴.
۷- نوید حمیدی، «یادآوریهایی پیرامون اهمیت سواد رسانهای در جوامع امروز»، خبرنگاری اولیه، ۱۱ عقرب ۱۴۰۲.
