ملا هبت‌الله آخوندزاده، رهبر طالبان، در دو سخنرانی در فاصله‌ی یک هفته، یکی در مدرسه‌ی جهادی قندهار و دیگری در قولاردوی ۲۰۵ البدر، بر «جهاد»، عبادت، فراگیری علوم دینی و اطاعت از بزرگان تأکید کرده است. این تأکیدها در حالی صورت می‌گیرد که با گذشت بیش از پنج سال از بازگشت طالبان به قدرت، این گروه با دو چالش هم‌زمان روبه‌رو است: از یک‌سو، مقاومت مسلحانه‌ی مخالفان طالبان ادامه دارد و در ماه‌های اخیر تشدید شده است؛ از سوی دیگر، استقرار نظام حکومتی طالبان می‌تواند به‌تدریج به فرسایش ذهنیت و انگیزه‌های جهادی در میان اعضای این گروه بینجامد. به نظر می‌رسد ملا هبت‌الله می‌کوشد با سخنرانی‌های مستقیم، پیوند پیروانش را با ایدئولوژی طالبانی-جهادی حفظ کند و مانع آن شود که کشش‌های یک زندگی نرمال، به‌تدریج جایگاه خشونت و جهاد را در ذهن آنان تضعیف کند.
طالبان از این دو سخنرانی تنها متن‌هایی منتشر کرده‌اند و هیچ نوار صوتی یا ویدیویی از آن‌ها ارائه نشده است. هر دو سخنرانی در قندهار انجام شده‌اند؛ محل اقامت رهبر طالبان که بیشتر وقت خود را در آن، تحت تدابیر شدید امنیتی، سپری می‌کند. رهبر طالبان در ماه‌های اخیر کم‌تر سخنرانی کرده و پیام‌های او اغلب از طریق متن‌ها و اطلاعیه‌هایی به افکار عمومی منتقل شده است که مقام‌ها و نهادهای طالبان منتشر می‌کنند. تأکید بر جهاد و اطاعت از رهبری در این سخنرانی‌ها را می‌توان تلاشی برای حفظ انسجام فکری و سازمانی گروه در مرحله‌ای دانست که طالبان، پس از سال‌ها جنگ، قدرت و حکومت را در دست گرفته‌اند.
براساس اطلاع‌رسانی طالبان، رهبر این گروه روز چهارشنبه (۲۹ میزان) در قولاردوی ۲۰۵ البدر سخنرانی کرده است. بخش عمده‌ی نیروهای این قول‌‌اردو از ولایت‌های جنوبی، به‌ویژه قندهار، هستند و استقرار آن در محل اقامت ملا هبت‌الله آخوندزاده، امکان نظارت نزدیک‌تر او بر نیروهای نظامی را فراهم می‌کند.
حمدالله فطرت، معاون سخن‌گوی طالبان، متن منتسب به این سخنرانی را در ایکس منتشر کرده است. در این متن، به نقل از رهبر طالبان آمده است: «عبادت مجاهد، جهاد و صفوف نماز از اموری هستند که الله تعالی آن‌ها را بسیار دوست دارد. مجاهد برای اعتلای دین الله تعالی و به این منظور جهاد می‌کند که مسلمانان بتوانند با آرامش و آسودگی الله تعالی را عبادت کنند. مجاهد باید در تمام بخش‌های دین معلومات داشته باشد.»
رهبر طالبان پس از تصرف قدرت نیز نیروهای نظامی این گروه را «مجاهد» خطاب می‌کند و بر «جهاد» تأکید دارد.
رهبر طالبان که اجرای سیاست‌های خود را با عنوان تطبیق «شریعت اسلامی» و زنده ساختن «سنت نبوی» توجیه می‌کند، از نیروهای این قول‌‌اردو نیز خواسته است که علوم دینی را بیاموزند و به دیگران انتقال دهند.
در متن منتشرشده، به نقل از او آمده است: «زنده ساختن یک سنت نبی کریم صلی‌الله علیه وسلم در آخرالزمان، ثواب صد شهید را دارد. این مسئولیت شماست که دین را خود بیاموزید و آن را به دیگران نیز برسانید.»
او با اشاره به «ثواب صد شهید»، توصیه‌ی خود به نیروهای نظامی را با وعده‌ی پاداش اخروی پیوند داده است. این شیوه بیان می‌تواند به دستورهای رهبری، علاوه بر جایگاه تشکیلاتی، وزن مذهبی نیز بدهد و پیروی از آن‌ها را در ذهن مخاطبان به انجام یک وظیفه‌ی دینی نزدیک کند.
«منافع شخصی خود را فدای نظام سازید»
بخش دیگری از سخنرانی منتسب به رهبر طالبان به اطاعت از بزرگان و استادان و چگونگی استفاده از وسایل و تجهیزات نظامی اختصاص دارد. او از نیروهای این گروه خواسته است که در استفاده از موترها و سلاح‌ها احتیاط کنند و منافع شخصی خود را فدای «نظام» سازند.
این توصیه در شرایطی مطرح شده است که بخشی از تجهیزات نظامی به جا مانده از حکومت پیشین افغانستان که با حمایت امریکا و ناتو فراهم شده بود، تخریب شده و به تعمیر و بازسازی نیاز دارد. بخشی از این تسلیحات نیز از افغانستان قاچاق و خارج شده است.
در متن سخنرانی ملا هبت‌الله آخوندزاده آمده است: «به بزرگان و استادان خود احترام بگذارید و از آنان اطاعت کنید. در استفاده از بیت‌المال، موترها و سلاح‌ها بسیار احتیاط کنید و از آن‌ها بی‌جا استفاده نکنید. منافع شخصی خود را فدای نظام سازید.»
مدرسه‌ی جهادی و سربازگیری
پیش از این، طالبان اعلام کرده بودند که ملا هبت‌الله آخوندزاده روز پنج‌شنبه (۲۳ میزان) در مدرسه‌ی جهادی قندهار نیز سخنرانی کرده است. این مدرسه از مراکز بزرگ آموزش دینی و ترویج ایدئولوژی طالبان است که صدها طلبه در آن، آموزه‌های دینی و مفهوم «جهاد» را براساس روایت این گروه از اسلام فرامی‌گیرند.
رهبر طالبان در سخنرانی منتسب به او، از طلبه‌ها خواسته است که پس از پایان دوره‌های آموزشی نیز در نشست‌های فقهی شرکت کنند و فراگیری علوم دینی را ادامه دهند.
در متن منتشرشده به نقل از او آمده است: «شکر الله را ادا کنید، زیرا آموزش علوم دینی جهاد فی سبیل اللّٰه است و این یک صفت مورد پسند الله پاک است.»
رهبر طالبان با این تعبیر، آموزش علوم دینی را در چارچوب «جهاد» تعریف کرده است؛ مفهومی که طالبان در دوران جنگ با حکومت پیشین افغانستان و متحدان بین‌المللی آن نیز برای توجیه فعالیت‌های نظامی خود به کار می‌بردند.
مخاطبان این دو سخنرانی متفاوت اند؛ یکی طلبه‌های مدرسه‌ی دینی و دیگری نیروهای یک قولاردوی نظامی. بااین‌حال، پیام‌های منتسب به ملا هبت‌الله آخوندزاده بر محورهای مشترکی چون آموزش دین، عبادت و اطاعت استوار اند. این اشتراک را می‌توان نشانه‌‌ای از تلاش برای تقویت چارچوب ایدئولوژیک مشترک میان مدارس جهادی و نیروهای نظامی طالبان دانست.
در چنین چارچوبی، مدرسه‌ی دینی و مرکز نظامی، با وجود تفاوت در وظایف، مخاطب در معرض پیام مذهبی و تشکیلاتی مشابهی قرار می‌گیرند؛ پیامی که فراگیری دین، تبلیغ آن و وفاداری به ساختار حاکم را به یکدیگر پیوند می‌دهد.
مرجعیت دینی در چارچوب سیاست‌های طالبان
رهبر طالبان در ادامه، علمای دینی را وارثان پیامبران معرفی کرده و انتقال احکام دینی و اصلاح جامعه را از مسئولیت‌های آنان دانسته است. در متن سخنرانی او آمده است: «احکام، فیصله‌ها و شریعت الله پاک از طریق علمای کرام به مردم می‌رسد و اصلاح مردم به‌‌وسیله‌ی علما صورت می‌گیرد.»
این تأکید برای رهبر طالبان که در ساختار طالبان لقب «امیرالمؤمنین» دارد و در میان اعضای این گروه «شیخ‌الحدیث» خوانده می‌شود، می‌تواند به تقویت جایگاه خودش نیز کمک کند. او در جایگاه رهبر سیاسی و مرجع مذهبی طالبان قرار دارد و تأکید بر پیروی از علمای دینی، در چنین ساختاری، با اطاعت از رهبری این گروه پیوند می‌خورد.
بااین‌حال، در حکومت طالبان، فعالیت رسمی علمای دینی به دریافت مجوز از وزارت حج و اوقاف و پیروی از دستورهای این وزارت‌خانه و سیاست‌های حاکم وابسته است. در این چارچوب، روحانیانی که مجوز فعالیت ندارند یا با سیاست‌ها و ایدئولوژی طالبان همسو نیستند، خارج از ساختار رسمی مورد تأیید این گروه قرار می‌گیرند و از آنان با عنوان علمای «غیررسمی» یاد می‌شود.
به این ترتیب، تأکید رهبر طالبان بر جایگاه علما در شرایطی مطرح می‌شود که امکان فعالیت و برخورداری از رسمیت، به پذیرش چارچوب تعیین‌‌شده از سوی حکومت این گروه گره خورده است. این وضعیت، استقلال مرجعیت دینی از قدرت سیاسی و امکان بیان دیدگاه‌های متفاوت با تفسیر رسمی طالبان را با پرسش روبه‌رو می‌کند.
هشدار از پرهیز از مقام‌های دنیوی
رهبر طالبان از طلبه‌های مدرسه‌ی جهادی قندهار خواسته است که هنگام فراگیری علوم دینی، در پی اهداف و مقام‌های دنیوی نباشند. در متن سخنرانی او آمده است: «مناصب دنیوی را در ذهن خود نیاورید، اکنون دوران امتحان است؛ بنابراین، بسیار احتیاط کنید.»
این توصیه در حالی مطرح شده است که مدارس دینی در افغانستان و پاکستان، در دوران نظام جمهوریت، از منابع سربازگیری طالبان بودند. این گروه شماری از طلبه‌ها را پس از آموزش‌های ایدئولوژیک و آنچه آموزش‌های «جهادی» می‌خواند، به جنگ با حکومت پیشین افغانستان و نیروهای بین‌المللی تشویق می‌کرد.
بخشی از این طلبه‌ها به صفوف جنگ‌جویان طالبان پیوستند و شماری نیز برای انجام حملات انتحاری جذب شدند. تعدادی از آنان در جنگ و حملات انتحاری برای پیشبرد اهداف این گروه کشته شدند.
در دو متن اخیر نیز آموزش دینی، فعالیت نظامی و اطاعت از ساختار طالبان در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند؛ از طلبه‌ها خواسته شده است که فراگیری علوم دینی را «جهاد» بدانند و از نیروهای نظامی خواسته شده است که ضمن عبادت و اطاعت از بزرگان، منافع شخصی خود را فدای «نظام» کنند. محور مشترک این پیام‌ها، تقویت پیوند میان باور مذهبی و وفاداری به ساختار حاکم طالبان تلقی می‌شود. حضور و سخنرانی‌های مکرر رهبر طالبان در قولاردوی البدر را می‌توان در چارچوب تلاش برای نظارت بر آموزش نیروها، تقویت پیوند آنان با رهبری و حفظ وفاداری‌شان به او ارزیابی کرد. در کنار این ملاحظات، تأکید مکرر بر جهاد می‌تواند بازتاب نگرانی از تغییر تدریجی انگیزه‌های نسلی از نیروهایی باشد که سال‌ها در جنگ مشارکت داشته‌اند، اما اکنون در ساختار یک نظام حکومتی قرار گرفته‌اند. ملا هبت‌الله با یادآوری مستمر مفاهیم جهادی می‌کوشد این ذهنیت را زنده نگه دارد و مانع شود که استقرار قدرت، دلبستگی به امتیازات و لذت‌های زندگی، به فرسایش انگیزه‌هایی بینجامد که طالبان در دوران جنگ بر پایه آن‌ها بسیج شده بودند.
