نویسنده: حبیب سلمان
هر روز که خبرهای مرتبط به افغانستان زیر حاکمیت طالبان را می‌‌خوانیم، می‌بینیم که حکومت طالبان در جایی از طریق «زور» یکی از خواسته‌ها یا سیاست‌های خود را بر شهروندان تحمیل کرده است. زورگویی یا استفاده از زور وجه مشترک اکثر اقدامات طالبان است- از کوچاندن اجباری شهروندان از خانه‌ها و املاک‌شان تا اعتراف‌‌گیری زیرشکنجه از متهمان تا تطبیق دستورهای وزارت امربه‌معروف و نهی‌ازمنکر تا وضع محدودیت بر زنان و دختران تا بستن مکاتب و محدود ساختن فعالیت رسانه‌ها تا سرکوب روزمره‌ی شهروندان به بهانه‌های گوناگون. گویی طالبان، که حاکمیت خود را حکومت مشروع افغانستان می‌دانند، هرگز نمی‌توانند ببینند که در بسیاری از قدرتمندترین و پیشرفته‌ترین کشورها همه چیز با زور اجرا، تطبیق و تحمیل نمی‌شود. پرسشی که در این باب به ذهن آدم می‌رسد این است : آیا طالبان هیچ تاریخ می‌خوانند؟
بخشی از پاسخ به این پرسش را می‌دانیم. بلی، طالبان، حداقل شماری از رهبران و مبلغان‌شان، پیوسته از سرگذشت مسلمانان صدر اسلام و از تقابل مسلمانان با کفار در دوره‌های مختلف سخن می‌گویند. این به این معناست که آنان -اگر تاریخ کل جهان را نمی‌خوانند- تاریخ اسلام را خوانده‌اند. از قضا گره کار هم در همین گزینش معیوب است. در تاریخ اسلام تجربه نشده آنچه در تاریخ کلان جهان تجربه شده است. به همین خاطر، خواندن تاریخ اسلام از ارائه‌ی آن بصیرتی که کشورهای پیشرفته‌ی جهان به آن رسیده‌اند، عاجز است. یکی از آن بصیرت‌ها همین شناخت بهتر و عمیق‌تر از کارکرد «زور» در کشورهای پیشرفته‌ی غیراسلامی است. در تاریخ اسلام (و البته در ایدئولوژی دینی ممالک اسلامی) کمتر موردی را بتوان یافت که زورگویی در آن ابزار یگانه‌ی راندن مردم به طرف حق و سعادت تلقی نشده باشد. از این رو، خواندن تاریخ اسلام، به نیت درس‌آموزی از آن، در حقیقت همان تحکیم کردن آیین زورگویی است.
تاریخ جهانی که به نام دنیای پیشرفته و توسعه‌یافته شناخته می‌شود، درس‌های متفاوتی عرضه می‌کند. در این جهان نیز البته زورگویی اصل بوده و مشروعیت تام داشته است. اما این اصل از جایی به بعد، مورد پرسش و نقد و تردید قرار گرفته است. یعنی، برخلاف تاریخ مسلمانان، در تاریخ جهان توسعه‌یافته‌ی دموکراتیک زورگویی به آن گونه که در ابتدا سلطه و مشروعیت داشته، سلطه و مشروعیتش ادامه نیافته است. این است که امروز جوامع توسعه‌یافته و پیشرفته و دموکراتیک عبرت‌ها و درس‌های تاریخ خود را به صورتی بسیار متفاوت جمع‌بندی کرده و در ساختارهای حکومت و قانون خود بازتاب داده‌اند.
بیان دیگر این ماجرا این گونه است: در کشورهای توسعه‌یافته‌ی دموکراتیک از ابتدا این طور نبوده که افراد نیک‌سیرتی، بنا بر ملاحظات اخلاقی و معنوی، از زورگویی دست کشیده باشند و در مقام حاکم راه‌های دیگری را در پیش گرفته باشند. شاید حتا بتوان گفت که ذهن و طبیعت آدمی میان‌بُر زورگویی را کارآمدتر تلقی کند. اگر من بتوانم فرمان بدهم و با زور فرمانم را تطبیق کنم، احتمالا مسیر کوتاه‌تر و ساده‌تری را انتخاب کرده‌ام که محتاج اندیشه‌ورزی، مذاکره، اقناع و مکانیسم‌های پیچیده‌ی همراهی با دیگران نیست. پس به نفع من است که همین راه را برگزینم و خودم را درگیر شیوه‌های کُند و پیچیده و دیرحاصل دیگر نکنم. در کشورهای توسعه‌یافته هم کسی از این قصه بی‌خبر نبود. پس چرا در این ممالک شیوه‌ها و سیستم‌های دیگری در میان آمدند که هیچ شباهتی با مثلا سیستم طالبان ندارند؟ پاسخش در تجربه‌ی تاریخی‌ای است که این کشورها از سر گذراندند و به ناکارآمدی زورگویی -به عنوان ابزار سیاست و حاکمیت- یقین آوردند. به بیانی دیگر، روی آوردن آنان به شیوه‌های دیگر (فراتر از زورگویی) ناشی از بی‌خبری نبود؛ برخاسته از دریافت دقیق تجربی‌شان از ناکارآمدی رویکردهای زورگویانه بود.
طالبان که تاریخ این کشورها را نمی‌خوانند، در واقع ذهن خود را فقط در زندان یک پارادایم قفل می‌کنند و آن همان تجربه‌ی تاریخی مسلمانان از نظام زورگویی در همین ممالک است. به همین خاطر، حتا به این هم نمی‌اندیشند که دیگران راه‌های بهتری را رفته‌اند و به نتایج بهتری رسیده‌اند. البته این اختصاص به طالبان ندارد. بسیاری از شهروندان افغانستان نیز از این نظر در این کج‌اندیشی با طالبان همراه‌اند. همین که گاه می‌گوییم (مثلا با دیدن یک ویدیوی مستند) «اگر من به جای فلان پولیس غربی بودم چنان دهن فلان مجرم را می‌شکستم که دیگر هرگز جرئت فلان کار را نکند»، نشان می‌دهد که ما شهروندان نیز اغلب همان راه ساده و کوتاه زور را ترجیح می‌دهیم. بسیاری مواقع خُلق ما تنگ می‌شود که فلانی قدرت دارد و از آن برای کوفتن سر مخالفان خود (همان‌هایی که ما نیز مخالف‌شان هستیم) استفاده نمی‌کند. چرا چنین هستیم؟ به خاطری که برای ما نیز تاریخ همان حباب دوروبر ماست. دورتر نمی‌رویم و ذهن‌مان را هرگز بیگانه نمی‌سازیم.
