احسان عنان
با نزدیک‌شدن زمستان، شماری از مراکز آمادگی کانکور در شهرها، به‌ویژه در کابل، تبلیغات خود را آغاز می‌کنند. آن‌ها با وعده جوایز نقدی بزرگ می‌کوشند توجه خانواده‌ها و شاگردان را جلب کنند. برخی مراکز برای نفر اول عمومی کانکور ۱۰ هزار دالر وعده می‌دهند و شماری دیگر برای رتبه‌های برتر و نمره‌های بلند، صدها هزار افغانی جایزه تعیین کرده‌اند. چنین تبلیغاتی شاید شاگردان را به تلاش بیشتر تشویق کند؛ اما این پرسش مهم را مطرح می‌کند که چرا آمادگی برای یک آزمون به بازاری رقابتی برای جذب شاگرد و کسب درآمد تبدیل شده است؟ نقش مکتب در این زمینه چیست و چرا خانواده‌ها برای یادگیری درس‌هایی که باید در مکتب فرا گرفته شوند، هزینه جداگانه می‌پردازند؟
مراکز آمادگی کانکور می‌توانند در نظام آموزشی نقش مفید و تکمیلی داشته باشند. آن‌ها فرصت مرور درس‌ها، رفع کاستی‌های علمی، تمرین آزمون و آشنایی با شیوه پاسخگویی به پرسش‌ها را فراهم می‌کنند. مشکل از جایی آغاز می‌شود که آموزش تکمیلی جای آموزش پایه را بگیرد و خانواده‌ها گمان کنند بدون پرداخت پول به مراکز خصوصی، فرزندشان از رقابت برابر بیرون می‌ماند. در افغانستان، این مسئله در کنار بحران دسترسی به آموزش و افت سطح یادگیری، پرسش‌های جدی درباره مسئولیت مکتب، کیفیت تدریس و گسترش بازار آموزش خصوصی پیش می‌کشد.
کانکور؛ آزمون ورود به دانشگاه، نه معیار کامل یادگیری
کانکور برای سنجش آمادگی داوطلبان و گزینش آنان برای ورود به دانشگاه برگزار می‌شود. در افغانستان که ظرفیت دانشگاه‌ها محدود و شمار داوطلبان زیاد است، این آزمون نقش مهمی در تعیین مسیر تحصیلی جوانان دارد. داوطلبان باید درس‌های خود را مرور کنند، با ساختار پرسش‌ها آشنا شوند، زمان را درست مدیریت کنند و توانایی پاسخگویی در شرایط آزمون را تقویت کنند. مراکز آمادگی کانکور می‌توانند در همین زمینه کمک کنند.
بااین‌حال، آمادگی برای کانکور با آموزش عمومی تفاوت دارد. آمادگی کانکور دوره‌ای محدود و هدفمند است؛ اما آموزش مکتب فرایندی چندساله است که باید توانایی‌های اساسی شاگرد را شکل دهد. خواندن و نوشتن، ریاضی، علوم، زبان، تفکر انتقادی و حل مسئله از جمله مهارت‌هایی هستند که باید در جریان سال‌های مکتب به دست آیند. اگر شاگرد در پایان دوره مکتب هنوز در فهم مفاهیم پایه، خواندن یک متن یا حل مسائل ابتدایی ریاضی مشکل داشته باشد، یک دوره فشرده آمادگی کانکور نمی‌تواند همه این کاستی‌ها را جبران کند. کانکور یکی از راه‌های ورود به آموزش عالی است؛ نه معیار کامل توانایی افراد و نه سنجه نهایی کیفیت آموزش.
دوازده سال مکتب؛ چرا یادگیری به روزهای نزدیک کانکور موکول می‌شود؟
شاگردان پیش از رسیدن به کانکور، نزدیک به دوازده سال را در دوره‌های ابتدایی، متوسطه و لیسه سپری می‌کنند. این مدت اندک نیست. یادگیری واقعی به زمان، تمرین و پیوستگی نیاز دارد. شاگرد باید مفاهیم را بفهمد، آن‌ها را تمرین کند، آموخته‌های تازه را با دانسته‌های پیشین پیوند دهد و به‌تدریج از دانش خود در حل مسائل کار بگیرد. پس چرا بخش مهمی از این یادگیری به ماه‌های نزدیک کانکور موکول می‌شود و چرا درس‌هایی که باید در جریان سال‌های مکتب فهمیده و تمرین شوند، در دوره‌های فشرده خصوصی دوباره آموزش داده می‌شوند؟
گزارشی که یونسکو و یونیسف در ۴ نوامبر منتشر کردند (درباره وضعیت آموزش افغانستان در سال ۲۰۲۶)، ابعاد این مشکل را روشن‌تر می‌کند. برپایه این گزارش، ۵۳ درصد کودکان در سن آموزش ابتدایی بیرون از نظام رسمی آموزش عمومی قرار دارند. ارزیابی بیش از ۵۵ هزار شاگرد در ۳۴ ولایت نیز نشان داده است که کمتر از نیمی از شاگردان صنف چهارم به حداقل مهارت زبانی مورد انتظار برای صنف سوم دست یافته‌اند. در ریاضی تنها یک‌چهارم آنان به این سطح رسیده‌اند.
این آمار نشان می‌دهد که مشکل به آمادگی برای کانکور محدود نیست؛ ضعف یادگیری از سال‌های نخست مکتب آغاز می‌شود. مهارت‌های پایه، مانند خواندن و فهم متن، نوشتن و محاسبات ابتدایی، بنیاد یادگیری در دوره‌های بعدی‌اند. اگر شاگرد این مهارت‌ها را به‌موقع فرا نگیرد، در فهم درس‌های پیچیده‌تر نیز با مشکل روبه‌رو خواهد شد. چنین کاستی‌هایی را نمی‌توان با چند ماه آموزش فشرده در آستانه کانکور به‌آسانی جبران کرد.
آموزش سایه؛ کمک آموزشی یا نظام موازی؟
در پژوهش‌های حوزه آموزش، به کلاس‌های خصوصی تکمیلی که هم‌زمان با مکتب فعالیت می‌کنند و معمولاً محتوای برنامه درسی رسمی را دنبال می‌کنند، «آموزش سایه» گفته می‌شود. این اصطلاح به این معناست که آموزش خصوصی در کنار نظام رسمی جریان دارد و با تغییر نصاب درسی مکاتب، محتوای آن نیز تغییر می‌کند.
مارک بری، پژوهشگر حوزه آموزش، در گزارش سال ۲۰۲۵ یونسکو درباره آموزش خصوصی تکمیلی، این پدیده را بخشی از یک روند جهانی می‌داند. به‌گفته او، آموزش سایه شکل‌های گوناگونی دارد؛ از تدریس خصوصی و صنف‌های کوچک گرفته تا کلاس‌های بزرگ و آموزش آنلاین. این خدمات می‌توانند فرصت تمرین بیشتر فراهم کنند و برخی کاستی‌های درسی را جبران کنند؛ اما دسترسی به آن‌ها معمولاً به توان مالی خانواده‌ها بستگی دارد. در نتیجه، شاگردان خانواده‌های کم‌درآمد ممکن است از فرصت‌های برابر آموزشی محروم بمانند.
هزینه‌های مستقیم و جانبی آمادگی کانکور
وقتی از بازار آمادگی کانکور سخن گفته می‌شود، معمولاً فیس ثبت‌نام و هزینه دوره آموزشی بیشتر مورد توجه قرار می‌گیرد. اما هزینه واقعی برای بسیاری از شاگردان، به‌ویژه کسانی که از ولسوالی‌ها و ولایت‌های دیگر به کابل می‌آیند، بسیار بیشتر است.
این شاگردان ممکن است برای چند ماه یا یک دوره زمستانی در کابل بمانند. افزون بر فیس مرکز آموزشی، باید کرایه اتاق یا خوابگاه، هزینه غذا، رفت‌وآمد، کتاب و مواد درسی، اینترنت، لباس مناسب فصل و دیگر مصارف روزانه را نیز بپردازند. گاهی خانواده برای تأمین این هزینه‌ها ناچار می‌شود از بخشی از درآمد محدود خود بگذرد یا قرض بگیرد. در مقابل، شاگردانی که در خانه خود زندگی می‌کنند، معمولاً تنها فیس کورس و هزینه رفت‌وآمد را می‌پردازند. این تفاوت نشان می‌دهد که امکان بهره‌گیری از خدمات آموزشی خصوصی برای همه خانواده‌ها یکسان نیست.
دوره‌های زمستانی این مراکز نیز از همین زاویه قابل بررسی است. اگر شاگرد برای شرکت در یک دوره چندماهه ناچار شود در شهر بماند، هزینه‌های جانبی ممکن است از فیس آموزشی هم بیشتر شود. خانواده‌هایی که دو یا سه فرزند در سن آموزش دارند، فشار مالی سنگین‌تری را تحمل می‌کنند. در نتیجه، دو شاگرد با توانایی علمی همسان ممکن است به‌دلیل تفاوت وضعیت اقتصادی خانواده‌هایشان، فرصت برابری برای آمادگی نداشته باشند.
دختران؛ بیرون از رقابت
بررسی بازار آمادگی کانکور بدون توجه به وضعیت دختران، تصویر کاملی از عدالت آموزشی به دست نمی‌دهد. از سپتامبر ۲۰۲۱، دختران از ادامه آموزش رسمی پس از صنف ششم محروم شده‌اند و در دسامبر ۲۰۲۲ دروازه دانشگاه‌ها نیز به روی زنان بسته شد. یونیسف در ۱۴ آگست ۲۰۲۶ اعلام کرد که از زمان اعمال این محدودیت‌ها، بیش از ۲.۶ میلیون دختر از آموزش متوسطه بازمانده‌اند. گزارش مشترک یونسکو و یونیسف در نوامبر ۲۰۲۶ نیز نشان می‌دهد که این وضعیت همچنان ادامه دارد.
به این ترتیب، در حالی که پسران می‌توانند تا صنف دوازدهم درس بخوانند و برای کانکور آماده شوند، دختران از ادامه همین مسیر محروم‌اند. بسته‌شدن دانشگاه‌ها نیز فرصت تحصیل را از زنانی گرفته است که پیش‌تر در دوره‌های عالی آموزش می‌دیدند. سخن گفتن از رقابت برابر برای ورود به دانشگاه، بدون در نظر گرفتن این محرومیت، واقعیت آموزشی کشور را نادیده می‌گیرد. این مسئله تنها به خانواده‌های دختران مربوط نیست؛ جامعه‌ای که بخش بزرگی از جمعیت آن از آموزش محروم باشد، در آینده با کمبود نیروی متخصص و محدودیت‌های جدی در توسعه علمی و اقتصادی روبه‌رو خواهد شد.
بنابراین، عدالت آموزشی در افغانستان دو وجه به‌هم‌پیوسته دارد: دسترسی خانواده‌ها به خدمات آموزشی با هزینه قابل پرداخت و حق برابر دختران و پسران برای ادامه تحصیل. هیچ‌یک را نمی‌توان از بررسی نظام آموزشی کشور جدا کرد.
جایزه‌های بزرگ؛ معیار موفقیت یا ابزار تبلیغ؟
جوایز نقدی بزرگ برای رتبه‌های برتر به یکی از ابزارهای تبلیغاتی مراکز آمادگی کانکور تبدیل شده است. چنین جوایزی ممکن است شاگردان را به تلاش بیشتر تشویق کند و توجه خانواده‌ها را به یک مرکز جلب نماید؛ اما مبلغ جایزه به‌تنهایی چیزی درباره کیفیت آموزش آن مرکز ثابت نمی‌کند.
وقتی تبلیغات عمدتاً بر نفر اول، رتبه‌های برتر و نمره‌های بلند متمرکز می‌شود، این تصور شکل می‌گیرد که موفقیت آموزشی تنها با پیشی گرفتن از دیگران سنجیده می‌شود. حال‌آن‌که کیفیت آموزش را باید با میزان یادگیری و پیشرفت شاگردان ارزیابی کرد. شاگردی که در آغاز دوره ضعف علمی داشته و در پایان پیشرفت چشمگیری کرده است، دستاورد مهمی کسب کرده؛ حتی اگر رتبه نخست را به دست نیاورد.
در کنار این، پرسش‌های دیگری نیز باید مطرح شود: چه تعداد از شاگردان یک مرکز در آزمون شرکت کرده‌اند؟ چه کسانی پیش از آغاز دوره پایه دانش قوی داشته‌اند؟ شاگردانی که رتبه برتر نگرفته‌اند، تا چه اندازه پیشرفت کرده‌اند؟ و آیا نتایج اعلام‌شده از سوی اداره عمومی امتحانات به‌شکل شفاف قابل بررسی است؟ مرکزی که شاگردان زیادی ثبت‌نام می‌کند، ممکن است چند داوطلب با آمادگی بالا داشته باشد که رتبه برتر کسب کنند؛ این نتیجه نشان نمی‌دهد که همه شاگردان آن مرکز از آموزش باکیفیت برخوردار بوده‌اند.
کانکور دانسته‌ها و توانایی‌های داوطلب را در یک آزمون و زمان مشخص می‌سنجد. نتیجه آن برای ورود به دانشگاه اهمیت دارد؛ اما نمی‌تواند به‌تنهایی خلاقیت، مهارت نوشتن، کار گروهی، گفت‌وگو، تفکر انتقادی و توانایی حل مسائل واقعی را اندازه بگیرد. این محدودیت به معنای بی‌ارزش بودن کانکور نیست؛ بلکه نشان می‌دهد که نتیجه یک آزمون را نباید برابر با همه توانایی‌های شاگرد دانست.
بازگشت به مکتب؛ راه اصلی اصلاح آموزش
در این شکی نیست که فعالیت مراکز آموزشی خصوصی هزینه دارد. پرداخت معاش استادان و کارکنان، تهیه منابع درسی، کرایه ساختمان و تأمین امکانات، همه به منابع مالی نیاز دارند. بنابراین، درآمدزایی در این بخش طبیعی است. بااین‌حال، آموزش با فروش یک کالای معمولی تفاوت دارد؛ زیرا کیفیت آن بر فرصت‌های زندگی شاگردان و آینده جامعه اثر می‌گذارد.
مراکز خصوصی می‌توانند با ارائه بورسیه، تخفیف و صنف‌های رایگان برای شاگردان کم‌درآمد، دسترسی به آموزش تکمیلی را آسان‌تر کنند. همچنین، اعلام روشن فیس و سایر هزینه‌ها پیش از ثبت‌نام و نشر اطلاعات دقیق درباره شمار شاگردان و نتایج آزمون‌ها، به خانواده‌ها کمک می‌کند با آگاهی بیشتر تصمیم بگیرند. البته، تأمین عدالت آموزشی وظیفه اصلی مراکز خصوصی نیست؛ این مسئولیت در درجه نخست بر عهده نهادهای دولتی قرار دارد. وزارت معارف مسئول نظارت بر کیفیت آموزش عمومی و عملکرد مکاتب است. وزارت تحصیلات عالی نیز باید بر کیفیت آموزش عالی، معیارهای تحصیلی و ظرفیت دانشگاه‌ها نظارت کند. در کنار این دو نهاد، اداره عمومی امتحانات مسئولیت برگزاری و مدیریت روند امتحانات کانکور و اعلام نتایج آن را بر عهده دارد.
اصلاح نظام آموزشی باید از سال‌های نخست مکتب آغاز شود. شاگردان در جریان دوازده سال آموزش باید مهارت‌های اساسی خواندن، نوشتن، ریاضی و علوم را بیاموزند و توانایی درک و به‌کارگیری مفاهیم پایه را به دست آورند. رسیدن به این هدف، به معلمان آموزش‌دیده، منابع درسی مناسب و فرصت کافی برای رسیدگی به نیازهای شاگردان نیاز دارد. نصاب درسی نیز باید با دانش روز و نیازهای زندگی ارتباط داشته باشد. افزون بر این، ارزیابی شاگردان نباید فقط به نمره امتحان پایانی محدود بماند؛ بلکه باید میزان فهم و پیشرفت آنان را در جریان سال تحصیلی نشان دهد. در کنار این اصلاحات، رفع محدودیت‌های آموزشی دختران و بازگشایی مکاتب متوسطه و دانشگاه‌ها به روی آنان، از پیش‌شرط‌های اساسی برای تأمین فرصت‌های برابر آموزشی است.
دوره‌های آمادگی کانکور می‌توانند در مرور درس‌ها و آمادگی برای آزمون به شاگردان کمک کنند؛ اما جای آموزش پایه را نمی‌گیرند. اگر شاگردان در دوازده سال مکتب مهارت‌ها و دانش لازم را نیاموزند، گسترش این مراکز به‌تنهایی نمی‌تواند مشکل را حل کند.
افغانستان به مراکز آمادگی کانکور نیاز دارد؛ اما پیش از آن، به مکاتبی نیازمند است که شاگردان را برای ورود به دانشگاه، کار و زندگی آماده کنند. خانواده‌ها نباید برای جبران کاستی‌های آموزش عمومی، بارها هزینه جداگانه بپردازند. فرصت یادگیری نیز نباید به توان مالی خانواده یا امکان اقامت در کابل وابسته باشد. در نهایت، معیار سنجش کیفیت آموزش باید میزان یادگیری و توانمندی شاگردان باشد؛ نه بزرگی جایزه‌ها و شمار رتبه‌های برتر.
منابع:
- UNESCO & UNICEF. (2026, November 4). More than half of primary school-age children in Afghanistan outside formal education, UNESCO and UNICEF warn. UNESCO.
- UNICEF. (2026, August 14). More than 2.6 million girls in Afghanistan have been denied a secondary education since 2021. UNICEF.
- Bray, Mark. (2025, July 22). Whose Visions for What Learning? Perspectives, Policies and Practices in Private Supplementary Tutoring. UNESCO.
- Bray, Mark. (2023, December 18; updated June 26, 2025). Regulating Private Tutoring for Public Good. UNESCO.
