نویسنده: محمدرضا دانش
پرسش و مسأله این نوشتار، نقش و جایگاه هلال شیعی در معادلات جنگ جاری خاورمیانه است. چنان‌که گذشت، گروه‌های همسو با ایران که اکثرا شیعی و باشندگان کشورهای مختلف عربی‌اند، در این جنگ با جمهوری اسلامی همسو و هماهنگ بوده‌اند. قبلا برخی سران عرب از همسویی خطرناک گروه‌ها و مردم شیعه در مناطق مختلف کشورهای عربی با جمهوری اسلامی تحت عنوان هلال شیعی یاد کرده بودند و آن را یک هشدار برای منطقه و جهان عرب و سنی قلمداد می‌کردند. اکنون پرسش این‌جاست: جایگاه هلال شیعی در معادلات جنگ جاری خاورمیانه چگونه است؟ واقعا در این جنگ می‌توان گفت اخطارها و هشدارهای سران عرب تحقق یافته است؟ آیا جنگ هلال شیعی با آمریکا و هم‌پیمانان منطقه آن است؟ فرصت‌ها و تهدیدات آن چیست؟ فرضیه نوشتار آن است که هلال شیعی یک برساخت سیاسی-امنیتی است، هرچند ژئوپلیتیک شیعه یک واقعیت جغرافیایی-طبیعی است و هلال شیعی نه در این معادلات جایگاه داشته و نه این مفهوم به نفع شیعیان و کشورهای منطقه است.
زمینه‌ی بحث
مناقشات و تنش‌های نوین ایالات متحده و جمهوری اسلامی بار دیگر نه منطقه، که جهان را در آشوب و بحران فروبرده و در آستانه‌ی یک جنگ خونین و خانمان‌سوز جهانی و حتا هسته‌ای قرار داده است. مناسبات ایران و آمریکا از فردای تأسیس جمهوری اسلامی (انقلاب ۱۳۵۷) و شکست سیاست دو ستونه آمریکا در خاورمیانه تیره‌وتار گردید و ایرانی که روزی ستون قدرت نظامی آمریکا در منطقه خاورمیانه در کنار عربستان به‌عنوان ستون اقتصادی بود، تبدیل به دشمن خونی و درجه اول آمریکا شد و جمهوری اسلامی که روزی دوست و متحد استراتژیک ایالات متحده بود، آن را شیطان بزرگ خواند و شعار مرگ بر آمریکا را در صدر جدول معادلات سیاسی و اجتماعی قرار داد. ولی در پنج دهه‌ی گذشته، ایران و آمریکا کوشیدند با مدیریت بحران و اوضاع، تنش‌ها را دیپلماتیک، فرهنگی و رسانه‌ای نگه دارند و از رویارویی نظامی جلوگیری کنند.
آمریکا هماره ایران را تحریم و آن را متهم به پشتیبانی گروه‌هایی در خاورمیانه که منافع آمریکا را در معرض خطر قرار می‌دهند، نموده است؛ چنان‌که در بحران‌های زیادی ایران متهم ردیف اول بوده است. همچنین دانشمندان هسته‌ای زیاد ایران ترور و کشته شده‌اند که انگشت اتهام سمت اسرائیل با چراغ سبز و یا همکاری‌های اطلاعاتی آمریکا نشانه رفته است. اما از زمان ریاست‌جمهوری دوم ترامپ، این تنش‌های دیپلماتیک به رویارویی نظامی و جنگ سخت کشیده شد. هرچند در دوره اول نیز، تا سرحد تقابل پیش رفتند و قاسم سلیمانی را ترور نمودند (۱۳۹۸). اما در این دوره، اتفاقات و تحولات جدی و جدیدی رخ داد. جنگ ۱۲ روزه اسرائیل و ایران در (۱۴۰۳)، سپس حملات و بمباران شدید هوایی ایالات متحده و اسرائیل در (حوت ۱۴۰۴) بر ایران و حملات متقابل ایران با گروه‌های همسو (فصائل المقاومة) در عراق، یمن، فلسطین، لبنان و… بر پایگاه‌ها و تأسیسات آمریکایی در کشورهای عربی، اوضاع خاورمیانه را بیش از پیش وخیم‌تر و ملتهب‌تر ساخت و دیپلماسی نیم‌بند قبلی را به جنگ تمام‌عیار کشانید. هم‌اکنون دوباره مقامات آمریکایی و برخی تحلیل‌گران و چهره‌های رسانه‌ای آمریکا از احتمال حمله اتمی بر سایت‌های هسته‌ای ایران می‌زنند و از این‌سو جمهوری اسلامی نیز تهدید به جنگ فرامنطقه‌ای می‌نمایند که در نتیجه، وحشت و هراس کل خاورمیانه و حتا فراتر از خاورمیانه را فراگرفته است.
در ادامه به مفهوم‌بندی هلال شیعی و ژئوپلیتیک شیعه، تهدیدات و فرصت‌های ناشی از آن و سرانجام نقش هلال شیعی در این جنگ پرداخته خواهد شد.
۱. هلال شیعی: تعریف و پیدایش
مفهوم هلال شیعی اولین‌بار توسط ملک عبدالله، پادشاه اردن، در ۲۰۰۴م به کار رفت. سپس در ۲۰۰۵م وزیر خارجه‌ی عربستان، آن را تکرار کرد و در ۲۰۰۶م حسنی مبارک، رییس‌جمهور وقت مصر، به نحو دیگری همان سناریو را تأیید کرد (معروف، ۱۳۹۲: ۲۷۰). بااین‌حال بود که اصطلاح هلال شیعی وارد ترمینولوژی ژئوپلیتیک گشت و بر سر زبان‌ها جاری شد. در واقع این اصطلاح پس از سقوط صدام از عراق و قدرت‌یابی شیعیان این کشور از طریق انتخابات آزاد و حاشیه‌نشینی اقلیت سنی همیشه حاکم در ۲۰۰۳م، پیروزی حزب‌الله در جنگ ۳۳ روزه در نبرد با ارتش اسراییل در ۲۰۰۶م ـ با در نظرداشت اینکه کل دنیای عرب در ۱۹۶۷م در شش روز در برابر اسراییل شکست خوردند و ارتش مصر نابود شد ـ از سوی برخی از سران عرب سنی مطرح شد و سپس از سوی اتحاد عربی-غربی پی‌گیری و شایع گشت. از همین زمان بود که اصطلاحات و مفاهیم دیگری چون احیای شیعه، خیزش شیعه، محور شیعه، بین‌الملل شیعه، شیعیستان، پان‌شیعیسم، رنسانس شیعه، بلوک شیعه، امپراتوری شیعه و بیداری شیعه نیز در توصیف قدرت‌یابی شیعیان در خاورمیانه استفاده کردند. ولی مفهوم هلال شیعی بیشتر مطرح شد و جاگرفت.
طبق این قلمروسازی، این منطقه، یک منطقه‌ی هلال‌مانندی است که از جبل عامل ـ جنوب لبنان ـ شروع و بعد از درنوردیدن بین‌النهرین و سواحل خلیج فارس، به‌ویژه مناطق نفت‌خیز شرق عربستان و فلات ایران تا قلب کوه‌های خراسان بزرگ ادامه و امتداد می‌یابد (جمالی، ۱۳۸۸: هفت) که در نقشه‌ی ذیل، نشان داده شده است.
از اینجا می‌توان گفت هلال شیعی اولا یک امر برساخته از سوی اتحاد غربی-عربی است. ثانیا یک امر سیاسی-امنیتی و شاید اقتصادی است. ثالثا از نظر محدوده، شامل کل جغرافیای شیعه‌نشین نه‌تنها در جهان اسلام که حتا در خاورمیانه هم نیست، بلکه نواحی خاصی را دربر می‌گیرد. و همین‌هاست که وزن و اعتبار واقعی و طبیعی آن را کاهش می‌دهد و از آن‌سو اعتبار و اهمیت سیاسی-امنیتی بودن آن را افزایش می‌دهد. آری، ژئوپلیتیک شیعه یک واقعیت عینی است که ذیلا خواهد آمد.
۲. ژئوپلیتیک شیعه
ژئوپلیتیک شیعه، اشاره به امتداد جغرافیای سیاسی شیعیان در کشورها و نواحی مختلف جهان اسلام، مخصوصا خاورمیانه یا هارتلند جهان، دارد. براساس آمارهای چند سال قبل، شیعیان جهان از ۱۰ تا ۲۵ درصد مسلمانان جهان را تشکیل می‌دهد (ضرغامی و دیگران، ۱۳۹۳: ۲۰۱). پس اگر نفوس امروزی مسلمانان ۸/۱ میلیارد باشد، جمعیت شیعیان بالای ۳۲۰ میلیون می‌رسد و اگر طبق پیش‌بینی جمعیت مسلمانان تا ۲۰۵۰م به دو میلیارد و دویست میلیون نفر برسد، نفوس شیعیان به بیش از ۴۰۰ میلیون خواهد رسید که جمعیت انبوه و قابل اعتنایی است. این تعداد، در کشورهای مختلف اسلامی زیست و بودوباش دارند؛ لذا از آن به مجمع‌الجزایر شیعه تعبیر کرده‌اند. در این میان، بخش عمده و قابل توجه این فرقه، در خاورمیانه از جمله ایران ۸۹ درصد، عراق ۶۵ درصد، بحرین ۷۰ درصد، اوزبیکستان ۷۵ درصد، پاکستان ۲۰ درصد، هند ۲ درصد، افغانستان ۲۰ درصد، عربستان ۲۰ درصد، لبنان ۳۸ درصد، یمن ۳۳ درصد، کویت ۲۵ درصد، سوریه ۱۴ درصد، قطر ۱۲ درصد، امارات ۹ درصد، گزارش شده است (ضرغامی و دیگران، ۱۳۹۳: ۲۰۲). از این تعداد که بیشتر در خاورمیانه است، نفوس ۳۷/۵ این منطقه را تشکیل می‌دهد. از این جهت برخی گفته‌اند اگر مصر را در نظر نگیریم، اکثریت سنی در خاورمیانه وجود ندارد (یوسفی، ۱۳۸۸: ۱۶۲).
با اینکه نفوس و جمعیت شیعیان، مخصوصا در خاورمیانه، معتنابه است، ولی در ساختارهای قدرت به‌جز در پنج کشور ایران، عراق پساصدام، افغانستان (دوره مجاهدین و عصر جمهوریت)، لبنان، سوریه (عصر بشار اسد) و یمن (زیدیان) هیچ نقشی ندارند، بلکه از حقوق مدنی و شهروندی نیز محروم‌اند.
اما اهمیت و وزن آن‌ها گذشته از جمعیت معتنابه، مربوط به موقعیت ژئوپلیتیک آن‌هاست. تأمل در نقشه‌ی جغرافیایی جهان، مخصوصا خاورمیانه، نشان‌گر تطابق کامل ژئوپلیتیک انرژی با ژئوپلیتیک شیعه می‌باشد. چیزی که ناقوس خطر برای آمریکا، اسراییل و متحدان عربی آن‌ها به صدا درآورده و آن‌ها را به تکاپو و جبهه‌گیری واداشته است. زیرا مهم‌ترین کانون انرژی نفت دنیا در خاورمیانه است تا جایی که ۷۰ درصد یا بیشتر انرژی نفت و طلای سیاه از همین‌جا تأمین و برآورده می‌شود. مهم‌ترین کشورهای صنعتی دنیا مانند چین، تا حدودی اروپا، ژاپن، کره و دیگر کشورهای شرق آسیا بخش اعظم نیازمندی نفتی خود را از خاورمیانه تأمین می‌کنند. این در حالی است که مناطق نفت‌خیز خاورمیانه عمدتا شیعه‌نشین بوده و کارگران اجرایی پالایش‌گاهی نفت، از میان همین بومی‌های شیعه برگزیده شده است.
تقریبا جغرافیای زندگی و زیست‌گاه جغرافیایی شیعیان خلیج فارس، تمام سواحل شمالی و جنوبی خلیج فارس را در بر می‌گیرد. و از سوی دیگر، مهم‌ترین میدان‌های گازی و نفتی خلیج فارس در نزدیکی سواحل قرار دارند. پس نقش استراتژیک و مهم شیعیان در منطقه و جهان، جای تردید نیست. نقشه‌ی ذیل که برخاسته از تئوری نوین جفر کمپ است و به تئوری بیضی جدید انرژی معروف است، بهتر می‌تواند گویایی تطابق ژئواکونومیک و یا ژئوانرژی جهان و ژئوپلیتیک شیعه باشد.
از گفته‌های بالا چند نکته قابل استخراج و فهم است. اولا ژئوپلیتیک شیعه، یک امر طبیعی و جغرافیایی است. ثانیا ژئوپلیتیک شیعه با ژئوپلیتیک انرژی منطقه و جهان، انطباق کامل دارد. ثالثا جمعیت و نفوس شیعیان نیز در جهان و بین اهل سنت، یک جمعیت قابل اعتناست. رابعا جمعیت تشیع با اینکه در سطح کل جهان اسلام اقلیت است (۲۰ درصد)، ولی در سطح خاورمیانه یا خلیج فارس به هیچ عنوان اقلیت نیست. خامسا شیعیان به‌جز پنج کشور در سایر کشورها، ولو اکثریت را تشکیل دهند (مانند بحرین)، اما در دستگاه دولتی اعم از اجرایی، قضایی، امنیتی و تقنینی هیچ نقشی ندارند.
۳. فرصت‌ها و تهدیدات هلال شیعی
اکنون که ماجرای هلال شیعی، یک داستان سیاسی-امنیتی و شاید هم اقتصادی است، بایسته است در نیات و اهداف ورای این قلمروسازی چیست؟ چرا باید سران عرب با همکاری و همیاری غرب، مخصوصا آمریکا، سخن از یک قلمرو برساخته در هارتلند اسلامی بزنند؟ فرصت‌ها و تهدیدات امنیتی این قلمروسازی چیست؟ در ذیل، پاسخ این پرسش‌ها فشرده و شتاب‌زده خواهد آمد.
برای بررسی فرصت‌ها و تهدیدات قلمروسازی به نام هلال شیعی، بایستی سه محور ژئوپلیتیک شیعیان و ایران، دنیای عرب سنی، اسراییل-آمریکا را در نظر گرفت و هرکدام را جداگانه بررسی کرد.
۱.۳. شیعیان، ایران و هلال شیعی
واقعیت آن است که طرح هلال شیعی و قلمروسازی این‌چنینی در سطح کل، به سود شیعیان منطقه و جهان پایان نپذیرفته است، بلکه زیان‌ها و پی‌آمدهای منفی داشته است. گر چند کشور ایران ـ به‌مثابه‌ی مهم‌ترین کشور شیعه در منطقه و جهان ـ به خاطر رفع هژمونی آمریکا و تثبیت جایگاه و هژمونی خود در منطقه استفاده ابزاری از گروه‌های شیعی تحت عنوان مقاومت کرده است. ولی گذر زمان و پی‌آمد این قلمروسازی به نفع شیعیان و ایران نخواهد بود. چرا که برایند و خروجی دامن زدن به بلوک‌بندی و هلال و یا کمربندی امنیتی شیعه، موجب هرچه بیشتر شکاف‌ها و فاصله‌های شیعه و سنی و تحریک اهل سنت در نتیجه اختلافات شیعه و سنی و حتا جنگ این دو فرقه‌ی اسلامی گردیده و بیشتر خواهد شد. چنان‌که می‌تواند منطق و سیاست شیعه‌هراسی و ایران‌هراسی را در منطقه و جهان، اوج داده و تثبیت خواهد کرد. در نتیجه شاهد جنگ درون‌تمدنی و تقابل مستقیم و رویارویی نظامی شیعه و سنی در منطقه و جهان هستیم. چیزی که هم انرژی جهان اسلام را از بین برده و هم نفوذ و نقش ایران در بین اهل سنت را کمرنگ و خنثی ساخته است. البته با اوج فشارها، جنگ و تنش با آمریکا و کشورهای هم‌پیمان منطقه‌ای آن، امکان رو آوردن ایران به سیاست شیعه‌گرایی یا همان ترکیب سیاست ایدئولوژیک و ژئوپلیتیک بسیار زیاد است تا این طریق، با آمریکا و هژمون‌گرایی منطقه‌ای عربستان و ترکیه مقابله کند و یا هم هژمونی خود را تثبیت کند. سیاست خطرناکی که موقعیت کل شیعیان را به خطر خواهد افکند. پس هلال شیعی در حالی که برای ژئوپلیتیک شیعیان جهان تهدیدزا و خطرناک است و پی‌آمدهای امنیتی زیادی دارد، برای ژئوپلیتیک ایران می‌تواند فرصت مقابله با آمریکا و اسرائیل و هژمونی جهان سنی و عرب باشد. شاید به همین علت و یا دلیل، کشورهای مهم سنی منطقه یعنی عربستان، پاکستان و ترکیه به قرارداد توافق مکه رو آوردند تا از این طریق، بتوانند در ترتیبات امنیتی و سیاسی منطقه خاورمیانه جایگاه، وزن و اعتباری پیدا کنند و با این سیاست مقابله کنند. همین‌طور در کشورهای عربستان، بحرین، کویت و امارات صدها انسان شیعه به اتهام همدستی و همسویی با جمهوری اسلامی و سیاست‌های آن دستگیر، حبس، اخراج و اذیت و آزار شده‌اند.
۲.۳. اعراب سنی و هلال شیعی
اما داستان هلال شیعی برای اعراب سنی یا همان ژئوپلیتیک عرب خاورمیانه، فرصت‌هایی را ایجاد کرده است. این فرصت‌ها عمدتا در دو محور کاهش فشار غرب در راستای دموکراسی‌سازی خاورمیانه، گسترش حقوق بشر و زن، آزادی بیان، مقابله با بنیادگرایی سنی در قالب طرح خاورمیانه‌ی بزرگ که با مخالفت اروپایی‌ها و دنیای عرب، مخصوصا مصر و عربستان، مواجه شد، از یک‌سو و مقابله با هژمونی‌گرایی ایران در منطقه در نتیجه انسجام عرب و اتحاد آن با غرب، حتا اسراییل، در راستای مقابله با این خطر به نام هلال شیعی از سوی دیگر، قابل توضیح است. این دسته کشورها با برجسته‌سازی خطر هلال شیعی توانسته‌اند شیعیان این منطقه را سرکوب و سانسور کنند و دسترسی آن‌ها را از حوزه‌های مختلف اطلاعاتی، امنیتی، سیاسی و منابع و امکانات کوتاه کنند. و از این‌سو، یک‌نوع دشمنی و مخالفت با آنان بین گروه‌ها و مردم سنی تا حدودی ایجاد نمایند و پشتیبانی و حمایت آنان را از دولت‌های موجود به دست آورند.
۳.۳. آمریکا-اسراییل و هلال شیعی
این داستان برای آمریکا و اسراییل نیز فرصت‌هایی را ایجاد کرده، چنان‌که تهدیداتی نیز در پی داشته است. فرصت‌ها عمدتا مربوط به انزوای هرچه بیشتر ایران به‌عنوان کشور شیعه‌گرا با ایدئولوژی شیعیسم یا پان‌شیعیسم در محافل عربی و غربی، جانشین شدن مشکلات ناشی از قدرت‌یابی شیعیان و ایران به‌جای مشکله‌ی اسراییل-فلسطین در نتیجه تأمین امنیت اسراییل، فروش سلاح‌ها و تجهیزات بیشتر نظامی به کشورهای عرب به‌منظور مقابله با هژمون‌گرایی منطقه‌ای ایران، مهار حماس و اکنون تضعیف کامل آن و قطع ارتباطات آن‌ها با ایران شیعی، پارچه‌پارچه شدن دنیای اسلام و جنگ درون‌تمدنی در نتیجه نفس راحت کشیدن اسراییل و آمریکا، وابستگی بیشتر کشورهای عربی به آمریکا در حمایت‌های سیاسی، نظامی و اطلاعاتی بوده است. اما این فرصت‌ها عاری از تهدیدات نیز نبوده است. از جمله رادیکال شدن جنبش‌های شیعی، مخصوصا در مقابل غرب، تقویت بنیادگرایان سنی در نتیجه گسترش و قدرت‌یابی آن‌ها در منطقه و جهان (داعش، القاعده، بوکوحرام و…)، دخالت و حمایت قدرت‌های دیگری چون چین و روسیه در خاورمیانه که حیاط خلوت آمریکاست ـ چنان‌که در ماجرای قطعات پهپاد و موشک و نقطه‌زنی سخن از همکاری‌های استراتژیک چین و یا روسیه با انصارالله مطرح است، حتا اکنون از پشتیبانی و کمک‌های ایران بی‌نیاز شده است ـ و حمله بر منافع، پایگاه‌ها و مراکز استراتژیک و حیاتی آمریکا و هم‌پیمانان منطقه‌ای آن از پی‌آمدهای آن بوده است.
۴. هلال شیعی و جنگ خاورمیانه
اکنون با درنظرداشت مفهوم، پیدایش، فرصت‌ها و تهدیدهای فراروی هلال شیعی، پردازش به ارزیابی انتقادی جایگاه و نقش هلال شیعی در معادلات سیاسی و امنیتی خاورمیانه، از جمله در جنگ و مناقشات جاری این منطقه پرآشوب، امکان‌پذیر است. آن‌چنان‌که روشن شد، مفهوم هلال شیعی اساسا یک برساخت سیاسی-امنیتی است و دارای وجود خارجی نیست؛ از این‌رو، در معادلات امنیتی و سیاسی خاورمیانه، از جمله در فضای جنگی اکنون خاورمیانه، جایگاه و نقشی ندارد. برای اثبات این ادعا، سه سطح بازیگران دولتی، بازیگران غیردولتی و سطح گفتمان را از هم بایستی تفکیک کرد.
در سطح بازیگران دولتی در این جنگ، هرچند دولت‌های عربی خلیج، جز عمان (که همه تحت حاکمیت رهبران سنی قرار دارند)، همسو با آمریکا و اسراییل بوده و آمریکا در حمله بر ایران عمدتا از پایگاه‌های موجود در کشورهای عربی استفاده کرده است، ولی این همسویی نه بر منطق مخاطرات هلال شیعی و یا جنگ شیعه و سنی، بلکه در چارچوب و محاسبات علایق اقتصادی (امنیت صادرات نفت و گاز)، منافع سیاسی-امنیتی (چتر امنیتی آمریکا، هرچند اکنون سوراخ شده است) و استراتژیک (مهار هژمونی ایران) صورت‌بندی گشته است. لذا قبل از جنگ، روابط ایران با این دولت‌ها، مخصوصا در دوران ریاست‌جمهوری رییسی، رو به بهبودی رفت. و همین اکنون نیز، مراودات دیپلماتیک جریان دارد. و برخی در پی میانجی‌گری ایران و آمریکا هستند تا از گسترش دامنه و دایره جنگ و تنش بیشتر جلوگیری کنند. همچنین علی عبدالله صالح ـ رییس‌جمهوری مقتول یمن (۲۰۱۷) ـ شیعه زیدی، در کنار عربستان سعودی بود. و بشار اسد علوی‌مذهب در آغاز درگیری‌ها از جمهوری اسلامی فاصله گرفت و سوریه را به الجولانی، سنی‌مذهب، تحویل داد.
در سطح بازیگران غیردولتی نیز بلوک‌بندی‌ها منطبق با هلال شیعی نیست؛ زیرا در معادلات خاورمیانه، قبل از جنگ و اکنون، شاهد ترکیب‌بندی مختلف هستیم. برای نمونه، حماس سنی‌مذهب و انصارالله متشکل از زیدیان و سنی‌ها در کنار ایران قرار گرفته‌اند. در حالی که بر وفق منطق هلال شیعی بایستی حماس در کنار دولت‌های سنی عرب قرار گیرند و انصارالله نیز نباید در جبهه ایرانی باشد. شیعیان بحرین، کویت، امارات، افغانستان و پاکستان در خیابان‌ها برآمدند و اعتراض کردند، ولی سخن هلال شیعی، کمربندی امنیتی و نظامی است، نه اجتماعی و همسویی فرهنگی و عقیدتی؛ برخی گروه‌های دیگر نماینده شیعیان منطقه به شمار نمی‌روند.
در سطح گفتمانی باید گفت استفاده از این مفهوم و طراحی آن، بیشتر مهندسی وضعیت و معادلات خاورمیانه به سمت انزوای ایران در افکار عمومی جهان عرب، فشار بیشتر و سرکوب شیعیان منطقه، حفاظت از بقای حاکمیت دولت‌های پادشاهی موجود و جلب حمایت غرب، صورت‌بندی گفتمانی گشته است. ورنه در مقام عمل و عینیت چنین چیزی نبوده و نیست.
از این جهت، این جنگ بیشتر از هلال شیعی در قالب تئوری برخورد تمدن‌ها و رویارویی تمدن غرب و اسلام قابل تحلیل و ارزیابی است و خطوط گسل و گسست درون تمدن اسلامی نیز براساس استراتژی‌های غرب صورت گرفته است، نه براساس جنگ‌های فرقه‌ای و هلال شیعی که نویسنده در جای دیگر انجام داده است.
منابع:
- جمالی، جمال، هلال شیعی: اهداف و پیامدها(پایان‌نامه دوره ماستری) تهران: نامطبوع و موجود در دانشگاه شهیدبهشتی، ۱۳۸۸.
- ضرغامی، برزین و دیگران، ژئوپلیتیک شیعه یا هلال شیعی: مبانی، اهداف و رویکردها، پژوهش‌های جغرافیای انسانی، ۱۳۹۳، دوره ۴۶، شماره ۱.
- معروف، یحیی، ویژگی‌های جغرافیایی شیعه‌نشین(هلال شیعی)، مطالعات انقلاب اسلامی، ۱۳۹۲، سال دهم، شمار ۳۳.
- یوسفی، امیرمحمد حاجی، هلال شیعی؛ فرصت‌ها و تهدیدها برای ایران، آمریکا و اعراب، دانش سیاسی، ۱۳۸۸، سال پنجم، شماره ۱.
