امید: بازگشت شمار زیادی از کودکان و نوجوانان از ایران و پاکستان، فشار تازهای بر نظام آموزشی افغانستان وارد کرده است. این کودکان ممکن است با تفاوت در زبان آموزشی، نصاب درسی، سن و سطح یادگیری روبهرو باشند. برای بازگشت آنان به مکتب و جلوگیری از عقبماندنشان چه سازوکاری لازم است؟ آیا نظام آموزشی کنونی ظرفیت پاسخگویی به این نیاز را دارد؟
نظری: بنا بر آمارها، اخراج اجباری بیش از ۲٫۶ میلیون نفر در سال ۲۰۲۵ که نزدیک به ۹۰۰ هزار آن را کودکان در بر میگیرد و تداوم آن در سال ۲۰۲۶، فشار سنگین و کمسابقهای را بر پیکر نیمهجان نظام آموزشی افغانستان تحمیل کرده است. شواهد میدانی نهادهای امدادرسان نشان میدهد که نرخ حضور و شمولیت کودکان بازگشته در مکاتب تنها حدود ۳۴ درصد است؛ یعنی پایینترین میزان ثبتنام در میان تمام گروههای جمعیتی کشور. این کودکان در مسیر پیوستن به مکتب با چهار مانع بزرگ روبهرو هستند: نخست، سختگیریهای اداری و فقدان اسناد تعلیمی، چنان که بنابر آمارهای موجود بیش از ۶۵ درصد کودکان بازگشته از پاکستان با وجود داشتن سابقهی تعلیم، صرفا بهدلیل نداشتن مدارک رسمی هویتی و تحصیلی از ثبتنام بازماندهاند؛ دوم، شکاف عمیق زبانی و نصاب درسی، بهویژه برای کودکانی که در پاکستان به زبانهای اردو یا انگلیسی درس خواندهاند و برای فراگیری زبانهای ملی و سازگاری با نصاب تعلیمی جدید به زمان و پشتیبانی ویژه نیاز دارند؛ سوم، گسست سنی و ناهماهنگی سطح یادگیری با صنف درسی؛ و چهارم که فاجعهبارترین بخش ماجراست، محرومیت قطعی و مطلق دختران بازگشته بالاتر از صنف ششم از ورود به هرگونه مکتب دولتی است.
برای جلوگیری از تبدیل این بحران به محرومیت دائمی، سازوکاری عاجل و چندمرحلهای نیاز است: در گام اول، وزارت معارف و مکاتب باید شرط داشتن اسناد تعلیمی رسمی را بهطور موقت، برای مهاجرانی که به افغانستان بازگردانده شدهاند، لغو کند و ثبتنام را بدون قید مدرک و صرفا بر پایه یک امتحان تعیین سویه/سطح در مکتب انجام دهد. در گام دوم، باید برنامههای «آموزش تسریعی» ایجاد شود تا کودکانی که بهدلیل سالها آوارگی از سن متعارف صنف عقب ماندهاند، بتوانند دورهها را فشردهتر بگذرانند و به همسنوسالان خود برسند. در گام سوم، ارائهی آموزشهای تقویتی و جبرانی در زبانهای دری و پشتو به این دانشآموزان ضروری است؛ زیرا پژوهشهای آموزش دوزبانه نشان میدهد که کسب سواد آکادمیک در زبانی جدید نیازمند چند سال حمایت مستمر است.
در پاسخ به بخش دوم پرسش، واقعیت این است که نظام آموزشی کنونی بههیچوجه ظرفیت مالی، فیزیکی و انسانی لازم را برای پاسخگویی به این حجم عظیم از نیازها ندارد. کاهش چشمگیر کمکهای بشردوستانهی بینالمللی و افت بودجهی اضطراری آموزش از ۴۰۵ میلیون دالر به ۱۸۲ میلیون دالر، همراه با کمبود شدید ساختمان مکتب و آموزگار، عملا این ساختار را در تنگنای مطلق قرار داده است. با این وجود، تنها راه ممکن در وضعیت کنونی، استفادهی بهینه از ظرفیتهای محلی، فعالسازی صنفهای محلی در مناطق پرجمعیت مهاجرنشین و همکاری خوب میان نهادهای امدادرسان داخلی و بینالمللی است تا از رها شدن این صدها هزار طفل در ورطهی بیسوادی و بازار کار اطفال، جلوگیری شود.
امید: افغانستانیهای مقیم خارج، از جمله پژوهشگران و آموزگاران دیاسپورا، چه نقشی میتوانند در حمایت از آموزش داخل کشور و دانشآموزان محروم داشته باشند؟ چگونه میتوان ظرفیت و تجربهی این افراد را به همکاریهای آموزشی مؤثر و پایدار تبدیل کرد؟ چه شرایطی برای تداوم و اثربخشی چنین همکاریهایی لازم است؟
نظری: دیاسپورا و متخصصان مقیم خارج میتوانند نقشی فراتر از یک تماشاچی نگران ایفا کنند و بهمثابهی پلی برای انتقال دانش، منابع و فرصتهای جهانی عمل نمایند. امروزه در ادبیات مهاجرت، به جای مفهوم یکسویه «فرار مغزها»، مفهوم «گردش مغزها» یا «Brain Circulation» مطرح است که براساس آن، نخبگان مهاجر بدون نیاز به حضور فیزیکی میتوانند دانش، مهارت و سرمایهی اجتماعی خود را به جامعهی مبدأ پیوند بزنند.
در گام نخست، دیاسپورا میتواند از طریق آموزشهای از راه دور، تدریس زبان و مربیگری حرفهای، شمار هرچه بیشتری از دانشآموزان و دانشجویان، بهویژه دختران محروم از صنف درس را همراهی کند. در گام دوم، جامعهی دیاسپورای ما میتواند برای جذب بورسیهها و اعتبارسنجی مدارک دانشآموزان و دانشجویان نقش بگیرد. سوم، آنان میتوانند در قسمت آموزش یک زبان بینالمللی و پرداخت هزینهی امتحانات آن نقش بگیرند. چهارم، آنان میتوانند برای آموزش در افغانستان دادخواهی کنند.
افغانستان فعلا تنها کشور در جهان است که آموزش دختران و زنان در آن عملا ممنوع گردیده اما در عین حال کمترین مقالهها و نوشتهها را در این حوزه از نخبگان افغانستان در مجلهها و نشریات داخلی و خارجی میبینیم. حمایت مالی مستقیم از برنامههای آموزشی در داخل افغانستان کار دیگری است که جامعهی مهاجر ما میتواند انجام دهد.
امید: با توجه به محدودیتهای کنونی، اگرچه بازسازی کامل نظام آموزشی افغانستان به تغییرات اساسی نیاز دارد، اما آیا در شرایط کنونی روزنهای برای جبران بخشی از آسیبهای واردشده به نسل جوان وجود دارد؟ اگر چنین فرصتی وجود دارد، کدام اقدامها در کوتاهمدت عملیتر و در درازمدت برای بازسازی نظام آموزشی اثرگذارتر خواهند بود؟
نظری: روزنه وجود دارد، اما باید میان «ابقای یادگیری در شرایط اضطراری» و «بازسازی کامل نظام آموزشی» تفاوت گذاشت. بزرگترین سرمایهی کنونی فعلا دورهی ابتدایی مکاتب است که بر پایه گزارشهای نهادهای بینالمللی هنوز شمار قابلتوجهی از دانشآموزان در آن ثبتنام شدهاند؛ باید از همین فرصت موجود بیشترین بهره را برد. در کوتاهمدت، عملیترین و فوریترین اقدام، تمرکز بر یادگیری بنیادین خواندن، نوشتن و حساب در صنفهای اول تا سوم است؛ زیرا اگر کودکی در این سالها سواد پایه را نیاموزد، تمام سالهای بعدی تحصیل او به هدر خواهد رفت. همزمان، پرداخت منظم و عادلانهی حقوق آموزگاران زن و تأمین امنیت شغلی آنان، احیای صنفهای محلی در مناطق دورافتاده و روستایی، و پشتیبانی از مسیرهای آموزشی از راه دور، اقداماتی عاجل برای جلوگیری از ریزش بیشتر سرمایهی انسانی کشور است.
اما در درازمدت، هرگونه بازسازی پایدار مشروط به بازگرداندن کامل و بدون قیدوشرط حق آموزش دختران و زنان خواهد بود؛ چرا که بدون حضور نیمی از جامعه، صحبت از توسعه و بازسازی اساسا ناممکن است. در کنار آن، باید از هماکنون برای «روز پس از بازگشایی» آماده بود و دورههای فشردهی جبرانی را برای پرکردن شکاف تحصیلی چندسالهی دختران طراحی کرد. بازسازی زنجیرهی فروریختهی تربیت آموزگار و استاد دانشگاه، ایجاد نظام مستقل و ملی برای سنجش و ارزیابی کیفیت یادگیری، بازنگری در نصاب تعلیمی و در نهایت تلاش برای تأمین منابع پایدار مالی در درون کشور، ستونهای بنیادین احیای نظام آموزشی افغانستان در آینده خواهند بود.
امید: در فضای عمومی و شبکههای اجتماعی این بحث بهطور جدی مطرح است که با توجه به دگرگونی محتوای آموزشی و بازبینی نصاب تعلیمی، آیا رفتن پسران به مکتب همچنان به سود آنان است یا نرفتنشان ترجیح دارد؟ به بیان دیگر، اگر نظام آموزشی به ابزاری برای القای ایدئولوژیک تبدیل شود، آموزش در چنین ساختاری بهتر است یا ترک کامل آن؟
نظری: پاسخ به این دوگانه، فراتر از یک بحث نظری، نیازمند درک واقعیتهای عینی زندگی خانوادهها و منطق درونی جامعهی افغانستان است. بهباور من، مکتبرفتن و تداوم حضور در صنف درس همچنان گزینهی درست و ضروری است. توجه به رابطهی آموزش و زمان بسیار مهم است؛ اگر کودکان و نوجوانان به مکتب نروند، سالهای حیاتی رشد شناختی، سوادآموزی و انضباط فکری خود را برای همیشه از دست میدهند، و در غیاب یک نظام آموزشی جایگزین، پیآمد خانهنشینی آنان چیزی جز بلاتکلیفی، رویآوردن به کارهای شاقه یا آسیبپذیری بیشتر در برابر چرخههای فقر نخواهد بود. افزون بر این، در دنیای واقعی، مدرک، سند فراغت و گواهی تحصیلی رسمی که از سوی وزارت معارف برای پسران صادر میشود، یک ابزاری غیرقابل چشمپوشی برای اشتغال، ادامهی تحصیل و ورود به عرصههای حرفهای آینده است. بنابراین، رها کردن مکتب به بهانهی محتوای نامطلوب، محرومساختن نسل نو از اساسیترین سرمایهی نهادی و رسمی برای فردا است.
از سوی دیگر، این پنداشت که تغییر نصاب آموزشی میتواند جامعه را بهطور خودکار، سریع و یکدست رادیکال و ایدئولوژیک سازد، با ساختار واقعی جامعهی ما همخوانی ندارد. همانگونه که در پرسش نخست نیز اشاره کردم، افغانستان جامعهای همسان، متصلب و تکصدا نیست. تاریخ آموزش در کشور ما به روشنی گواهی میدهد که تلاش دولتهای پیشین برای القای ایدئولوژی از بالا به پایین، از برنامههای دوران حاکمیت خلق و پرچم گرفته تا دورهی مجاهدان تا تجربهی نخست طالبان در دههی نود، نتوانست باورهای نسلها را بهطور کامل تسخیر کند و در بسیاری از نقاط با مقاومت خاموش و بازتولید ارزشهای بومی و خانوادگی روبهرو شد. حاکمیت مرکزی نه توان لجستیکی و نه ابزار نظارتی دوامدار بر تمامی صنفهای درس در ۳۴ ولایت را در اختیار دارد.
در عمل، فضای واقعی صنف درس متأثر از وجدان حرفهای آموزگار، شعور جمعی دانشآموزان و پیوند مکتب با جامعهی محلی است. آموزگاران و خانوادهها، بهویژه در مناطقی که زیر نظارت همهروزه و مستقیم نیستند، نشان دادهاند که میتوانند با هوشمندی، میان «حفظ حق آموزش و اخذ سند رسمی تحصیلی» از یکسو، و «پاسداری از سلامت فکری فرزندان و مهار محتوای القایی» از سوی دیگر، تعادل ایجاد کنند. راهکار منطقی در برابر انحراف محتوایی، رهاکردن نهاد مکتب نیست؛ بلکه باید با حضور فعال در صنف درس، آموزش دروس پایه مانند ریاضیات، ساینس و زبانها را زنده نگه داشت و با تکیه بر آموزشهای مکمل درون خانواده و پیوندهای آگاهانهی اجتماعی، اثرات تلقین تکبعدی را خنثی کرد.
امید: در پایان، اگر نکتهی دیگری دارید که مایلید مطرح کنید، بفرمایید.
نظری: سپاس از شما و از روزنامه اطلاعات روز. پیام پایانی من برای حاکمان کنونی افغانستان این است که درهای مکاتب و دانشگاهها را بهروی دختران و زنان باز کنید. هیچ راهکار جایگزین و هیچ آموزش بدیلی وجود ندارد که بتواند پاسخگوی نیازهای یک ملت باشد. آموزش یک حق بنیادین انسانی است، نه امتیاز؛ و محروم ساختن نیمی از جامعه از سواد و تخصص، فرجامی جز فروپاشی اقتصادی، صحی و نابودی آیندهی افغانستان نخواهد داشت.
پایان