سلامتی یا بیماری؛ در قوطی عطاران کابل چیست؟

سلامتی یا بیماری؛ در قوطی عطاران کابل چیست؟

  • لیاقت لایق

بازار طب سنتی و داروهای گیاهی در شهرها و روستاهای کشور همواره گرم است و پردرآمد. عطاری‌ها شلوغ است و عطارها سرگرم فروش و تجویز و مشتریان هم مشتاق و خریدار. در این دادوستد طبیب و بیمار، اما یک جای کار می‌لنگد؛ طبیبان دانش تخصصی ندارند و نیز مشتریان آگاهی از عارضه‌های احتمالی دارو. مثل خیلی موارد دیگر در کشور، ‌بر این حوزه هم هیچ‌گونه نظارت و کنترلی وجود ندارد. آمارها از منابع رسمی نشان می‌دهد که هزاران طبیب سنتی و عطار در سراسر کشور‌ بدون تحصیلات و مجوز فعالیت دارند. حالا کارشنان حوزه‌ی سلامت هشدار می‌دهند در صورتی که نظارت دقیق بر بازار طب سنتی و فروش داروهای گیاهی صورت نگیرد، سلامت عمومی جامعه با خطر مواجه می‌شود.

این نگرانی‌ها از فعالیت طبیبان سنتی و فروش داروهای گیاهی در افغانستان از آن‌جا ناشی می‌شود که این طبیبان در تهیه، تجویز و فروش آن برای بیماری‌های گوناگون دست باز دارند. از جانبی هم بیشتر عطارها و طبیبان سنتی، تحصیلات، دانش گیاه‌شناسی و عارضه‌شناسی ندارند و به گونه‌ی خودسر فعالیت می‌کنند.

گرچند از سال‌ها ‌پیش مقرره‌ای در مورد طرز فعالیت طبیبان سنتی و عطاری‌ها از طرف وزارت صحت عامه‌ تهیه شده، اما مسئولان این وزارت در مورد اجرایی‌شدن این مقرره از انجام مصاحبه‌ خودداری می‌کنند و آمار دقیقی از تعداد طبیبان و فروشندگان داروهای گیاهی ارائه نمی‌کنند. پس از تماس‌های متعدد با مسئولان این وزارت، سرانجام نعمت‌الله نوروزیان، مسئول «ریاست خدمات بعد از مارکیت» وزارت صحت عامه به اطلاعات‌روز می‌گوید، این اداره نظارت و کنترل طبیبان سنتی را به عهده ندارد بلکه مسئول صدور جواز برای عطاری‌ها است‌. به گفته‌ی آقای نوروزیان تا هنوز هیچ عطاری مجوز فعالیت ندارد.

«بنابر پرسنل کمی که داریم نمی‌توانیم فعالیت خودسرانه‌ی آنان را کنترل کنیم. 5 سال پیش اداره‌ی فارمسی صرف به تعدادی از طبیبان یونانی جواز داده بود، اما حال آن اداره از بین رفته و اداره‌ی مستقلی نیز در این بخش وجود ندارد که کار کنترل و نظارت را پیش ببرد.»

قاری شفیع‌الله یوسفزی، رییس اتحادیه‌ی این طبیبان سنتی به اطلاعات روز می‌گوید، در اتحادیه‌ی‌شان بیش از سه هزار طبیب یونانی ثبت است اما صرف حدود صد تن آنان مجوز فعالیت از وزارت صحت عامه دارند. «در حدود 600 تن آنان به امتحان وزارت صحت عامه افغانستان که چند سال پیش دایر شده بود، شرکت کرده بودند اما از آن میان صرف حدود 100 تن آنان کامیاب شدند و هزارها طبیب و داروفروش فعالیت غیرقانونی دارند.»

چرا نظارت از طبیبان سنتی مهم است؟

عطارها در افغانستان از کارشان به عنوان «هنر طبابت» یاد می‌کنند. آن‌ها این کار را بیشتر به شکل تجربی و میراثی از نزد استادان، پدر و پدربزرگ‌های‌شان فرا می‌گیرند و برخی‌شان تحصیلات نیز دارند. کارشناسان حوزه‌ی سلامت می‌گویند که طب سنتی پشینه‌ی تاریخی چندین صد ساله دارد که گذشته‌ی آن به دانشمندانی چون ابوعلی سینای بلخی، رازی و هیپوکرات بر می‌گردد. این کارشناسان می‌گویند که در دیگر کشورها، طبیبان سنتی در کنار طب عصری، دارای تخصص و تحصیلات عالی هستند اما در افغانستان نه تنها که هیچ دانشگاهی در این حوزه، رشته‌ای ندارد بلکه هیچ نظارتی بر فعالیت این طبیبان نیز وجود ندارد.

نجیب‌الله امرخیل، استاد دانشگاه و کارشناس حوزه‌ی سلامت به اطلاعات روز می‌گوید که کار طبیبان سنتی در صورت معیاری بودن اشکالی ندارد اما به دلیل نداشتن تحصیلات، تخصص و نبود نظارت، سلامت عمومی را آسیب می‌زند و پیامدهای جبران‌ناپذیری را به‌جا می‌گذارد.

«بدبختانه در این اواخر شماری از این طبیبان سنتی، داروهای فرسوده‌ی دواخانه‌های عصری را با گیاهان خودشان مخلوط می‌کنند و به شکل خودسر، به نام داروی یونانی می‌فروشند. این کار بی‌نهایت خطرناک است.»

رییس اتحادیه‌ی طبیبان سنتی به اطلاعات روز می‌گوید که شماری از طبیبانی که نزد آنان ثبت است، تحصیلات دوساله دارند و برخی از آنان در حال تحصیل اند. او می‌گویدکه سطح تحصیل، شیوه‌ی تولید و دسته‌بندی داروی گیاهی نسبت به سال‌های  قبل بهتر شده است. ‌آقای یوسفزی می‌گوید، گرچند مراکز تحصیلی و آموزشی دولتی تا هنوز در زمینه‌ی طب سنتی و داروی گیاهی وجود ندارد آما آنان مواد آموزشی و کتاب‌های درسی از کشورهای دیگر وارد کرده و در مرکزهای خصوصی در دوره‌های کوتاه مدت تطبیق می‌کنند. طبیبان سنتی از دولت می‌خواهند که مراکز تحصیلی دولتی در این حوزه ایجاد کنند.  

انعام‌الحق خاک‌سار که به گفته‌ی خودش در حوزه طبابت سنتی تحصیلات عالی و 30 سال تجربه‌ی کاری دارد می‌گوید، برخی از عطاری‌ها تنها جواز شهرداری را دارند اما جواز طبابت و داروخانه را ندارند. او از وزارت صحت عامه می‌خواهد که جلوی عطاری‌ها و طبیبانی را که تحصیل و مجوز طبابت ندارد، بگیرد.  

آقای امرخیل می‌گوید به دلیل میزان آگاهی پایین شهروندان، شماری از طبیبان سنتی از عدم آگاهی مردم سوء استفاده می‌کنند و آنان را فریب می‌دهند؛ مثل وحید و محمد. آن‌ها در‌سال‌های نخستی که تازه از روستای‌شان به کابل آمده بودند، روزی برای خرید به کوته‌سنگی می‌روند. وقتی از جلو دکان‌‌ها می‌گذرند، یکی صدا می‌زند: «لکه‌های صورتت را تداوی نمی‌کنی؟» وحید و محمد بر می‌گردند به سمت صدا. آن‌ها را می‌برند در یک عطاری در یکی از پس کوچه‌های کوته‌سنگی. عطار بدون این که نگاهی به لکه‌های صورت آن‌ها بیندازد، چند نوع گیاه را مخلوط می‌کند و در لای کاغذی می‌پیچید و پول‌شان را می‌گیرد. «یک هزار و سه صد افغانی از ما گرفت ولی بعد از چندین هفته استفاده، فهمیدیم که تاثیری ندارد و فریب خورده‌ایم.»

نبود کارخانه‌ی معیاری تولید داروی گیاهی در افغانستان

بیشتر داروهای گیاهی که در افغانستان مصرف می‌شود یا به گونه‌ی مستقیم از پاکستان وارد کشور می‌شود و یاهم طبیبان سنتی بدون توجه به بهداشت و معیارهای لازم، ترکیب و تهیه می‌کنند. به گفته‌ی مسئولان وزارت صحت عامه از 37 کارخانه‌ی تولید دارو در کشور، تنها یک کارخانه، داروی گیاهی معیاری تولید می‌کند.

رییس اتحادیه طبیبان سنتی نیز مشکل نبود کارخانه تولید داروی گیاهی معیاری را از چالش‌های بزرگ این حوزه می‌داند و اعتراف می‌کند که داروهای گیاهی که طبیبان در داخل کشور می‌سازند معیاری نیست. آقای یوسفزی می‌گویدکه 90 درصد داروهای مصرفی گیاهی از پاکستان و دیگر کشورها وارد افغانستان می‌شود آن‌هم بدون نظارت بر واردات آن.

آقای یوسفزی می‌گوید که وزارت صحت عامه افغانستان هیچ‌توجهی به بخش طبابت سنتی ندارد و تا هنوز هیچ اداره‌‌ی دیگری هم وجود ندارد که در این بخش فعالیت کند. به گفت‌ی رییس اتحادیه‌ی طبیبان سنتی به دلیل پیچیدگی و سختی در امر گرفتن مجوز در وزارت صحت عامه، بیشتر طبیبان به این وزارت مراجعه نمی‌کنند.

چرا شهروندان به عطاری‌ها مراجعه می‌کنند؟

برخی از طبیبان سنتی در کابل می‌گویند که روزانه 10 تا 20 مراجعه کننده دارند. گرچند در جنگ‌های چند دهه‌ی اخیر، در کنار دیگر بحران‌ها، بخش طب سنتی نیز آسیب دیده اما به گفته‌ی طبیبان و عطارها، بازار این کار در 17 سال اخیر دوباره گرم شده است.

شماری از شهروندان بارها به طبیبان سنتی مراجعه کرده و نتیجه‌ای نگرفته‌اند، اما شماری دیگر از مراجعه‌ی‌شان به این طبیبان راضی‌اند. محمد‌عیسی می‌گوید مادر بیمارش را چندین بار نزد داکتران متخصص برده و نتیجه‌ای نگرفته است، اما پس از مراجعه به یکی از طبیبان سنتی در کوته‌سنگی، حال مادرش بهتر شده و سلامتی‌اش را باز یافته است.  

یکی از دلایل مراجعه به طبیب سنتی و استفاده از داروهای گیاهی در کشور، دسترسی آسان و قیمت پایین آن است. بسیاری از شهروندان به دلیل هزینه‌ی زیاد به بیمارستان‌ها و داکتران مراجعه نمی‌کنند. همچنان کم‌کیفیت بودن و قیمت بلند دارو نیز در  گرمی بازار طبیبان سنتی بی‌تاثیر نیست.