افغانستان‌نینگ اۉشه پیتده‌گی پادشاهی عبدالرحمن حکومتی‌نینگ هزاره‌لرنی قیرغین قیلگنی‌نینگ ۱۳۴ ییللیگی امریکانینگ «نیو-اینگلند» منطقه‌سیده‌گی هزاره‌لر تشبثی بیلن اۉتکزیلگن آنلاین ییغیلیشده خاطرلندی.
ییغیلیشده سۉزگه چیققنلر عبدالرحمن‌خان دوریده هزاره‌لرنینگ قیرغین قیلینیشی، تورلی دورلرده هزاره‌لرگه نسبتاً کمسیتیش و مقصدلی هجوملرنینگ دوام اېتیشی، هزاره‌لرگه قرشی جنایتلرنی حجتلشتیریش، عدالت طلب قیلیش یۉللری و عدالتگه اېریشیش باره‌سیده‌گی سعی-حرکتلر حقیده سۉز یوریتدیلر.
تدقیقاتچی و بیلیم یورتی پروفیسوری دوکتور محمد امین احمدی ییغیلیشده افغانستان خلقی ملت صفتیده عدالتنی تأمینلش اوچون هزاره‌لر قیرغینی حقیده‌گی حقیقتنی بیلیشی ضرورلیگینی ایتدی. او: «حقیقتنی انگلش عدالت بیلن چنبرچس باغلیق. بیز حقیقتنی انگله‌مه‌گونیمیزچه، عدالتگه اېریشه آلمه‌یمیز»، دېدی.
او هزاره‌لر قیرغینی مسأله‌سینی کۉتریشدن مقصد قصاص آلیش یاکه معین بیر قومنی عیبلش اېمسلیگینی، جمعیتنی «بیز قربانمیز، اولر جنایتچی» دېگن ایکّی قره‌مه-قرشی گروهگه بۉلمسلیک کېره‌کلیگینی تأکیدله‌دی. اونینگ ایتیشیچه، «بیزنینگ اساسي میزانیمیز عدالت بۉلیشی کېره‌ک؛ برچه اوچون عدالت، هر بیر انسان اوچون عدالت و هر بیر انسان‌نینگ حقوقلرینی حمایه قیلیش».
احمدی قۉشیمچه قیلیب، هزاره‌لر قیرغینی حقیده‌گی بحث فقط اولرنینگ اۉلدیریلیشی بیلن چېکلنمسلیگی کېره‌کلیگینی ایتدی. اونینگ فکریچه، بیر گروه‌نینگ یۉق قیلینیشی‌نینگ تورلی جهتلری حقوقي و علمي میزانلر اساسیده اۉرگنیلیشی لازم. بو جهتلرنی انگلش جمعیتنی اېتنیک، دیني و عرقي بۉلینیشلردن آلیب چیقیب، عمومي انساني و عدالتپرور توشونچه‌گه یېته‌کلشی ممکن.
افغانستان انسان حقوقلری بۉییچه سابق کمیسیونی رئیسی سیما سمر ییغیلیشده موجود حجتلر خلق‌ارا همجمعیت و خلق‌ارا تشکیلاتلرنی هزاره‌لر قیرغینینی تن آلیشگه ایشانتیریش اوچون یېترلی اېمسلیگینی ایتدی. او یاش اولاد، اینیقسه، خلق‌ارا حقوق ساحه‌سیده‌گی تدقیقاتچیلر روسيه، بریتانیا و افغانستان تاریخي آرشیفلرینی اۉرگنیش همده اوّلگی اولادلرنینگ حکایه‌لرینی قید اېتیش آرقه‌لی موجود حجتلرنی تۉلدیریشلری کېره‌کلیگینی تأکیدله‌دی.
افغانستان مستقل انسان حقوقلری بۉییچه کمیسیونی‌نینگ سابق رئیسی، شونینگدېک، جنایت صادر اېتگنلرنینگ جوابگرلیگی بیلن اولرنینگ اېتنیک کیملیگینی بیر-بیریدن اجره‌تیش ضرورلیگینی تأکیدله‌دی. اونینگ ایتیشیچه، هزاره‌لرگه قرشی تاریخي و زمانه‌وي جنایتلرنی اۉرگنیشده اَیریم شخصلر یاکه گروهلرنینگ خطی-حرکتلرینی بوتون بیر قومگه نسبت بېریش ممکن اېمس.
او عبدالرحمن‌خان دوریده‌گی جنایتلرگه توخته‌لیب، اۉشه دور حقیده گپیریلگنده، بو «پشتونلر» دېگن بوتون بیر قومنی انگله‌تمسلیگینی، بلکه بویروق بېرگن، جنایتلرده اشتراک اېتگن یاکه مسوول شخص صفتیده اولرنینگ آلدینی آلیشدن باش تارتگن کیشیلرنینگ جوابگرلیگی علیحده کۉریب چیقیلیشی کېره‌کلیگینی ایتدی.
سیما سمر هزاره‌لرنینگ عدالت طلب قیلیشی حقیقت، انیق حجتلشتیریش، جنایتچیلرنی انیقلش، شخصي جوابگرلیک و بویروق زنجیرینی بېلگیلشگه اساسلنیشی، جوابگرلیکنی بیرار قومگه عمومی‌لشتیریشدن اېسه واز کېچیلیشی کېره‌کلیگینی تأکیدله‌دی.
تدقیقاتچی و انسان حقوقلری فعالی مستوره شفایی هم ییغیلیشده سۉزگه چیقیب، هزاره‌لر بیر عصردن آرتیق وقت دوامیده قیرغین، کمسیتیش، کۉچیشگه مجبورلش، مجبوري مهاجرت، مقصدلی هجوملر همده اوی-جای و یېرلریدن اَیریلیش بیلن یوزمه-یوز کېلگنینی ایتدی. اونینگ تأکیدلشیچه، بونینگ عاقبتلری بوگونگی کونده هم هزاره‌لرنینگ احوالیده کۉرینماقده.
اونینگ ایتیشیچه، بو زۉرآورلیکلر ۱۹ عصر آخری و عبدالرحمن‌خان دوریده‌گی کېنگ کۉلملی قیرغینلردن تارتیب، افشار، مزار شریف و یکهاولنگده‌گی واقعه‌لر همده سۉنگگی ییللرده هزاره‌لرگه قرشی اویوشتیریلگن مقصدلی هجوملرگچه دوام اېتگن.
شفایی تاریخ نفرتنی قۉزغه‌تیش اوچون اېمس، بلکه حقیقتنی انگلش، دلیللرنی سه‌قلش، قربانلرنی یاد اېتیش و جنایتلرنینگ تکرارلنیشیگه یۉل قۉیمسلیک اوچون حجتلشتیریلیشی کېره‌کلیگینی تأکیدله‌دی.
او هزاره‌لرنینگ عدالت طلبی حقیقت، دلیللر، متخصصلیک و مستقل همده خالص تېکشیروولرگه اساسلنیشی کېره‌کلیگینی ایتدی.
مستوره شفایی، شونینگدېک: «بیز عدالتنی قصاص اوچون ایسته‌مه‌یمیز؛ جنایت تکرارلنمسلیگی اوچون عدالتنی ایسته‌یمیز»، دېدی.
افغانستان‌نینگ سابق عالي تحصیلات وزیری عباس بصیر هم ییغیلیشده سۉزگه چیقیب، عبدالرحمن‌خان دوریده کېنگ کۉلملی قیرغینلر، یېرلرنینگ تارتیب آلینیشی و هزاره‌لرنی یۉق قیلیش مقصدی موجود بۉلگنیگه عاید دلیللر بارلیگینی ایتدی.
او عبدالرحمن‌خان تامانیدن هزاره‌لرنی کافر دېب اعلان قیلووچی فتوا چیقریلیشی و بو قومگه قرشی کوچلرنینگ سفربر اېتیلیشینی اۉشه دورگه عاید مهم دلیللردن بیری صفتیده قید اېتدی.
سابق عالي تحصیلات وزیری هزاره‌لرگه قرشی تینچ اهالی یشه‌یدیگن جایلرده، جمله‌دن، مکتبلر، مسجدلر، طبیات مرکزلری و باشقه جماعت جایلریده عملگه آشیریلگن مقصدلی هجوملر همده هزاره‌لرگه نسبتاً کمسیتووچی و حقارت آموز تیل ایشله‌تیلیشیگه توخته‌لیب، بو حالتلر حاضرگی شرایطده جنوساید خوفینی بهالشده مهم اېکنینی ایتدی.
خلق‌ارا حقوق بۉییچه متخصص و بیلیم یورت پروفیسوری محمد هادی احمدی سۉنگگی بیر عصردن آرتیق وقت دوامیده هزاره‌لرگه قرشی صادر اېتیلگن جنایتلرنی فقط قاتللیک و قیرغین دایره‌سیده کۉریب بۉلمسلیگینی، بلکه اولر دېموگرافیک، اقتصادي، اجتماعي، مدني و جیوگرافیک جهتلرگه هم اېگه بۉلگنینی ایتدی.
اونینگ سۉزلریگه کۉره، بو جریانده هزاره‌لر اهالی‌نینگ کتّه قِسمینی، انسان رېسورسلرینی، جیوگرافیک حدودلری و اقتصادي رېسورسلری نینگ مهم قِسمینی یۉقاتگن، شونینگدېک، اجتماعي و مدني اوزیلیش، تعلیمدن محروم بۉلیش همده مدني و تاریخي میراث‌نینگ بیر قِسمی‌نینگ یۉق قیلینیشی بیلن یوزمه-یوز کېلگن.
او عبدالرحمن‌خان دوریده هزاره‌لر اهالیسی نینگ ۶۲ فایزی یۉق قیلینگنی حقیده‌گی دعواگه توخته‌لیب، اونینگ فکریچه، بو رقم فقط بوگونگی حسیاتلر یاکه تخمینلرگه اساسلنمه‌گن، بلکه تاریخي منبعلر و دولت حجتلریگه هم ته‌یه‌نه‌دی.
او سابق ساوېت اتفاقی تدقیقاتچیسی تېمورخاناو نینگ کتابیگه اساسلنیب، دولت حجتلریگه کۉره، عبدالرحمن‌خان دوریده یکاولنگده قریب ۱۷۰ح عایله‌دن اتیگی ۷۰ح عایله، بېهسۉدده اېسه قریب ۲۰ مینگ عایله‌دن ۶۴۰حعایله قالگنینی ایتدی. اونینگ تأکیدلشیچه، بو رقملر هزاره‌لر یشه‌یدیگن حدودلرده اهالی‌نینگ کېنگ کۉلمده کمه‌یگنیدن دلالت بېره‌دی.
ییغیلیش یکونیده تشکیلاتچیلر قطعنامه هم اۉقیب اېشیتتیردیلر. اونده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی، کنانادا، بویوک بریتانیا، امریکا، اروپا اتفاقی و دنیانینگ باشقه دولتلریدن هزاره‌لر جنوسایدینی رسماً تن آلیش طلب قیلیندی.
شونینگدېک، اولر جنایتلرنی حجتلشتیریش و هزاره‌لر جنوسایدیگه عاید دلیل و حجتلرنی خلق‌ارا جنایت محکمه تقدیم اېتیش اوچون «مستقل خلق‌ارا تېرگاو کمیسیونی» توزیشنی، حمایه چاره‌لرینی کۉریشنی، جمله‌دن، باش‌پناه ایزلاوچیلر اوچون خوفسیز یۉلکلر یره‌تیش، خلق‌ارا کوزه‌تووچیلر یوباریش و یاردملر نینگ هزاره جماعه‌لری اۉرته‌سیده عدالتلی تقسیملنیشینی تأمینلشنی طلب قیلدیلر.
اولر، شونینگدېک، خلق‌ارا محکمه‌لر آرقه‌لی، جمله‌دن، بو جنایتلرنی صادر اېتیشده مسوول بۉلگن طالبان، داعش و اولرنینگ طرفدارلرینی جنایي جوابگرلیککه تارتیش آرقه‌لی حسابدارلیکنی تأمینلشنی سۉره‌دیلر.
هزاره فعاللری هر ییلی ۲۶-سپتامبرنی افغانستان‌نینگ اۉشه پیتده‌گی پادشاهی عبدالرحمن تامانیدن هزاره‌لرنینگ جنوساید قیلینگنی‌نینگ ییللیگی صفتیده خاطرله‌یدیلر.
