انسان حقوقلرینی حمایه قیلیش تشکیلاتی امریکا قوشمه ایالتلری امریکا و ۲۰۰۱–۲۰۲ض-ییللرده افغانستاندهگی اوروشده اشتراک اېتگن باشقه دولتلرنی اۉز حربيلری تامانیدن صادر اېتیلگن دېب دعوا قیلینه‌یاتگن «اوروش جنایتلری»نی تېکشیریشگه و جبرلنووچیلرگه تاوان پولی تۉله‌شگه چقیردی.
اوشبو تشکیلات یک‌شنبه کونی (۱۲ میزان) بیانات ترقه‌تیب، امریکا نینگ افغانستاندهگی تروریزمگه قرشی اوروشینی باشله‌گنیگه ۲۵ ییل بۉلگنیگه قره‌مه‌ی، ناحق جبرلنگن افغانستانلیکلر هنوز عدالتنی کوته‌یاتگنینی بیلدیرگن.
انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ معلوم قیلیشیچه، اوروش باشلنگنیدن ایکّی یریم اۉن ییل اۉتگن بۉلسه-ده، جبرلنووچیلرگه یېتکزیلگن ضررنی قاپلش و اولر آلدیده جوابگرلیکنی تأمینلش بۉییچه هنوز انیق یۉل موجود اېمس.
انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ آسیا بۉلیمی مدیری‌نینگ اۉرین‌باسری پاتریشیا گاسمن شونده‌ی دېدی: «۲۵ ییل اۉتگنیدن کېین هم امریکا حبسخانه‌لریده قییناققه سالینگن افغانستانلیکلر همده ناحق اۉلدیریلگنلرنینگ عایله‌لری امریکا حکومتیدن شکایت قیلیش یاکه تاوان پولی آلیش اوچون هنوز انیق یۉلگه اېگه اېمس.»
اونینگ ایتیشیچه، امریکا حکومتلری کېتمه-کېت روشده انسان حقوقلری‌نینگ جدّي بوزیلیشی حالتلرینی یه‌شیریب کېلگن و اساسي جبرلنووچیلرنی تاوان پولی یاکه عدالتگه اېریشیش امکانیتیسیز اۉز حالیگه تشلب قۉیگن.
گاسمن آمریکا و افغانستاندهگی اوروشده قتنه‌شگن باشقه دولتلر اۉز حربيلری تامانیدن صادر اېتیلگن دېب دعوا قیلینه‌یاتگن «اوروش جنایتلری»نی تېگیشلی روشده تېکشیریشی و جوابگرلیکنی تأمینلشی، شونینگدېک، سوءاستعماللردن جبرلنگنلر و اولرنینگ عایله‌لریگه مناسب تاوان پولی بېریشی کېره‌کلیگینی تأکیدله‌دی.
اونینگ قۉشیمچه قیلیشیچه، «حکومتلرنینگ بې‌فرقلیگی و وقت اۉتیشی آدملرنی اۉزلریگه تېگیشلی بۉلگن عدالت، تاوان و حقوقلری‌نینگ تن آلینیشیدن محروم قیلمسلیگی کېره‌ک».
القاعده گ‌نینگ امریکاگه ۱۱-سپتمبر هجوملریدن سۉنگ امریکا حکومتی گمان قیلینگن جنگریلرنی سۉراق قیلیش‌نینگ اَیریم اصوللریدن فایده‌لنیشگه رخصت بېرگن. انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ ایتیشیچه، بو اصوللر «قییناق» حسابلنگن.
تشکیلات آمریکا کوچلری‌نینگ افغانستاندهگی قییناقلری و باشقه یامان معامله حالتلرینی، جمله‌دن، کلتکلش، تحقیرلش، چۉکیب کېته‌یاتگندېک حس قیلدیریش اصولی، اوزاق وقت اویقودن محروم قیلیش و ساخته قتل اصوللرینی حجتلشتیرگنینی بیلدیرگن.
افغانستاندهگی دعوا قیلینه‌یاتگن اوروش جنایتلریگه مثاللر
انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ بیاناتیده ایتیلیشیچه، امریکا حربيلری تامانیدن حبسگه آلینگن کۉپلب تینچ اهالی وکیللری آیلر یاکه ییللر دوامیده قماقده سقلنگنیدن سۉنگ، هېچ قچان بیرار جنایتده عیبلنمه‌گن حالده آزاد قیلینگن. بیراق امریکا حکومتی بو کبی انسان حقوقلری بوزیلیشی حالتلری اوچون هېچ قچان تۉلیق جوابگرلیکنی اۉز ذمّه‌سیگه آلمه‌گن یاکه تاوان پولی تۉله‌مه‌گن.
جمله‌دن، انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ ۲۰۱۹-ییلده کۉز جراحلیگیدن کېینگی تیکلنیش دوریده بۉلگن بیر دهقان‌نینگ غزنی شهریده امریکا کوچلری تامانیدن حبسگه آلینگنی حقیده‌گی واقعه‌نی کېلتیرگن.
اونینگ ایتیشیچه، سۉراق پیتیده امریکا عسکرلری تامانیدن کلتکلنگن و طبي یاردم کۉرسه‌تیلمه‌گنیدن سۉنگ، او کۉریش قابلیبینی بوتونله‌ی یۉقاتگن.
او شونده‌ی دېگن: «اولردن بیری مېنینگ جوابلریمدن ناراضی بۉلسه، باشقه امریکالیک عسکر مِیلتیغی‌نینگ قۉنداغی بیلن مېنی اوره‌ردی. اولر مېنی یالغان گپیریپتی دېب ایتیشر و مشت، تېپکی همده میلتیق قۉنداغی بیلن کلتکلشردی.»
انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ ایتیشیچه، بو دهقان هېچ قچان بیرار جنایتده عیبلنمه‌گن و نهایت ۲۰۲۱-ییل اگوست آییده آزاد قیلینگن.
امریکا اَیریم حربيلرینی «ناقانوني قاتللیک» عیبلاوی بیلن جوابگرلیککه تارتگن.
رابرت بلېس ۲۰۱۲-ییلده قندهارده ۱۶ نفر تینچ اهالینی اۉلدیرگنی اوچون سودلنگن. ۲۰۱۰-ییلده قندهارده ۱۵ کیشی فقرا اۉلدیریلگن «قاتللیک گروهی» دېب اته‌لگن واقعه‌ده کَلوین گیببس قاتللیکده عیبدار دېب تاپیلیب، عمرباد قماق جزاسیگه حکم قیلینگن. جېرېمی مارلاک ۲۴ ییلگه قماق جزاسیگه حکم قیلینگن. ینه ایکّی عسکر اېسه اوشبو قاتللیکلر نینگ آلدینی آلیشگه یېترلی حرکت قیلمه‌گنی اوچون ماس روشده اوچ و یېتّی ییل قماق جزاسیگه حکم قیلینگن.
اما انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ ایتیشیچه، باشقه کۉپلب مهم ایشلر، جمله‌دن، ۲۰۱۴-ییلده وردک ولایتی‌نینگ نرخ اولسواللیگی‌ده کمیده ۱۸ نفر تینچ فقرا نینگ اۉلدیریلیشی حالتی هېچ قچان جنایي جوابگرلیک دایره‌سیده کۉریب چیقیلمه‌گن.
برچه تامانلر جوابگرلیککه تارتیلیشی کېره‌ک
انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ ایتیشیچه، آمریکا حکومتی بو حالتلرنی کۉریب چیقمه‌یاتگنی بیلن بیرگه، آمریکا جمهور رییسی دونالد ترامپ جمهور رییسی صفتیده‌گی اوّلگی مدتیده، ۲۰۱۹-ییلده، ناقانوني قاتللیکده عیبدار دېب تاپیلگن بیر نېچه امریکالیک عسکرنی، جمله‌دن، کلینت لاورنس و مېتیو گالستېیننی عفو اېتگن.
تشکیلات نینگ ایتیشیچه، امریکا کوچلریدن تشقری، (ائتلاف)گه اعضا باشقه دولتلر هم افغانستاندهگی حربيلری تامانیدن صادر اېتیلگن آغیر حقوقبوزرلیکلرنی جدّي تېکشیریش اوچون ثمره‌لی چاره‌لر کۉرمه‌گن.
آسترلیا و بویوک بریتانیا اۉز حربيلری‌نینگ سودسیز قاتللیکلر و تینچ اهالیگه نسبتاً یامان معامله قیلگنی حقیده‌گی عیبلاولر یوزه‌سیدن تېرگاولر باشله‌گن. بیراق انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ بو تېرگاولر نینگ رواجلنیشی جوده سېکین کېچه‌یاتگنینی بیلدیرگن.
ناتونینگ افغانستاندهگی ۲۰ ییللیک اشتراکی دوامیده نه‌فقط خارجي کوچلر یامان معامله و اوروش جنایتلریگه قۉل اورگن. انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ بیاناتیگه کۉره، آمریکا تامانیدن قۉللب-قوّتلنگن افغانستان‌نینگ اۉشه پیتده‌گی حکومتیده‌گی کوچلی شخصلر هم «جدّي سوءاستعماللر»، جمله‌دن، «تینچ اهالیگه هجوم قیلیش، حبسده‌گیلرنی قییناققه سالیش و زۉرلش همده مجبوري یۉقالیشلر» اوچون مسوول بۉلگن.
انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ قۉشیمچه قیلگنیدېک، طالبان و باشقه عصیانچی گروهلر هم تینچ اهالینی نشانگه آلگن همده ماجرا دوامیده مینگلب تینچ اهالی‌نینگ هلاک بۉلیشی و یره‌لنیشیگه سبب بۉلگن.
تشکیلات‌نینگ ایتیشیچه، «طالبان عیال عملدارلر و ژورنالیستلرنی اۉلدیرگن، اېلچیخانه‌لر، مهمانخانه‌لر، سیلاو اوچستکه‌لری و یاردم تشکیلاتلریگه هجوم قیلگن. طالبلرنینگ عمومي فایده‌لنیشده‌گی یۉللر و اهالی زیچ یشه‌یدیگن حدودلرده یۉنه‌لتیریلمه‌گن قۉل‌باله بۉمبه‌لردن فایده‌لنیشی تینچ اهالی نینگ اۉلیمی و جراحتلنیشی نینگ اساسي سببلریدن بیری بۉلگن».
انسان حقوقلری تشکیلاتی‌نینگ نینگ ایتیشیچه، طالبلر هم اۉز اعضالرینی سوءاستعماللر اوچون جوابگرلیککه تارتمه‌گن. باشقه قوراللی گروهلر، جمله‌دن، «اسلامي دولت — خراسان»گه علاقه‌دار گروه
هزاره‌لر و باشقه آزچیلیک جماعه‌لریگه قرشی خودکوشلیک هجوملرینی عملگه آشیرگن و بو هجوملر همان جزاسیز قالماقده.
خلق‌ارا جنایي محکمه دستلب افغانستانده ۲۰۰۳-ییل می آییدن کېین برچه تامانلر، جمله‌دن، طالبان، «اسلامي دولت»، افغانستان حکومت کوچلری، امریکا اوردوسی و مرکزي استخبارات اداره‌سی تامانیدن صادر اېتیلگن بۉلیشی ممکن بۉلگن اوروش جنایتلری و انسانیتگه قرشی جنایتلر یوزه‌سیدن تېرگاو باشله‌گن.
بیراق ترامپ حکومتی آمریکا کوچلری تامانیدن صادر اېتیلگنی دعوا قیلینه‌یاتگن جنایتلرنی تېرگاو قیلیشگه قره‌تیلگن هر قنده‌ی اورینیشنی قاره‌له‌گن و خلق‌ارا جنایي محکمه محکمه‌لری همده پروکورورلریگه قرشی چېکلاولر جاري قیلگن.
۲۰۲۱-ییلده خلق‌ارا جنایي محکمه نینگ اۉشه پیتده‌گی دادستانی کریم خان فقط طالبان و «اسلامي دولت» تامانیدن صادر اېتیلگنی ایتیله‌یاتگن جنایتلرنی اوستوار یۉنه‌لیش صفتیده بېلگیله‌گن. نتیجه‌ده اۉتگن ییلی طالبلر رهبری و عالي محکمه رئیسینی حبسگه آلیش تۉغریسیده اۉردرلر چیقریلگن. بیراق افغانستاندهگی اوروش‌نینگ باشقه تامانلری تامانیدن صادر اېتیلگن جنایتلر بۉییچه تېرگاولرده عامه‌وي طرزده کۉزگه تشلنه‌دیگن بیرار رواجلنیش بۉلمه‌گن.
۲۰۲۵-ییل اکتوبر آییده بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی‌نینگ انسان حقوقلری کېنگشی افغانستان اوچون مستقل تېرگاو میکانیزمینی تشکیل اېتیش تۉغریسیده قرار قبول قیلدی. اوشبو میکانیزم برچه تامانلر تامانیدن اۉتمیشده و حاضرده صادر اېتیلگن خلق‌ارا جنایتلر حقیده‌گی دلیللرنی توپلش، مستحکملش، سقلش و تحلیل قیلیش، شونینگدېک، کېله‌جکده‌گی جنایي تعقیبلرنی آسانلشتیریش اوچون ایشلرنی تیارلشی کېره‌ک.
بیرلشگن ملتلر تشکیلاتی رهبریتی اوشبو میکانیزم یېترلی منبعلر بیلن تأمینلنیشینی و اۉز تېرگاولرینی کېچیکتیرمسدن باشلشینی کفالتلشی کېره‌ک.
