یازووچی: محبوب الله توران
افغانستان اۉزبېک تیلی و ادبیاتی محکومیت و محرومیت ییللر دوامیده اۉسیشدن قالگن اېدی. اما شکرلر بۉلسین که دواملی کورهشلر و بو تیل جانکویرلرینینگ جدي فعالیتلری آرقهلی قیته رواجلنماقده و ایجادي میدانی کېنگهیماقده. بونگه ینه بیر کته عامل خلقیمیزنینگ شعوري اویغانگنی و اۉز تیلی و ادبیاتی قرشیسیده مسئولیتلی یاندهشهیاتگنیدیر.
افغانستانده تیلیمیز و ادبیاتیمیز بۉییچه حقیقي متخصص عالملر و شاعرلریمیزنینگ سانی جوده آز بۉلسه-ده، بو تیلده ایجاد اېتیشگه قیزیقیش بیر قطار یاشلر آرهسیده کېنگهییب بارماقده. اما بو یاش ایجادکارلرنینگ همهسی بیر شکلده ثمرهلی ایجاد قیلهیپدیمی؟ بو سوالگه انیق جواب بېریش اوچون شرایطنی تۉغری توشونیش و تیلیمیزنینگ آخرگی ییللردهگی ادبي وضعیتینی هر تامانلمه کۉزدن کېچیریش طلب قیلینهدی. قندهی بۉلگنده هم بو قیزیقیشلرنی یخشی نیت بیلن قرشیلش لازم.
یاش ایجادکارلر آرهسیده یخشی ایجاد صاحبلری هم یۉق اېمس، همهسی علمي و اکادیمیک ساحهدن اۉسیب چیققن بۉلمسه-ده، شخصي تشبثلر و بیر قطار تیل و ادبیات متخصصلرینینگ یۉل کۉرستیشلری بیلن تیلنی یخشی اۉرگنیب ایجادي اېزگو نمونهلر یرهتگنلر هم موجود. انه شو یخشی ایجادکارلر آرهسیده محمد اسماعیل اویغوننی بیملال تیلگه آلیشیمیز ممکن. او 1372 هجري قویاش ییلده سمنگان ولایتیده توغیلگن. اویغون، شعرگه دلدن باغلنگنلیگی و اولرنی قونت بیلن اۉقیشی باعث آز مدت ایچیده یخشی شعرلر ایجاد اېتهآلگن. اونینگ شعرلرینی اۉز ایچیده آلگن بیر تۉپلمی نېچه کون آلدین چاپدن چیقدی.
«چېچک توغیلگن باغچه» ناملی تۉپلمده محمد اسماعیل اویغوننینگ 211 ته شعر نمونهلری سیغدیریلگن. او، شعرگه بوگونگی احتیاجلر کۉزی بیلن قرهشی سببلی اۉزبېکانه (چهارپاره یاکه تۉرتلیک) و سربست قالبلرده ایجاد اېتگن. بو تۉپلمده اونینگ 44 ته چهارپاره/تۉرتلیک، 76 ته آق شعر/سربست و 91 ته قیسقه شعرلری موجود. بو شعرلرنینگ موضوع و ماهیتی، همده ادبي اهمیتی بارهسیده حرمتلی دوکتور شفیقه یارقین حضرتلری اثرگه بغیشلب یازگن تقریظیده بهتفصیل سۉز یوریتگن بۉلسه-ده، بو سۉزلرگه قۉشیمچه ینه ایکّی آغیز سۉز ایتیب اۉتماقچیمن.
زمان اۉزگریشی بیلن شعردن بۉلگن طلبلر هم اۉزگریب بارهدی – ینگی فکرلر اۉرتهگه چیقهدی، تیل سیلّیقلنیب عادي خلق سۉزلشوویگه یقینلشهدی، کوندهلیک حیات و اوندهگی معمالر تصویرلنیب، ینگی ایجادي شکللر پیدا بۉلهدی. هر بیر شاعر بو طلبلرنی انابت آلیشی لازم، شوندهگینه شاعرلر اۉز زمانهسینینگ واقعه-حادثهلرینی کېینگی نسلگه تصویرلب بېریشگه موفق بۉلهآلهدی. محمد اسماعیل اویغون هم عیناً منه شو طلبلرنی نظرده توتیب ایجادگه باشلهگن. اونینگ شعرلریده سېوگی-محبت، خلقیمیز و مملکتیمیزنینگ بوگونگی وضعیتی، زمانهوي تکنالوژی واسطهلری انسانلر حیاتیدن قنچهلیک اۉرین آلگنی و اېرکین یورتگه اېگه بۉلیش تویغولری جوده یخشی شکلده عکس اېتدیریلگن.
یورهگیم قلدیرغاچی
اوچیش ایستگیده،
اېرکینلیک آسمانی
قَیدهسن؟
یاکه
معصوم قیزلرنینگ
کۉزلریده شیرین رویا،
دوداغلریده کولگو،
بیلکلریده بیلرزیک شیقیر-شیقیری،
قۉللری تۉله کتاب،
و یورهکلری قۉرقوودن بۉلگنده
استقلالیمیزنی بَیرهم آلهمیز!
یوقاریدهگی ایکّی نمونهده شاعرنینگ دل ایستگی و مملکتدهگی حاکم وضعیت جانلی سۉزلر بیلن قَی درجهده بدیعي تصویرلنگنی هر بیر اۉقووچینی اۉزی تامان تارتهدی و قلبلرده جاذبهلی حس و هیجان اویغاتهدی.
کوندهلیک حیات یوموشلریدن بدیعي تصویر یرهتیش و اولرنینگ ضمیریده یاتگن غایهلرنی انسانلر آنگیده جانلنتیریش هر کیمنینگ هم قۉلیدن کېلهوېرمهی، کېلگنده هم بیر قطار ایجادکارلر اولرگه دقت قرهتمهیدی، لېکن اویغون شعرلری آرهسیده بو حادثهلر جاذبهلی روشده اوچرهب تورهدی:
کېچقورون ایشدن قیتگنیمده
مهرینینگ چایینی ایستهیمن.
ویا
تیلفونگه قنچه کۉز تیکهی
بو یریم تونده؟…
قۉنغیراق قیلیشینگنی کوتهمن،
سووسیز میسه یامغیرنی کوتگندېک.
تیلیمیز و ادبیاتیمیز دایمي یشنشی، مسئولیتلی ایجادکارلرنینگ سانی آشیشی و شاعریمیز محمد اسماعیل اویغونگه ایجادي موفقیتلر طلب قیلیشیم بیلن بیرگه اوشبو تۉپلمنینگ چاپدن چیقیشینی استعدادلی شاعریمیز و بوتون شعر شیدالریگه چین تبریک ایتیب، سۉزلریمنی یکونلهیمن.
