گزارشگر: احسان عنان
سِحر قریب بېش ییلدن بویان رسمي تعلیم آلیش امکانیدن محروم. اونی بیلیم یورتیگه کیریشگه قۉییشمهدی. اگر طالبلر حاکمیتگه کېلمهگنیده، او بو ییل بیلیم یورتنی تماملهگن بۉلردی. بلکه ادبیات یاکه حقوق یۉنهلیشینی – ییللر دوامیده آرزو قیلگن متخصصلیکلردن بیرینی. سِحر افغانستانده بیلیم یورتلر اېشیکلری یاپیلگچ، عالي تعلیمدن محروم بۉلگن مینگلب قیزلردن بیریدیر. اولر نهفقط درس و دیپلومدن، بلکه اۉزینی کشف اېتیش، اۉز آوازینی تاپیش همده عایله و جمعیتده مناسب اۉرین اېگهللش امکانیدن هم محروم اېتیلدی. سِحر بو حالتنی جنایت دېب بیلهدی – افغانستاندهگی بوتون بیر اولاد قیزلرینی تعلیم آلیش حقوقیدن محروم قیلگن جنایت. بو ییللر دوامیده آرزو قیلگن رېجهلری و اینتیلیشلرینی برباد قیلدی.
2021-ییل 15-اگوستده طالبان ینه افغانستانده حاکمیتنی اېگهلهگنیدن سۉنگ، مملکتدهگی قیزلر و عیاللر بیرن-کېیتن اۉزلری نینگ اساسي حقوقلریدن محروم اېتیلدی. اوّل آلتینچی صنفدن یوقاری باسقیچلرده مکتبگه باریش تعقیقلندی، کېین بیلیم یورتلری یاپیلدی، آخر-عاقبت اېسه کۉپلب ایش امکانیتلریدن هم اَیریلدیلر. سِحر یونیورسیتینی تماملش یاکه کسبي فعالیتینی باشلش عرفهسیده بۉلگن مینگلب قیزلردن بیریدیر. او حیاتی نینگ اېنگ گُللب-یهشنهشی کېرهک بۉلگن دوری بیردنیگه کوتیش، سکونت و امیدسیزلیک دوریگه ایلنگنینی کۉردی. اونینگ ایتیشیچه، حلی هم امیدینی یۉقاتمهگن، بیراق اۉتگن هر بیر کون اونی آرزو قیلگن متخصصلیگی و مقصدلریدن ینهده اوزاقلشتیرماقده.
افغانستاندهگی سِحر و مینگلب باشقه قیزلر مکتب همده بیلیم یورتلردن محروم قالگن بیر پیتده قلمگه یوز بوریشدی. سِحر اوچون یازیش بیر وقت نینگ اۉزیده هم درد، هم مرهم دیر – بو اونینگ حیاتیگه مجبورن سینگدیریلگن سکوت ایچیده اۉز آوازینی اېشیتتیریش یۉلی دیر. اوشبو گزارش عیناً شو قیز نینگ حکایهسینی سۉزلهیدی. رسمي تعلیم اېشیکلری اونینگ اوچون یاپیلگچ، او عینِ بېرک کۉچهدن اۉزی و کېلهجگی اوچون ینگی یۉل تاپدی. اونینگ تقدیری افغانستاندهگی مینگلب قیزلر نینگ قسمتی نینگ کیچیک بیر عکسیدیر – تعلیمدن محروم قیلینگن، اما امیدینی یۉقاتمهگن و آرزولریدن واز کېچمهگن اولاد نینگ تمثالیدیر.
اوی، سکونت و حقیقت بیلن یوزمه-یوز
سِحر کونلرینی اویده اۉتکزهدی. بعضاً کتاب اۉقيدی، بعضاً اېسه حلی مکتبگه قتنهیاتگن سینگلیسی نینگ درسلرینی تکرارلشیگه یاردم بېرهدی. اَیریم پیتلرده اېسه او اۉزی کون نینگ اېنگ آغیر لحظهسی دېب اتهیدیگن سکونت ایچیده یۉقاتگن امکانیتلری حقیده اۉیلهیدی.اما اونینگ ایتیشیچه، اۉز حیاتی حقیده یازیش آسان اېمس. «بو خاطرهلر نینگ اَیریملرینی یازیش مېنگه آغیر باتهدی. چونکه اولر مېنی ینه اۉزیم دوچ کېلهیاتگن چېکلاولر حقیده اۉیلشگه مجبور قیلهدی. بعضاً اېسه بو اۉیلر حیات، جمعیت و بوگونگی شرایط حقیدهگی یاقیمسیز حقیقتلرنی کۉرسهتهدی. بو حقیقتلرنی اۉزگرتیره آلمهیسن، شو نینگ اوچون اولر نینگ اچّیقلیگی بیلن یششگه مجبورسن»، دېیدی او.
سِحر نینگ فکریچه، تعلیمدن محروم بۉلیش فقط بیر صنف یاکه دیپلومنی یۉقاتیش اېمس. بو انسان اۉزینی کشف اېتهدیگن، اۉز آوازینی تاپهدیگن و جمعیتدهگی اۉرنینی بېلگیلهیدیگن جریان نینگ اوزیلیشیدیر.
او شوندهی دېیدی: «افغانستانده تعلیمدن محروم بۉلیش نینگ نقدر آغیرلیگینی قیزی یېتّینچی صنفگه اۉتگن، اما اوندن کېین مکتبگه باریشیگه رخصت بېریلمهگن آنهگینهگینه چین دلدن توشونیشی ممکن. اقتدارلی اۉسمیر یاکه یاش قیزی یونیورسیتیگه کیریشی، سېوگن متخصصلیگینی اۉقیشی، درس بېریشی، اۉز آوازینی اېشیتتیریشی و اۉزینی کشف اېتیشی کېرهک اېدی. اما بوگون او بولر نینگ برچهسیدن محروم حالده اوی قماغیده یششگه مجبور.» سِحر نینگ فکریچه، طالبان حاکمیتگه قَیتگچ، افغانستان عیاللری و قیزلری باشدن کېچیرهیاتگن عذاب-عقوبتلر عیال بۉلگنلری اوچون اېمس، بلکه معین مفکوره، سیاسي تیزیم و باشقروو توزیلمهسی نینگ نتیجهسیدیر.
اونینگ تأکیدلشیچه، شونگه قرهمهی، کۉپلب قیزلر و عیاللر عیناً منه شو چېکلاولر ایچیده هم اۉرگنیش، امیدنی سقلش و قرشیلیک کۉرسهتیش نینگ ینگی یۉللرینی تاپیشگه موفق بۉلماقده. او شوندهی دېیدی:
«افغانستاندهگی قیزلر و عیاللر نینگ عذاب-عقوبتلری حقیده گپ کېتگنده، بعضاً تینگلاوچیلر جبرلنووچی بۉلیشنی ضعیفلیک بیلن ادهشتیریب یوباریشلری ممکن. حالبوکه، جبرلنووچی بۉلیش -مجبورن یوکلنگن شرایطلر نینگ نتیجهسیدیر، اونی باشدن کېچیرهیاتگن انسان نینگ ماهیتی اېمس. برچه باسیملرگه قرهمهی، حلی هم حیاتگه اشتیاق بیلن یشه یاتگن، سېوهیاتگن، فرزند تربیهلهیاتگن، درس بېرهیاتگن، یازهیاتگن و امیدینی یۉقاتمهیاتگن عیاللرنی کۉرینگ. اخیر، بولر نینگ اۉزی کتّه جسارت اېمسمی؟
مېن شوندهی عیاللر و قیزلرنی بیلهمنکی، اولر عیناً منه شو بۉغووچی شرایطلرده هم قیزلرگه انگلیس تیلی، متیماتیکه و کامپیوتېر فنلرینی اۉرگتماقده. اولر شوندهی اولادنی تربیهلهیپتیکی، بوگون بیلیم یورتدن محروم بۉلسهلر هم، هېچ قچان بو محروملیکنی عیال بۉلیش نینگ طبيعي تقدیری دېب قبول قیلمهیدیلر.»
یازیش – قرشیلیکنینگ اېنگ تأثیرلی شکلی
عیاللرنینگ جمعیت و سیاسي حیاتدهگی اشتراکی اوچون رسمي یۉللر یاپیلگنیده، یازیش اولر اوچون خوف-خطرگه قرهمهی سقلنیب قالگن کم سانلی میدانلردن بیریگه ایلنهدی. سِحر بونی یخشی انگلهیدی. اونینگ اوچون یازیش بیر وقت نینگ اۉزیده هم درد، هم مرهم دیر. درد، چونکه او اۉزینی موجود چېکلاولر بیلن یوزمه-یوز بۉلیشگه مجبور قیلهدی. مرهم، چونکه بو اونینگ آوازی اېشیتیلهدیگن یگانه یۉلدیر، حتا تینگلاوچی فقط کاغذدهگی بیر نېچه سطر بۉلسه هم. سِحر نینگ فکریچه، درد حقیده یازیش بعضاً دردنی ینهده چوقورراق حس قیلدیرهدی. اما او حقیده سکوت سقلش اېسه اونی کۉرینمس قیلهدی. کۉرینمس درد اېسه هېچ قچان اۉزگریشگه آلیب کېلمهیدی.
طالبان باشقرووی دولت ادارهلری و عامهوي اخبارات واسطهلری اوستیدن تۉلیق نظارت اۉرنهتگن بیر شرایطده، شخصي حکایه تۉلیق نظارت قیلیب بۉلمهیدیگن کم سانلی واسطهلردن بیری بۉلیب قالماقده. عادي بیر کون حقیده یازیلگن قیسقه قید، اویدن چیقیش قراری بیلن بیرگه کېلهدیگن قۉرقوو حقیدهگی بیر جمله – بولر نینگ برچهسی بیرلشیب، هېچ قندهی بویروق اۉچیریب تشلهی آلمهیدیگن و کېلهجکده انکار اېتیب بۉلمهیدیگن منظرهنی یرهتهدی. سِحر اوچون یازیش فقط شخصي حکایه اېمس. بو افغانستاندهگی قیزلر و عیاللر، اولرگه یاپیشتیریلهیاتگن هر قندهی یارلیقدن اوّل، آرزولری، استعدادی همده تعلیم آلیش و محنت قیلیش حقوقیگه اېگه انسانلر اېکنینی اېسلهتیشدیر.
همه نرسهنی نظارت قیلیشگه اورینهیاتگن طالبان حکمرانلیگی شرایطیده انه شو اېسلتمه نینگ اۉزی سیاسي حرکتگه ایلنهدی. آغیر کونلری حقیده یازهیاتگن قیز اصلیده کۉرینیشنی تنلهیپتی – اونی کۉرینمس قیلیشنی ایستهیاتگن توزومگه قرشی. بو تنلاو نینگ اۉز بهاسی بار، اما عیناً اۉشه بهانی تۉلهشگه تیارلیک جسارت نینگ بیر کۉرینیشیدیر.
نېگه بو حکایهلر قید اېتیلیشی کېرهک؟
انسانیت تاریخیدهگی کۉپلب انسانی بحرانلرده کېینگی اولادلر خاطرهسیده فقط سیاسي قرارلر یاکه رسمي ستاتیستیکهلر اېمس، بلکه شخصي حکایهلر هم سهقلنیب قالگن. اوروش ییللریده یشیرین سقلنگن کوندهلیکلر، هېچ قچان یوباریلمهگن، اما ییللر اۉتیب تاپیلگن مکتوبلر همده اۉز دوریده کیچیک تویولگن، کېینچهلیک اېسه انسانیت نینگ عمومي خاطرهسیگه ایلنگن آوازلر بونگه مثالدیر. بولر نینگ برچهسی شونی اېسلهتهدیکی، رسمي حاکمیت تاریخنی اۉز خواهشیچه یازیشگه اورینگن پیتده، عیناً انه شو کیچیک و شخصي حکایهلر حقیقت نینگ باشقه بیر تلقینینی تیریک سقلب قالهدی.
شو سببلی، سِحر نینگ فکریچه، بوگون افغانستاندهگی قیزلر و عیاللر اوچون اۉز حکایهلرینی یازیب قالدیریش ایکّی تامانلهمه اهمیتگه اېگه. بیر تاماندن، بو اولرگه تۉلیق عاجزلیک حسسینی اویغاتهیاتگن شرایطده اۉز حیاتی اوستیدن معلوم درجهده نظارت و تشبث تویغوسینی قَیته تیکلشگه یاردم بېرهدی. یازیش تشقی شرایطنی اۉزگرتیرمسلیگی ممکن، اما انسان نینگ اۉز باشیدن کېچیرهیاتگن واقعهلرگه بۉلگن مناسبتینی اۉزگرتیره آلهدی.
ایکّینچی تاماندن، بو حکایهلر کېلهجک اوچون مهم حجت بۉلیب قالهدی. بیر کون کېلیب افغانستان تاریخی نینگ اوشبو دوری قَیته اۉرگنیلگنده، عیناً شو یازوولر اېنگ آغیر ییللرده هم مملکتدهگی قیزلر و عیاللر نینگ آوازی هېچ قچان بوتونلهی اۉچمهگنینی کۉرسهتهدی.
سِحر نینگ تأکیدلشیچه، انسانیت تاریخی دوامیده قَیسی بیر دیکتاتورلیک توزومی معین گروه نینگ آوازینی بوتونلهی اۉچیریشگه اورینگن بۉلسه، اۉشه گروه بری بیر یازیش، حقیقتنی قید اېتیش و اونی سقلب قالیش یۉلینی تاپگن. باسقین و ییریک اوروشلر دوریده یشیرین یازیلگن کوندهلیکلردن تارتیب، دنیا نینگ اېنگ یاپیق توزوملریده قۉلمه-قۉل ترقهلگن یېراستی ادبیاتیگچه بۉلگن مثاللر انسانیت تاریخیده تکرارلنیب کېلهیاتگن بیر قانونیتنی کۉرسهتهدی: سانسور قنچهلیک کوچهیسه، اونینگ بغریدن چیقهیاتگن هر بیر جمله نینگ قدری شونچهلیک آرتهدی.
کېلهجک اوچون یازیلگن حکایهلر
سِحر و اونگه اۉخشهگن مینگلب قیزلر نینگ حکایهسی – رسمي تعلیم و بیلیم آلیش یۉللری یاپیلگچ، اۉزلری اوچون باشقه، یشیرین امکانیتلرنی یرهتگن قیزلر و عیاللر حکایهسی دیر. بو اوییدهگی بیر خانهنی صنفخانهگه ایلنتیرگن آنهلر نینگ، متیماتیکه بیلن بیر قطارده انسان قدر-قیمتینی هم اۉرگهتهیاتگن معلملر نینگ همده قۉرقووگه قرهمهی هنوز یازهیاتگن، اۉقياتگن و آرزو قیلیشدن واز کېچمهیاتگن قیزلر نینگ حکایهسیدیر. بوگونگی افغانستان شرایطیده قیزلر و عیاللر نینگ حقیقي کوچی تیریک قالیش، سېویش، اۉرگنیش و باشقهلرگه بیلیم بېریشده نمایان بۉلهدی – حتا اولر اوچون برچه اېشیکلر یاپیلگن بۉلسه هم.
سِحر هر آقشام یازهدی. اونی البته کیمدیر اۉقیشی اوچون اېمس، بلکه اۉزینی یۉقاتیب قۉیمسلیک اوچون. یازیش آرقهلی او بیرته عادي حقیقتنی قید اېتهدی: او حلی هم بار. او حلی هم اۉیلهیدی، حلی هم اضطراب چېکهدی و حلی هم امید قیلهدی. احتمال، اېرتهگه افغانستان نینگ بوگونگی دوری تاریخی یازیلگنده، رسمي بویروقلر و ستاتیستیک معلوماتلر اونینگ فقط بیر قِسمینی تشکیل اېتر. ایکّینچی قِسمی اېسه عیناً سِحرگه اۉخشهگن قیزلر اۉز اویلری نینگ سکونتیده یازیب قالدیرگن عادي کوندهلیکلر و قیدلر بۉلهدی. اولر اېنگ آغیر ییللرده هم عیاللر آوازی هېچ قچان بوتونلهی اۉچمهگنینی تصدیقلاوچی مهم حجت صفتیده قالهدی. بو شوندهی کوچکی، اونی هېچ قندهی فرمان، هېچ قندهی تعقیق و هېچ قندهی دېوار عیاللردن بوتونلهی تارتیب آلالمهیدی.
ایضاح: اوشبو گزارشده قۉللنگن «سِحر» اسمی مستعار دیر.
