بهتاریخ پنجم عقرب سال ۱۴۰۳، سید احمد در منطقهی «بهادر» ولسوالی ناور غزنی سوار موتورسایکل خود بود و در جایی میخواست از یک کاماز سبقت بگیرد. رانندهی کاماز راه را بر او بست و او را زیر گرفت. پای راست سیداحمد زیر تایر کاماز شد و از پشت زانو شکست. رانندهی کاماز بیآنکه توجهی به حادثه کند، به رانندگی در مسیر اجرستان ادامه داد. کاماز از مقابل پاسگاه امنیتی طالبان در ۵۰۰ متری محل حادثه، بدون هیچ ممانعت و پرسشوپاسخی عبور کرد.
سید احمد با پای شکسته و لاشهی موتورسایکل خود در محل حادثه ماند. دهقانانی که در نزدیکی سرک، روی زمینشان سرگرم کار بودند، به کمک سید احمد شتافتند و او را به منطقهی «کوراله» نزد تیم صحی سیاری که بهصورت نوبتی در آنجا مصروف کار بودند، بردند. کارکنان صحی پس از رسیدگی ابتدایی، گفتند که سید احمد بهخاطر خونریزی شدید و جراحت عمیق، باید فورا به غزنی انتقال داده شود. سرانجام سید احمد به غزنی و از آنجا به کابل منتقل شد. در کابل، داکتران پای راست سید احمد را از پشت زانو قطع کردند و به این ترتیب او برای همیشه معلول شد. هزینهی مالی تداوی او به «۵۰۰ هزار افغانی» رسید.
هنگامی که سید احمد از شفاخانه با پای بریده مرخص شد و به ناور برگشت، طالبان رسیدگی به حادثهای را که باعث قطع پای او شد به «عالمان دین» در دو ولسوالی محول کردند. این عالمان دین در هنگام بررسی متوجه شدند که رانندهی کاماز جواز رانندگی ندارد.
سید احمد هنوز با وضعیتی که بر سرش آمده، کنار نیامده است. او از زمان وقوع حادثه تا اکنون، غرامت مالی و مشاوره و حمایت روانی دریافت نکرده است. اکثریت آسیبدیدگان حوادث ترافیکی در افغانستان سرنوشت مشابهی دارند و آسیبهای شدید روانی، اجتماعی و اقتصادی میبینند. با توجه به افزایش تصاعدی شمار حوادث ترافیکی پس از تسلط طالبان، تعداد افرادی که بهخاطر این حوادث آسیب میبینند نیز منجر به آسیبهای گستردهی روانی، اجتماعی و اقتصادی در کشور میشود.
از آنجا که حوادث ترافیکی معمولا بهصورت انبوه و همزمان رخ نمیدهند، آسیبی که در مکانها و زمانهای مختلف به شهروندان میزنند نیز از چشم عموم دور میمانند. حتا در مواردی خود شهروندان از اینکه قضایای تصادف در رسانهها ثبت و منتشر شوند، انتقاد میکنند و میگویند که بهجای گزارش از حوادث ترافیکی چرا به مسایل «مهمتر» پرداخته نمیشود. با وجود این، وقتی به تلفات و زیانهای این حوادث در یک بازهی زمانی طولانیتر توجه شود، حجم آسیبی که این حوادث به شهروندان میزنند، تصویر ترسآورتری را به نمایش میگذارد. روایت کوتاهی که از شکستن پا و درهمریختن زندگی سید احمد در ابتدای این گزارش آمد، یک نمونهی ملموس از نوع ضربهای است که در حوادث پرشمار ترافیکی در افغانستان بر زندگی شهروندان افغانستان وارد میشود.
افزایش ۷۸.۵۰ درصدی حوادث ترافیکی
پس از تسلط طالبان شمار حوادث ترافیکی در کشور بهگونهی تصاعدی بلند رفته است. مطابق آمار ادارهی احصائیه و معلومات طالبان، از سال ۱۴۰۰ خورشیدی (هنگام تسلط طالبان) تا آخر سال ۱۴۰۲، رقم این حوادث حدود پنج برابر افزایش داشته است. این آمار، افزایش ۷۸.۵۰ درصدی حوادث ترافیکی در فاصلهی زمانی این دو سال را نشان میدهد. در سال ۱۴۰۰، در مجموع هزار و ۱۸۷ فقره حادثهی ترافیکی در افغانستان ثبت شده است. از مجموع آن، ۲۰۰ حادثه در کابل، پایتخت و پرجمعیتترین شهر و متباقی ۹۸۷ حادثه در سایر ولایتها رخ داده است. شمار این حادثات در سال ۱۴۰۱ به دو هزار و ۶۶۲ حادثه و در سال ۱۴۰۲ نیز به پنج هزار و ۵۲۰ حادثه میرسید.
همچنین در سال ۱۴۰۱، ۴۸۶ حادثه در کابل و دو هزار و ۱۹۴ حادثه در سایر ساحات و در سال ۱۴۰۲ نیز ۷۵۴ حادثه در کابل و چهار هزار و ۷۶۶ حادثه در سایر ولایتها اتفاق افتاده است. این ارقام افزایش ۵۵.۴۰ درصدی حادثات ترافیکی را در سال ۱۴۰۱ نسبت به سال ۱۴۰۰ و ۵۱.۷۷ درصد در سال ۱۴۰۲ را نسبت به سال ۱۴۰۱ نشان میدهد. قربانیان این موارد را طالبان ذکر نکردهاند.
روزنامه اطلاعات روز از آغاز سال ۱۴۰۱ تا اوایل ماه عقرب امسال، ۶۹۲ حادثهی «مرگبار» ترافیکی را بررسی کرده است. در پی وقوع این حوادث، دستکم هزار و ۵۲۴ نفر جان باخته و سه هزار و ۳۱۹ نفر دیگر زخمی شدهاند. از این جمع، حدود ۴۰ خانواده نیز بهگونهی همزمان در یک حادثهی ترافیکی دو و یا بیشتر از دو عضو خانوادهیشان آسیب دیدهاند.
آمارهای حوادث ترافیکی
الف، بیشترین نوع حادثهها کدامها اند؟
حوادث ترافیکی در افغانستان عمدتا شامل انحراف از جاده، واژگونی، برخورد با وسایط، کوه، دیوار، درخت و سایر اجسام، سقوط به دره و یا رودخانه و… میشوند. مطابق بررسیهای روزنامه اطلاعات روز، نوعیت اکثر حوادث ترافیکی «مرگبار» در مدت زمان اول حمل ۱۴۰۱ تا عقرب ۱۴۰۳، انحراف، واژگونی و سقوط به دره و رودخانه بوده است. ۲۵۵ حادثه (۳۶.۸۴ درصد) از ۶۹۲ مورد حادثهی ترافیکی شامل این نوع میشوند. پس از آن، ۲۴۶ مورد (۳۵.۵۴ درصد) حوادث براثر برخورد و تصادم وسایط با وسایط و یا سایر اجسام اتفاق افتاده است. نوعیت ۱۳۵ مورد (۱۹.۵ درصد) دیگر حادثات ترافیکی مشخص نشده است. در ۵۶ مورد دیگر (۸.۰۹ درصد) آنها هم، وسایط و یا مردم توسط وسایط زیر گرفته شدهاند.
بررسیهای اطلاعات روز نشان میدهد که نوعیت حادثات ترافیکی با توجه به ویژگیهای طبیعی مناطق ازهمفرق میکند. در ولایتهای عمدتا کوهستانی و با جادههای پرپیچوخم، اکثر حادثات ترافیکی براثر انحراف، واژگون شدن و سقوط وسایط به دره و یا رودخانه بهوقوع پیوسته است. بدخشان، دایکندی و بامیان از جملهی این ولایات اند. حادثات ترافیکی با نوعیت برخورد و تصادف اما اکثرا در مناطق هموار با جادههای صاف و یکنواخت بروز کردهاند. فاریاب، بلخ، هرات، قندهار، کابل و ولایتهای لغمان، پروان و بغلان که در مسیر شاهراه اند، شامل این مناطق میشوند. ضمنا موارد زیرگرفتن در حادثات ترافیکی تقریبا در مناطق کوهستانی و هموار کشور یکسان بهوقوع پیوستهاند.
ب، مرگبارترین ولایتها کدامها اند؟
فاریاب در شمال، بدخشان و بغلان در شمالشرق، هرات در غرب، سمنگان در شمال و بامیان و دایکندی در مرکز کشور شاهد وقوع بیشترین حوادث ترافیکی در بازهی زمانی حمل ۱۴۰۱ تا عقرب ۱۴۰۳ بودهاند. در این مدت، فاریاب با وقوع ۷۴ رویداد از ۶۹۲ حادثهی مرگبار ترافیکی، حادثهخیزترین ولایت بوده است. نوعیت بیشتر این حوادث، تصادف جادهای است. پس از آن، به ترتیب انحراف از جاده و واژگونی و زیرگرفتن سبب وقوع حوادث ترافیکی در فاریاب شده است. بدخشان با وقوع ۶۳ حادثه در ردیف دوم ولایتهای حادثهخیز قرار دارد و سپس بغلان با ۴۶ حادثه، هرات با ۳۵ حادثه، سمنگان با ۳۱ حادثه، بامیان با ۳۰ حادثه و دایکندی با ۲۹ حادثهی ترافیکی از حادثهخیزترین ولایات اند. در بدخشان، بامیان و دایکندی بیشترین نوع حادثهی ترافیکی شامل واژگونی، انحراف از جاده و سقوط به دره و رودخانه میشوند. در بغلان، هرات و سمنگان اما برخورد و تصادف شایعترین نوع حوادث ترافیکی بوده است.
همچنین یافتههای اطلاعات روز نشان میدهد که حوزههای شمال و شمالشرق افغانستان حادثهخیزترین حوزهها در سطح کشور اند. پس از آن حوزهی مرکزی و سپس حوزههای غرب، جنوبغرب و جنوب قرار دارند.
مرگبارترین ولایت در حوادث ترافیکی هم ولایت کوهستانی بدخشان است. ۱۴۷ نفر در پی وقوع حوادث ترافیکی «مرگبار» در این ولایت در بازهی زمانی حمل ۱۴۰۱ تا عقرب ۱۴۰۳ جان باختهاند. پس از آن، بغلان با ۱۳۵ نفر، هرات با ۱۱۸ نفر، دایکندی با ۶۲ نفر، سمنگان با ۶۲ نفر و بامیان با ۶۱ نفر جانباخته از مرگبارترین ولایتها در این حوادث اند.
با اینحال، هرات بلندترین نسبت مرگومیر حوادث ترافیکی را در سطح کشور دارد. در هر فقره از حادثاتی که توسط روزنامه اطلاعات روز بررسی شده، ۳.۳۷ نفر در این ولایت جان باختهاند. به این معنا که هرات شاهد مرگبارترین حادثات ترافیکی بوده است. سپس، نسبت مرگومیر حوادث ترافیکی در بغلان بلند است. در این ولایت در هر حادثهی ترافیکی، ۲.۹۳ نفر جان باختهاند. پس از هرات و بغلان، بدخشان با ۲.۳۳ فوتی در هر رویداد، دایکندی با ۲.۱۳ فوتی در هر رویداد، بامیان با ۲.۰۳ فوتی در هر رویداد و سمنگان با دو فوتی در هر رویداد حادثهی ترافیکی، دارای بلندترین نسبت فوتیهای این حادثات اند.
هرات همچنان بلندترین رقم جراحت ناشی از حادثات ترافیکی مرگبار را داشته است. در بازهی زمانی اول حمل ۱۴۰۱ تا عقرب ۱۴۰۳، در هرات بهصورت مجموعی ۳۹۱ نفر در حادثات ترافیکی زخمی شدهاند. پس از آن، بلندترین رقم جراحت در این حادثات را قندوز با ۳۲۷ نفر، بغلان با ۲۳۷ نفر، فاریاب با ۲۲۰ نفر، بدخشان با ۲۱۰ نفر و سمنگان با ۱۵۴ نفر داشتهاند. این آمار نشان میدهد که جراحت حادثات ترافیکی در شهرها و مناطق هموار نسبت به مناطق کوهستانی با جادههای پرخموپیچ برعکس تلفات، اندک است.
ج، کدام نوع وسایط بیشترین تصادف را دارد؟
براساس آمار وزارت داخلهی طالبان، از اول سال ۱۴۰۰ تا آخر سال ۱۴۰۲، نُه هزار و ۳۶۹ عراده وسایط دچار حادثهی ترافیکی شده است. از این میان، حدود نصف (۴۹.۲۹ درصد) این وسایط تیزرفتار بوده که تعداد شان به چهار هزار و ۶۱۸ عراده میرسد. متباقی آنها شامل سه هزار و ۱۴۳ عراده موتورسایکل (۳۳.۵۵ درصد)، هزار و ۱۳۷ عراده وسایط باربری (۱۲.۱۳ درصد) و ۴۷۱ عراده بس (۵.۰۳ درصد) میشوند.
یافتههای روزنامه اطلاعات روز نیز نشان میدهد که اکثر حوادث ترافیکی در پی تصادف، انحراف، واژگونی، سقوط، زیرگرفتن و… توسط موترهای تیزرفتار بهوقوع میپیوندد. در ۶۹۲ مورد حادثهی ترافیکی مرگبار که مورد بررسی قرار گرفته، بهصورت مجموعی ۷۸۸ عراده واسطهی نقلیه دچار حادثه شدهاند. از این میان، ۵۲۱ عرادهی آن (۶۶.۱۱ درصد) موترهای تیزرفتار بوده و متباقی ۱۴۵ عرادهی دیگر (۱۸.۴۰ درصد) شامل موترهای باری تناژپایین و تناژبلند و ۱۸ مورد (۲.۲۸ درصد) هم شامل بسها میشوند. موتورسایکلها نیز با رقم ۹۴ عراده سبب وقوع ۱۱.۹۲ درصد حوادث ترافیکی مرگبار در جریان نزدیک به سه سال گذشته شدهاند.
از سویی هم، در این مدت ۶۲.۶۹ درصد واسطهی نقلیه (۴۹۴ عراده) دچار تصادف جادهای شده است. ۳۰.۷۱ درصد (۲۴۲ عراده) دیگر این وسایط نقلیه هم یا از جاده منحرف و واژگون شده و یا هم به رودخانهها و درهها سقوط کرده است. حادثات زیرگرفتن هم توسط ۶.۵۹ درصد وسایط نقلیه (۵۲ عراده) اتفاق افتاده است.
در بروز حادثات ترافیکی که منجر به زیرگرفتن شده، بیشترین سهم را در ابتدا موتورسایکلها و سپس رنجرهای طالبان داشتهاند؛ یعنی از مجموع ۵۲ عراده واسطهی نقلیهی عامل این نوع حادثات، ۱۲ عرادهی آن موتورسایکل و هشت عرادهی دیگر آن رنجر طالبان بودهاند. سایر وسایط نقلیه که سبب بروز این نوع حوادث شده، شامل پنج عراده موتر باربری و ۲۷ عراده تیزرفتار، از جمله کرولا، پاسو، سراچه، پریوس، فرونر، سیمرغ و… میشوند. تصادفات نیز اکثرا توسط موترهای تیزرفتار بهوقوع پیوسته که از جمع ۴۹۴ عراده عامل این رویدادها، ۲۹۸ عرادهی آن تیزرفتار بودهاند. کرولا با رقم ۸۷ عراده بیشترین سهم را در بروز تصادفات دارد. پس از آن، سراچه با رقم ۵۷ عراده، فولدر با رقم ۱۹ عراده، رنجر طالبان با رقم ۱۰ عراده، فلانکوچ با رقم هشت عراده در بروز این حادثات سهم دارند. متباقی عامل وسایط تیزرفتار در تصادفات، فرونر، صرف، سیمرغ، لوکسل، پریوس، پاسو، پکنیک و… بودهاند. همچنین موترهای باری با رقم ۱۱۱ عراده، پس از موترهای تیزرفتار بیشترین عامل وسایط در تصادفات بودهاند. موتورسایکلها با رقم ۷۰ عراده سومین عامل و بسها نیز با رقم ۱۵ عراده چهارمین عامل تصادفات جادهای بودهاند. حوادث انحراف از جاده، واژگونی و سقوط نیز اکثرا توسط موترهای تیزرفتار بهوقوع پیوستهاند. در میان ۲۴۲ عراده وسایط که سبب بروز این نوع حادثات شده، بیشترین سهم را موترهای تیزرفتار داشتهاند. از میان ۱۸۸ عراده موتر تیزرفتار، فلانکوچ با رقم ۴۱ عراده، بیشتر از سایر وسایط، دچار انحراف از جاده، واژگونی و یا سقوط شدهاند. سپس، کرولا با ۲۸ عراده، سراچه با ۲۰ عراده و رنجر طالبان با ۱۳ عراده واژگونی و سقوط، بیشترین سهم را در وقوع این نوع حادثات ترافیکی داشتهاند. موترهای باری نیز عامل دوم، موتورسایکلها عامل سوم و بسها عامل چهارم وقوع حادثاتی با نوعیت انحراف از جاده، واژگونی و سقوط پس از موترهای تیزرفتار اند. از حمل ۱۴۰۱ تا عقرب ۱۴۰۳، جمعا ۲۹ عراده موتر باری، ۱۳ عراده بس و ۱۲ عراده موتورسایکل دچار انحراف، واژگونی و یا سقوط شدهاند.
دلایل حادثات ترافیکی
عمدهترین علل وقوع حادثات ترافیکی در افغانستان بیاحتیاطی رانندگان، سرعت زیاد، خرابی و کمعرضبودن جادهها، مشکلات فنی، لغزش کوه و جاده، رانندگی کودکان و بیتجربگی رانندگان خوانده میشود. دلایل وقوع اکثر حوادث ترافیکی که توسط روزنامه اطلاعات روز مورد بررسی قرار گرفته، اعلام نشده است. اما از مجموع حوادثی که علت وقوع آنها اعلام شده، بیاحتیاطی رانندگان عامل اصلی آنها خوانده شده است. پس از آن، به ترتیب سرعت زیاد، خرابی جادهها، مشکلات فنی، کمعرضبودن جادهها و رانندگی کودکان علل حادثات ترافیکی اعلام شده است.
با این همه، بهصورت کلی نبود زیرساخت، وسایط فرسوده و ناهمگونبودن آنها و فرهنگ ضعیف و حتا «بد» رانندگی از عوامل اصلی وقوع حادثات ترافیکی در افغانستان است. یک منبع در ریاست عمومی ترافیک که نخواست هویتش فاش شود، دشوارگذری، پرپیچوخمی و کمعرضبودن جادهها، کمبود سرکها و جادههای فرعی و بهویژه در شهرها، نبود پارکینگها، مشخصنبودن ایستگاههای ترانسپورت عمومی، نبود چراغها و لوحهها و نشانههای ترافیکی را از چالشهای جدی در زیرساخت ترافیک عنوان میکند. همچنین براساس گفتههای او، افزون بر وسایط کهنه، استفاده از موترهای «دست پاکستان» (فرمان چپ) عمدتا توسط طالبان یکی از عامل اصلی حادثات ترافیکی است؛ «موترهای دست چپ اکثرا در بیرون از شهرهای کلان توسط طالبان استفاده میشود. به خاطری که راننده در هنگام سبقت زاویهی دید کم دارد، خطر حادثهی آن بیشتر است.» نبود فرهنگ ترافیک شهری از چالشهای دیگر ترافیک در افغانستان است؛ قانون ترافیکی این کشور بهروز نیست و پابندی به آن و سایر مقررات و لوایح نیز در سطح جامعه و نهادهای مسئول فرهنگسازی نشده است. این مقام ریاست عمومی ترافیک طالبان میافزاید: «در افغانستان حتا مردم یاد نگرفتهاند که ابتداییترین اقدام احتیاطی؛ امثال بستن کمربند و نشستن روی چوکی موتر خارج از ظرفیت آن را رعایت کنند… این را بگذارید که اکثر مردم جواز [رانندگی] را از طریق کمیشنکاری میگیرند و هیچ آموزش نمیبینند.»
در کنار این موارد، ناآشنایی جنگجویان طالبان با قوانین ترافیکی و مقررات گشت در جادهها، نیز از عوامل اصلی وقوع حادثات ترافیکی است. این مقام ریاست عمومی ترافیک طالبان میگوید: «مشکل سربازان (جنگجویان طالبان) تنها ناآشنایی با قوانین نیست، [بلکه] در اکثر مواقع غرور کاذبشان سبب حادثه میشود. مثلا بهگونهی ناگهانی با موتورسایکل وارد جاده میشوند و در مواقعی [هم] مسیر را خلاف میروند.»
طالبان و حادثات ترافیکی
بررسی روزنامه اطلاعات روز از نزدیک به ۷۰۰ حادثهی ترافیکی در جریان سه سال گذشته نشان میدهد که نیروها و اعضای گروه طالبان دستکم عامل ۴۸ حادثهی مرگبار بودهاند. این حوادث اکثرا در ولایتهای بدخشان، هرات، فاریاب و بغلان بهوقوع پیوستهاند. در پی وقوع آنها، ۳۷ غیرنظامی، از جمله ۱۰ زن و سهکودک جان باخته و ۷۸ نفر دیگر، از جمله چهار زن زخمی شدهاند. ضمنا این حوادث جان ۶۵ نیرو و عضو طالبان را گرفته و ۹۸ عضو دیگر این گروه را زخمی کردهاند.
از سویی هم، بیشتر رویدادهای ترافیکی که طالبان عامل آنها اند، براثر تصادف و انحراف یا واژگونی و یا سقوط موترهای نظامی رخ دادهاند. موتر نظامی نوع «رنجر» بیشترین سهم را در بروز حاثات ترافیکی طالبان داشته و بهصورت مجموعی ۳۱ عراده دچار حادثه شدهاند. از مجموع آن، ۱۳ عراده واژگون و یا از جاده منحرف و ۱۰ عرادهی دیگر نیز تصادف کردهاند. همچنین طالبان توسط هشت عرادهی آن وسایط و افراد را زیر گرفتهاند. سایر وسایط نقلیه که توسط طالبان دچار حادثهی ترافیکی شدهاند، هاموی، هایلکس، لندکروز، فرونر، رونکس و کرولا میشوند.
