گزارشگر: حمید نعمان
تا همین یک ماه پیش، «تپه کتهبلندی» در غرب کابل برای بسیاری از جوانان و کودکان، جایی برای چند ساعت فاصله گرفتن از فشارهای روزمره بود. عصرها جوانانی که میخواستند از شلوغی و دشواری زندگی در شهر فاصله بگیرند، خود را به دامنههای این تپه میرساندند و کودکان نیز در اطراف وسایل بازی کوچکی که در گوشهای از تپه برپا شده بود، جمع میشدند. پیرمردی صاحب و گردانندهی یک کشتی صبا و یک تاب زنجیری بود و آنها را مدیریت میکرد.
اما حالا از آن رفتوآمدها و هیاهوی کودکان خبری نیست. صبح روز ۱۹ اسد، نیروهای طالبان در دامنهی جنوبی این تپه چهار جوان را به قتل رساندند. رویدادی که فضای این منطقه را به کلی تغییر داده است. پس از آن حادثه، دیگر کودکان و جوانان مانند گذشته به تپه نمیآیند و پیرمرد نیز وسایل بازی خود را جمع کرده و با خود برده است. اکنون تمام منطقهی اطراف این تپه، چهرهای امنیتی به خود گرفته است. یک پسته امنیتی طالبان در آن مستقر است؛ در روزهای پس از این رویداد، حضور نیروهای مسلح طالبان در تپه و اطراف آن بیشتر شده، گزمههای سیار افزایش یافته و جوانانی که به این محدوده رفتوآمد دارند، بیشتر از گذشته با بازرسی بدنی و بازجویی روبهرو میشوند.
یک صبح خونین
پسازچاشت دوشنبه، خالد زدران، سخنگوی فرماندهی امنیهی طالبان در کابل، در ایکس نوشت که چهار «دزد مسلح» در درگیری با نیروهای این گروه کشته شدهاند. او در این پیام مدعی شد که صبح همان روز، در مربوطات حوزه هجدهم امنیتی شهر کابل، افراد مسلح با هدف سرقت وارد یک خانه شده بودند و پس از رسیدن نیروهای طالبان، میان دو طرف درگیری رخ داده و در نتیجه چهار نفر از این افراد کشته شدهاند. روایت طالبان، رویداد را یک درگیری میان نیروهای طالبان و افرادی معرفی میکند که بهگفتهی سخنگوی فرماندهی امنیهی کابل، قصد سرقت مسلحانه داشتهاند.
بااینحال، روایتهایی که منابع محلی از چگونگی وقوع این رویداد ارائه میکنند، با توضیحات رسمی طالبان همخوانی ندارد. یک منبع که بهدلیل مسائل امنیتی نخواست نامش در گزارش ذکر شود، به اطلاعات روز میگوید که روایت طالبان دربارهی این رویداد درست نیست؛ «چهکسی در روز روشن دزدی میکند! طالبان هنگام تحویل دادن اجساد این چهار جوان به خانوادههایشان، به آنان گفتهاند به بچههایتان یاد بدهید بهسوی ما چپ نگاه نکنند.»
منبع میافزاید: «چهار جوان کشتهشده بیشتر اوقات در سالن فوتسال در نزدیکی تپه کتهبلندی حضور داشتند و آنان صبح همان روز، پس از آنکه از سوی گزمه سیار طالبان بازرسی شده بودند، از نحوه برخورد نیروهای این گروه انتقاد کرده بودند.»
چند روز پس از کشتهشدن این چهار جوان، مراسم فاتحهخوانی یکی از قربانیان در مسجد امیرالمؤمنین، معروف به «مسجد گرد»، برگزار شد. این مراسم که قرار بود خانواده و نزدیکان قربانی در آن برای او سوگواری کنند، با حضور نیروهای حوزه هجدهم طالبان به صحنهی تنش و درگیری بدل شد. یک منبع که از نزدیک در جریان این مراسم بوده، به اطلاعات روز میگوید که خانوادهی قربانی در جریان مراسم از واژهی «شهید» برای پسر جوان خود استفاده کرده بودند، اما نیروهای طالبان با این عنوان مخالفت کردند و در جریان برهمزدن مراسم، پرچمهایی را که در مسجد نصب شده بود، پاره کردند. بهگفتهی این منبع، شماری از حاضران تلاش کردند مانع برخورد نیروهای طالبان شوند، اما با واکنش شدید آنان روبهرو شدند و نیروهای طالبان خطاب به حاضران گفتند: «همهتان را میکشیم. شور نخورید، بیدینهای کثیف.»
این منبع میگوید که نیروهای طالبان در جریان این رویداد با زور و خشونت با حاضران برخورد کردند و مراسم فاتحهخوانی را برهم زدند. برخوردی که بهگفتهی او، در پیش چشم خانوادهای که هنوز در سوگ فرزند خود بودند، انجام شد. او میافزاید: «طالبان به همه زور گفتند.»
هفت قتل دیگر با اتهامی مشابه
اما رویداد تپه کتهبلندی تنها موردی نیست که در هفتههای اخیر، طالبان کشتهشدن افراد را در کابل با عنوان «سارقان مسلح» توضیح دادهاند. حدود یک هفته پیش از این رویداد، در ۱۰ اسد، خالد زدران از کشتهشدن هفت نفر در جریان یک عملیات در حوزه هشتم امنیتی شهر کابل خبر داده بود. زدران در ایکس نوشته بود که در عملیات علیه «سارقان مسلح» در حوزه هشتم امنیتی کابل هفت نفر کشته شدهاند. او گفته بود که این هفت نفر حوالی ساعت ۹:۰۰ شب شنبه، ۱۰ اسد، در جریان درگیری با نیروهای طالبان کشته شدهاند؛ بهگفتهی او، این درگیری در بلاکهای استانکزی، در مربوطات حوزه هشتم امنیتی شهر کابل، رخ داده است.
اما گفتوگو با نزدیکان قربانیان روایت طالبان دربارهی این رویداد را تأیید نمیکند. یکی از نزدیکان قربانیان به اطلاعات روز میگوید که ادعای طالبان مبنی بر اینکه این افراد «سارقان مسلح» بودهاند، نادرست است و آنان در آن روز برای تفریح از خانه بیرون شده بودند. او میگوید: «طالبان میگویند دزدی کردهاند. این دروغ است. آنان برای یک روز به چکر رفته بودند. تعطیلات تابستانی است. کسی که صاحب موتر است و از لحاظ مالی اوضاعش خوب است، دزدی میکند؟» بهگفتهی این منبع، یکی از قربانیان بهتازگی دانشگاه را تمام کرده بود و هیچیک از این افراد با مشکلات مالی روبهرو نبودند.
این منبع میگوید که خانوادههای قربانیان پس از ناپدیدشدن فرزندانشان چندین روز در جستوجوی آنان بودند و سرانجام با اجسادشان روبهرو شدند؛ «طالبان پس از کشتن این افراد، خانوادههای آنان را تهدید کردهاند که با رسانهها دربارهی این رویداد صحبت نکنند و موضوع را از مسیر قانونی نیز پیگیری نکنند.» عکسهایی که از مراسم فاتحهخوانی قربانیان به نشر رسیده نیز نشان میدهد که خانوادهها و نزدیکان آنان، نام قربانیان را با واژهی «شهید» یاد کردهاند. در حالی که طالبان آنان را «سارقان مسلح» معرفی کردهاند.
حکم مرگ بدون دادگاه
براساس یافتهها، قربانیان این دو رویداد همه از اعضای جامعهی هزاره بودهاند. فعالان جامعهی هزاره در شبکههای اجتماعی با انتقاد از روایت طالبان، این کشتارها را «فراقانونی» و بدون محاکمه و روند قضایی خواندهاند. طالبان افراد کشتهشده را «سارقان مسلح» معرفی کرده، اما جزئیات و شواهد روشنی دربارهی اتهام آنان ارائه نکردهاند. طالبان فقط عکس اجساد خونآلود را در ایکس نشر و قربانیان را متهم به «سرقت» کردهاند. همچنان خانوادههای قربانیان را از پیگری حقوقی این رویداد منع کردهاند.
نگرانی فعالان جامعهی هزاره از این رویدادها، بیریشه نیست. سازمان عفو بینالملل در سه تحقیق جداگانه، کشتار جمعی هزارهها توسط نیروهای طالبان را در ولایتهای غور، غزنی و دایکندی مستند کرده و این کشتارها را در حد جنایت جنگی ارزیابی کرده است. در یکی از این تحقیقات، سازمان عفو بینالملل نشان میدهد که نیروهای طالبان در یک عملیات شبانه در ولایت غور، چهار مرد را بازداشت و بهشکل غیرقانونی اعدام کردند و جسد دستکم یکی از آنان نشانههایی از شکنجه داشت. براساس این گزارش، یک زن و یک دختر ۱۲ ساله نیز در جریان همین عملیات کشته شدند.
کمیساریای عالی حقوق بشر سازمان ملل نیز در گزارشهای سالانهی خود بر تداوم این الگو تأکید کرده است. ریچارد بنت، گزارشگر ویژهی سازمان ملل در امور حقوق بشر در افغانستان، در گزارشی که در سال ۲۰۲۴ به شورای حقوق بشر ارائه شد، از تبعیض نهادینهشدهی طالبان علیه هزارهها سخن گفت و افزود که این تبعیض با کشتارهایی که توسط اعضا و هوادران طالبان صورت گرفته، تقویت شده است.
در همین حال فضلاحمد معنوی، وزیر عدلیهی حکومت پیشین افغانستان، کشتهشدن این افراد را «کشتار فراقضایی» خوانده و از آنچه بیتفاوتی جامعهی جهانی و نهادهای مسئول بینالمللی در برابر نقض حقوق بشر در افغانستان میداند، انتقاد کرده است. آقای معنوی با اشاره به این رویدادها، از کشتهشدن افراد بدون طی مراحل قضایی انتقاد کرده و آن را مغایر با اصول عدالت دانسته است. او در بخشی از نوشتهاش میگوید: «هیچ اتهامی، هرقدر سنگین، مجوز سلب خودسرانهی حق حیات نیست. اصل برائت، حق محاکمهی عادلانه، حق دفاع و صلاحیت انحصاری مرجع قضایی برای تعیین جرم و مجازات از اصول مسلم حقوق و عدالت است؛ و در منطق شریعت نیز مجازات بدون اثبات جرم از مجرای صالح قضایی، نمیتواند عدالت باشد.»
معنوی در بخش دیگری از نوشتهی خود نیز بر ضرورت محاکمهی عادلانهی افراد متهم به جرم تأکید کرده و افزوده است: «فردی اگر مرتکب جرم شده است، باید در یک روند قضایی عادلانه محاکمه و مطابق قانون مجازات شود؛ نه اینکه اتهام، خود به حکم مرگ تبدیل گردد. از سوی دیگر، اگر محکمهای افرادی را مجرم تشخیص داده و حکم صادر میکند، اما اجرای مجازات دربارهی افراد وابسته به صاحبان قدرت متوقف میشود، این دیگر عدالت نیست؛ نمونهای آشکار از تبعیض و مصونیت از مجازات است.»
