نویسنده: نقیب‌الله عبید
امسال تورک‌های اوزبیک افغانستان از ۲۹ میزان روز ملی زبان اوزبیکی، گسترده‌تر و باشکوه‌تر تجلیل نمودند. طبق گزارش‌های منتشرشده، نزدیک به ۶۰ محفل ادبی و فرهنگی در داخل و خارج از کشور، به‌شمول ایالات متحده امریکا و کشورهای اروپایی، برگزار گردیده است. با وجود محدودیت‌ها و موانعی که از سوی طالبان ایجاد گردید، مردم ما در چندین ولایت و ولسوالی افغانستان توانستند از این روز تجلیل نمایند.
طبق گزارش‌های منتشرشده، طالبان در هشت ولایت و ولسوالی افغانستان اجازه‌ی برگزاری محافل ۲۹ میزان، روز ملی زبان اوزبیکی، را ندادند. همچنان به‌جز در ولایت سرپل که والی ولایت در محفل اشتراک داشت، دیگر هیچ مقام بلندرتبه‌ی مرکزی طالبان در محافل روز ملی زبان اوزبیکی اشتراک نکردند. این موضوع نشان می‌دهد که طالبان اراده و برنامه‌ی مشخصی برای رشد زبان‌ها ندارند.
همچنان، جشن ۲۹ میزان، روز ملی زبان اوزبیکی، در صفحات اجتماعی و مطبوعات کشور نیز به‌شکل شأن‌دار تجلیل گردید. در کنار اوزبیک‌ها، اقوام و ملیت‌های دیگر برادر کشور نیز با نشر پیام‌های زیبا، این روز ملی را تبریک گفتند.
حال، بسیاری‌ها می‌پرسند: این حرکت بزرگ فرهنگی و مردمی چه پیامی داشت؟ و چه تغییری در میان جامعه‌ی اوزبیک به‌وجود آمده است؟
به‌عقیده‌ی من، این حرکت بزرگ فرهنگی و مردمی دو پیام بسیار واضح و روشن داشت.
۱. افزایش سطح آگاهی فرهنگی و هویتی مردم اوزبیک
تجلیل از یک روز ملی با این گستردگی نشان می‌دهد که تورک‌های اوزبیک از زبان، هویت و تاریخ پربار خود پاسداری می‌کنند، به ارزش‌های فرهنگی خود پابند هستند و می‌خواهند زبان و فرهنگ غنی خود را به نسل‌های آینده منتقل نموده و تقویت کنند.
زمانی که یک ملت با این گستردگی و زیبایی از روز زبان خود تجلیل می‌کند، در واقع اعلام می‌دارد که زبانش برای آن ملت ارزش تاریخی و فرهنگی دارد. مردم می‌خواهند زبان خود را زنده نگه دارند و تقویت کنند. تجلیل امسال از ۲۹ میزان نشان داد که آگاهی فرهنگی و هویتی جامعه‌ی ما رشد کرده و ظرفیت بیشتری برای برگزاری و سازماندهی محافل بزرگ فرهنگی و ادبی به‌وجود آمده است. از همه مهم‌تر، به‌عقیده‌ی من، روشن‌ترین پیام این است که تورک‌های اوزبیک، اوزبیک‌های چند دهه قبل و حتا چند سال قبل نیستند. این ملت بزرگ اکنون آگاه‌تر و بیدارتر شده است.
اما برای رسیدن به پختگی کامل سیاسی و فرهنگی، اوزبیک‌های کشور به کار و پیکار بیشتر در راه زبان و هویت خود نیاز دارند. تورک‌های اوزبیک برای بیداری بیشتر و تقویت زبان‌شان به نهادسازی، انجمن‌سازی، دانشگاه‌سازی، ایجاد مزاکر تحقیقی زبان و هویت (Think Tank) و به تولید متون اوزبیکی بیشتر نیاز دارند.
مطمئنا در سال‌های آینده روی این موارد نیز کارهای بیشتری صورت خواهد گرفت. آرزوی من این است که در سال‌های آینده، در کنار شعر و موسیقی، نمایشگاه‌های غذا و لباس، از ۲۹ میزان، روز ملی زبان اوزبیکی، از طریق کنفرانس‌ها و سمپوزیم‌های علمی و با تولید اثرهای جدید نیز تجلیل گردد.
۲. استقلالیت فرهنگی و کاهش وابستگی به افراد
بدون شک، در زمان دولت جمهوری اسلامی افغانستان، موانع جدی بر سر راه برگزاری محافل فرهنگی و اجتماعی وجود نداشت و قوانین و پالیسی‌ها تا حدودی در این زمینه مشخص بود. ۲۹ میزان، روز ملی زبان اوزبیکی، یکبار در ارگ ریاست‌جمهوری با اشتراک رییس‌‌جمهور وقت و مقام‌های بلندرتبه‌ی دولتی نیز تجلیل گردید. اگر وضعیت فعالیت‌های فرهنگی، مدنی و تعلیمی زمان جمهوریت را با وضعیت فعلی در حاکمیت طالبان مقایسه کنیم، می‌بینیم که در آن زمان وضعیت فرهنگی، تعلیمی و مدنی خیلی بهتر بوده است.
اما به نظر من، یک مورد در جامعه‌ی اوزبیک کمی متفاوت بود. در گذشته، حتا تا چند سال قبل، برگزاری یک محفل بزرگ، حتا در بخش فرهنگی و ادبی، بدون تأیید و حمایت یک فرد مشخص یا یک نهاد سیاسی، در جامعه‌ی اوزبیک افغانستان بسیار دشوار بود.
حرکت‌های مستقل سیاسی، اجتماعی و فرهنگی با اتهام‌های گوناگون مواجه می‌شدند و تلاش‌های هدفمند برای سرکوب آن‌ها صورت می‌گرفت. با وجود این‌که در سال‌های اخیر جمهوریت، بعضی حرکت‌های کوچک و مستقل سیاسی و فرهنگی در جامعه‌ی اوزبیک پدیدار گردید، اما بیشتر تصمیم‌های سیاسی و فرهنگی یک ملت بزرگ تقریبا در انحصار یک شخص و اطرافیان او قرار داشت.
حرکت‌های فرهنگی و ادبی، هرچند کوچک، اما با نیت بسیار خالص و صمیمی، و همچنان برگزاری محافل خودجوش ۲۹ میزان، روز ملی زبان اوزبیکی، در سال‌های اخیر در داخل و خارج از کشور، نشان داد که وابستگی به افراد کاهش یافته است.
اکنون فرهنگیان، استادان، ادبا، جوانان، تاجران و زنان با استقلالیت بیشتر ابتکار و جسارت به خرج می‌دهند، نهادهای فرهنگی و اجتماعی می‌سازند، حرکت‌های فرهنگی انجام می‌دهند و با فداکاری‌های مادی و معنوی، محافل بزرگی را سازماندهی کرده و ظرفیت فرهنگی و اجتماعی خود را به نمایش می‌گذارند.
به‌عقیده‌ی من، این یک خبر بسیار خوب برای ملت ما است و قطعا باید به فال نیک گرفته شود.
طبق معلومات به‌دست‌آمده، تمام محافلی که در چند سال اخیر برگزار شده‌اند، با ابتکار مستقل فرهنگیان، فعالان مدنی، استادان، جوانان، زنان و تاجران انجام شده است. هیچ شخص یا جریان سیاسی از این محافل حمایت سیاسی و مالی نکرده است. براساس معلوماتی که من دارم، حتا کوچک‌ترین درخواست کمک نیز از سیاسیون صورت نگرفته است.
جشن ۲۹ میزان، روز ملی زبان اوزبیکی، از آغاز یک حرکت کاملا فرهنگی و مردمی بوده است. این روز در نتیجه‌ی سعی و تلاش جمع بزرگی از فرهنگیان، نهادهای مدنی، استادان و ژورنالیستان در تاریخ ثبت گردیده و به جشن ملی اوزبیک‌ها تبدیل شده است. مطمئنا این جشن تا آخر فرهنگی و مردمی باقی خواهد ماند.
نتیجه‌گیری
زبان اوزبیکی پیشینه‌ی تاریخی و فرهنگی چند هزار ساله دارد و در دوره‌های مختلف تاریخ، در دربار شماری از سلسله‌های بزرگ، از جمله سلجوقیان، غزنویان، تیموریان و بابریان، به زبان و ادبیات توجه ویژه صورت گرفته و از شاعران و اهل علم حمایت شده است. بزرگان اوزبیک همیشه محافظ زبان خود و زبان دیگران بوده‌اند. در نتیجه‌ی این حمایت‌ها، آثار ارزشمند ادبی و تاریخی به زبان‌های اوزبیکی و فارسی دری خلق شده است. بااین‌حال، در چند دهه‌ی گذشته حتا در صد سال گذشته، اوزبیک‌ها در افغانستان و زبان آنان در نتیجه‌ی سیاست‌های تبعیض‌آمیز و محدودیت‌های فرهنگی و سیاسی با مشکلات زیادی روبه‌رو بوده‌اند. اما حرکت‌های فرهنگی سال‌های اخیر، به‌ویژه تجلیل گسترده از ۲۹ میزان، نشان می‌دهد که سطح آگاهی و بیداری فرهنگی و هویتی مردم اوزبیک افزایش یافته است. و با احتیاط می‌توان گفت، وابستگی به افراد نیز کاهش پیدا کرده است.
آرزوی ملت ما این است که اوزبیک‌ها از چنگال متعصبان، غاصبان و انحصارگران قدرت و همچنان از ساختار استبدادی فعلی رهایی یابند و به معنای واقعی به قدرت سیاسی، فرهنگی و اجتماعی دست پیدا کنند. همچنان، مردم ما باید بتوانند کارهای اساسی و بنیادی برای تقویت زبان و هویت خود انجام دهند و در نهایت، در تعیین سرنوشت خویش نقش داشته باشند.
