نویسنده : عادله سنگلاخی
صف مسافران عازم افغانستان در گذرگاه چمن به کندی پیش میرفت. نزدیک ورودی بخش بیومتریک در خاک پاکستان، پنج سرباز پاکستانی نشسته بودند که به روایت لطیف، تخمه میشکستند و اجازه نمیدادند مسافران وارد بخش ثبت اطلاعات شوند. در سوی دیگر، دلالان جوان میان جمعیت در رفتوآمد بودند و با وعده راهیابی و عبور بدون نوبت از بخش بیومتریک، از هر مسافر شش هزار کلدار میخواستند. لطیف میدید که عبور از صف، بیش از آنکه به نوبت و روند اداری بستگی داشته باشد، به پرداخت پول گره خورده است. اما آنچه در انتظارش بود، تنها معطلی و درخواست پول نبود؛ به روایت او، تهدید، لتوکوب، گرفتن تلفنهای همراه و حتا پول خواستن در برابر عبور دارو نیز بخشی از تجربهی بازگشتش به افغانستان شد. مسیری که بهگفتهی لطیف، در شرایط عادی حدود پانزده دقیقه زمان میبرد، برای لطیف شش ساعت طول کشید.
پول بده، عبور کن
حدود ساعت دهونیم پیشازچاشت، لطیف به محل توزیع نوبت در گذرگاه چمن رسید. جمعیت چندان زیاد نبود؛ اما در اطراف ورودی، چند جوان دلال میان مسافران میچرخیدند و برای عبور بدون نوبت پول میخواستند. هرکدام قیمتی پیشنهاد میکردند و اطمینان میدادند که بدون پرداخت پول، سربازان اجازهی ورود به بخش بیومتریک را نخواهند داد.
دلالان که آزادانه میان مردم رفتوآمد میکردند و برای عبور هر نفر شش هزار کلدار مطالبه میکردند، به لطیف گفتند که حتا اگر تا شب منتظر بماند، بدون پرداخت پول اجازهی عبور نخواهد یافت؛ بهویژه اگر مسافر هزاره باشد.
لطیف ابتدا تصور کرد این جوانان قصد فریب او را دارند و به پیشنهادشان اعتنا نکرده بود. اما در انتهای صف با مردی از غزنی روبهرو شد که همراه پنج نفر اعضای فامیل خود از ساعت هشت صبح منتظر مانده بود. آن مرد به لطیف گفته بود کسانی که پول میدهند، از صف عبور میکنند و دیگران ساعتها در انتظار میمانند؛ «نگرانم که اگر از هر نفر ما شش هزار کلدار بگیرد، دیگر پولی برای کرایه موتر حتا تا قندهار را نخواهیم داشت.»
کمی دورتر، لطیف جوانی را دید که همراه مادر بیمارش برای عبور تلاش میکرد. آن جوان پس از چانهزنی با یکی از دلالان، پذیرفت برای هر نفر پنج هزار و ۵۰۰ کلدار بپردازد. دلال برگهای برداشت و نزد یکی از مأموران رفت. مأمور چیزی روی آن نوشت و سپس اجازه داد آن خانواده وارد بخش بیومتریک شود.
به نظر لطیف، میان دلالان و مأموران نوعی هماهنگی وجود دارد تا در پایان روز بر سر تقسیم پول دچار مشکل نشوند؛ برداشتی که بهگفتهی او، با دیدن رفتوآمد دلالان و مأموران و برگههایی که میانشان ردوبدل میشد، در ذهنش شکل گرفت.
نرخ عبور برای مسافران یکسان نبوده است. بهگفتهی لطیف، برخی دلالان پنج هزار و برخی پنج هزار و ۵۰۰ تا شش هزار کلدار مطالبه میکردند. لطیف که از سردردی و گرسنگی به ستوه آمده بود، سرانجام حدود ساعت دوونیم پسازچاشت پنج هزار کلدار پرداخت کرد تا بتواند وارد محل بیومتریک شده و توکن عبور از خاک پاکستان را دریافت کند.
اما پرداخت این پول پایان ماجرا نبود. هنگام بازرسی وسایلش، یکی از مأموران به مقدار دارویی که لطیف همراه داشت مشکوک شده و او را به قاچاق دارو متهم کرد. مأمور کیفش را گرفته و زیر پا لگدمال کرده بود. وقتی لطیف اعتراض کرده و گفته بود که دارو مربوط به مادر بیماری در افغانستان است که او به نیت نجات جان یک انسان قصد دارد آن را به افغانستان ببرد، مأمور دیگری با لحنی تحقیرآمیز گفت: «انسان چه است؟ خرچه بده.» لطیف ابتدا هزار کلدار پرداخته بود اما مأمور نپذیرفت. او ناچار شد هزار کلدار دیگر نیز بدهد.
در مرحلهی بعد، مأموران تلفنهای همراه و سیمکارتهای مسافران را گرفتند و کسانی که فارسی صحبت میکردند را از دیگران جدا کردند. لطیف میگوید مسافرانی که پشتو صحبت میکردند، بدون پرسشهای مشابه از این مرحله میگذشتند؛ اما فارسیزبانان با بازرسی و برخورد متفاوت روبهرو میشدند.
انتظار طولانی، گرسنگی و رفتار مأموران سرانجام به خشونت انجامید. به روایت لطیف، وقتی یکی از جوانان فارسیزبان از مأموران پرسید که چرا اجازهی عبور نمیدهند، یکی از سربازان با سیم برق به او حمله کرد. ضربهها چنان شدید بود که لکههای خون روی پیراهن جوان دیده میشد. مرد سالخوردهای که به این رفتار اعتراض کرد نیز با همان سیم مورد ضربوشتم قرار گرفت.
پس از ساعتی انتظار، یکی از مأموران از مسافران میپرسد که چهکسی پشتو میفهمد. به شخصی که پشتو میفهمید گفته بود برای پسگرفتن تلفنها باید به ازای هر تلفن چهار هزار کلدار پرداخت شود. لطیف میگوید وقتی جوانی که پشتو میفهمید به این مبلغ اعتراض کرد، مورد ضربوشتم قرار گرفت و مأمور از او خواست این درخواست را برای دیگران به فارسی ترجمه کند. مسافران که از ترس وادار به پرداخت شده بودند، پول دادند و تلفنهایشان را پس گرفتند؛ اما سیمکارتها نزد مأموران ماند.
در آخرین ایست بازرسی نیز یکی از مأموران با دیدن داروهای لطیف به او گفته بود که انتقال دارو بدون پرداخت پول ممکن نیست. لطیف که تنها ۵۰۰ کلدار در جیب داشت، همان مقدار را پیشنهاد کرد. مأمور نپذیرفت و جیبهای او را گشت؛ اما وقتی پول دیگری نیافت، با گرفتن همان ۵۰۰ روپیه اجازهی عبور داد.
به این ترتیب، عبوری که بهگفتهی لطیف، در شرایط عادی حدود پانزده دقیقه زمان میبرد، شش ساعت وقت گرفت؛ شش ساعت انتظار، پرداخت پول، تهدید و خشونت. او در پایان روایتش از آنچه در گذرگاه چمن بر او گذشت، میگوید: «آنجا دیگر انسان نبودیم؛ کالایی یا حتا بیارزشتر از آن بودیم.»
هزارهها؛ مسافران گرانقمت در بازار قاچاق انسان به پاکستان
در روایت لطیف، تفاوت قیمت عبور مهاجران از مسیرهای غیرقانونی، یکی از بخشهای قابل تأمل این سفر است؛ تفاوتی که بهگفتهی او، براساس قومیت مسافران تعیین میشد. قاچاقبری که او را از افغانستان به پاکستان منتقل کرده بود، از هر مسافر هزاره ۱۱۰ هزار کلدار پاکستانی دریافت کرده بود؛ مبلغی که نشان میداد عبور غیرقانونی برای همهی مسافران هزینهی یکسانی ندارد.
لطیف میگوید هنگام رفتن به پاکستان، هشت مسافر هزاره در یک گروه بودند. قاچاقبر پیش از رسیدن به یکی از پوستههای طالبان به آنان هشدار داده بود که اگر مأموران دربارهی هزینهی انتقال پرسیدند، بگویند برای هر نفر تنها ۲۵ هزار کلدار پرداخت کردهاند؛ در حالی که مبلغ واقعی ۱۱۰ هزار کلدار بود. دو گروه از مردم از افغانستان به پاکستان میروند: گروه اول کسانی اند که بیماریهای لاعلاج دارند و برای تداوی میروند. در شرایط کنونی دولت پاکستان صدور ویزا را بهطور کلی برای شهروندان افغانستان متوقف کرده است. به همین دلیل مردم بهصورت قاچاقی وارد پاکستان میشوند. گروه دوم برای طی مراحل پروندههای پناهندگیشان به پاکستان میروند زیرا در افغانستان تمام نمایندگیهای رسمی کشورها بسته است.
بسگل نیز یکی از کسانی است که از سه سال بدینسو برای تداوی سرطان به پاکستان رفتوآمد میکند. او هر شش ماه یکبار با پرداخت مبالغ بالای ۱۰۰ هزار کلدار از راه غیرقانونی وارد پاکستان میشود.
لطیف که در ماه اکتبر سال جاری به افغانستان باز میگشت، در مسیر بازگشت از کویته به افغانستان در موتر با مرد سالخورده روبهرو شد که راننده او را تاجری ثروتمند معرفی میکرد. راننده در گفتوگو با آن مرد دربارهی وضعیت کار قاچاق انسان صحبت کرده و از افزایش رفتوآمد مهاجران در هفتههای اخیر سخن گفته بود.
بهگفتهی لطیف، راننده توضیح میداد که برای انتقال هر مسافر پشتون حدود ۲۵ هزار کلدار میگیرد؛ اما هزینهی انتقال مسافران هزاره بین ۱۰۰ تا ۱۸۰ هزار کلدار است. او دلیل این تفاوت را ترس و ناچاری هزارهها عنوان میکرد و مدعی شده بود که آنان برای عبور از مسیرهای غیرقانونی حاضر اند پول بیشتری بپردازند.
این راننده همچنین گفته بود که برخی خانوادهها از مسیر مرزی آسانتر عبور میکنند، اما مردان مجرد بیشتر با آزار و اخاذی روبهرو میشوند. او به لطیف وعده داده بود که در گذرگاه مرزی برایش یک خانوادهی هزاره پیدا میکند تا همراه آنان از مرز عبور کند؛ زیرا لطیف نمیتوانست خود را عضو خانوادهی پشتونی معرفی کند که در موتر حضور داشتند و تفاوت زبان و قومیت این موضوع را آشکار میکرد.
تجربهی لطیف در این زمینه تنها نیست. در جریان تهیه این گزارش، با خانودهی پنج نفری شوکت نیز گفتوگو شده است که بهصورت غیرقانونی وارد پاکستان شده بودند. خانوادهی شوکت نیز هرازه هستند و تجربهی مشابه با لطیف در مورد پرداخت پول به قاچاقبران را داشتند و گفتههایشان دربارهی دریافت هزینههای بالا برای انتقال مهاجران هزاره، با روایت لطیف همخوانی دارد.
در گزارشی که توسط مرکز مهاجرت (MMC)به نشر رسیده، آمده است که هزارهها در پاکستان، بهویژه در بلوچستان و کویته، با سابقهای از تبعیض و آزار روبهرو بودهاند. براساس این گزارش، پس از تسلط طالبان در آگست ۲۰۲۱، خطر هدف قرار گرفتن هزارهها در برخی مسیرهای عبورومرور به پاکستان افزایش یافته است. هرچند در این گزارش در مورد مقدار پول برای عبورومرور غیرقانونی هزارهها از مرزهای پاکستان اشارهی نشده اما این گزارش همچنین از افزایش خطرهای امنیتی برای هزارههای مهاجر و در حال عبور از مسیرهای پاکستان حکایت دارد.
شبکه قاچاق انسان چگونه کار میکند؟
روایت لطیف از چگونگی انتقال غیرقانونیاش به پاکستان نشان میدهد که این روند تنها به یک قاچاقبر و یک راننده محدود نمیشود؛ بلکه افراد مختلفی در مراحل جذب مسافر، تعیین هزینه، انتقال به مرز و جابهجایی پس از عبور نقش دارند. در این میان، واسطهها مسافران را به قاچاقبران معرفی میکنند و ارتباط میان آنان را برقرار میسازند.
لطیف میگوید در اوایل سال ۲۰۲۶ پیش از سفر، از طریق یکی از آشنایانش در کویته با فردی بهنام مستعار «کریم» ارتباط گرفت؛ کسی که بهگفتهی او، برای قاچاقبران مسافر پیدا میکند. لطیف پس از تماس با کریم و بیان تصمیمش برای رفتن غیرقانونی به کویته، منتظر ماند تا او با قاچاقبر صحبت کند. سپس کریم هزینهی انتقال را به او اطلاع داد؛ مبلغی که از سوی قاچاقبر تعیین شده بود.
این شیوه ارتباط تنها در روایت لطیف دیده نمیشود. فیروزه نیز برای ورود غیرقانونی به پاکستان بهواسطهی کریم با قاچاقبران هماهنگ شده بود. بهگفتهی فیروزه، مسافران به قاچاقبران معرفی میشوند و پس از هماهنگی بین قاچاقبر و فرد رابط، هزینهی انتقال به مسافران اطلاع داده میشود. این تکرار نام یک فرد در روایت این دو مسافر، از نقش واسطهگری در این روند حکایت دارد.
پس از هماهنگی اولیه، قاچاقبر رانندهای را به بازار قندهار فرستاد تا لطیف را به مرز اسپینبولدک منتقل کند. اما با رسیدن او به مرز، مرحلهی دیگری از انتقال آغاز شد. بهگفتهی لطیف، قاچاقبر او را به فرد دیگری معرفی کرد تا همراه با گروهی از مسافران لطیف را نیز از مرز عبور دهد. لطیف میگوید: «آن شخص من را به مسافرخانهی راهنمایی کرد که هفت نفر در دو اتاق حضور داشتند و به من گفت که قرار است تو با این مسافران از مرز عبور کنی. وقتی که از مرز عبور کردیم، فهمیدم که گروه ما مربوط به چهار قاچاقبر مختلف میشد.»
لطیف همچنان میافزاید: «وقتی از مرز عبور کردیم و وارد خاک پاکستان شدیم، افراد گروه ما را براساس نام قاچاقبران از یکدیگر جدا ساختند. پس از آن، قبل از حرکت به طرف کویته تقریبا در سه خانه جابهجا شدیم و هر بار یک رانندهی جدید ما را از یک مکان به مکان دیگری انتقال میداد. پس از آخرین جابهجایی تا ساعت نُه شب در داخل خانهی منتظر بودیم. بعد ما را با موتر دیگری و رانندهای که پیش از آن ندیده بودیم، بهسوی کویته فرستادند. در نهایت، پس از رسیدن به کویته، مبلغ تعیینشده را پرداخت کردیم.»
به روایت لطیف، افرادی که در مراحل مختلف با او در تماس بودند، متفاوت بودند و او اطمینان ندارد که قاچاقبر اصلی را از نزدیک دیده باشد. از فردی که در قندهار او را به مرز رساند تا کسانی که پس از عبور، مسئول جابهجایی او در خاک پاکستان بودند، هر مرحله با افراد تازهای انجام شد. بهگفتهی او، این تجربه نشان میدهد که انتقال مسافران میان چند نفر تقسیم میشود و تا حد امکان مسافران از هویت اصلی آنان اطلاعی ندارند.
لطیف همچنین میگوید قاچاقبران برای عبور مسافران از برخی پوستههای طالبان در امتداد مرز افغانستان و پاکستان نیز پول پرداخت میکنند. او برای توضیح این موضوع به مسیری اشاره میکند که میان دو پوسته طالبان در منطقهی مرزی قرار داشت و گروه هشتنفری آنان باید از آن عبور میکردند. بهگفتهی لطیف، در حالی که برای عبور مسافران پشتون محدودیتی ایجاد نمیشد، قاچاقبر به آنان گفته بود که برای عبور گروه هشتنفریشان به طالبان نیز پول پرداخته است و به همین دلیل اجازهی عبور از خاک افغانستان را خواهند داشت. این ادعا دربارهی پرداخت پول به طالبان به گفتهی قاچاقبر استوار است و لطیف شخصا شاهد پرداخت آن نبوده است.