نویسنده: روحالله سروری
دهلی نو. پسازچاشت سیزدهم نوامبر ۲۰۲۶ از ایالت پنجاب هند بهسوی دهلی حرکت کردم. مقصدم چهلوپنجمین نمایشگاه بینالمللی تجارت هند بود که در «بهاراتمندپام»، یا همان پراگتیمیدان، برگزار میشود. این نمایشگاه هر سال در دهلی نو برپا میشود و امسال از ۱۳ تا ۲۷ نوامبر ادامه دارد.
نمایشگاه بینالمللی تجارت هند (Indian International Trade Fair-IITF) یکی از بزرگترین نمایشگاههای دولتی است که همهساله در این کشور برگزار میشود. این نمایشگاه بهصورت رسمی توسط سازمان دولتی توسعهی تجارت هند (Indian Trade Promotion Organization – ITPO) برگزار میشود. این سازمان زیرمجموعه وزارت تجارت و صنعت دولت هند است و مسئولیت توسعه و ترویج تجارت، صادرات، سرمایهگذاری و همکاریهای تجاری هند با کشورهای دیگر را بر عهده دارد.
نمایشگاهی با حضور پررنگتر افغانستان
در این نمایشگاه محصولات تجاری بیشتر کشورها دیده میشود. اما آنچه به افغانستان مربوط است، یعنی فرش، میوه خشک و دیگر کالاهایی که به بازارهای بیرونی صادر میشود، امسال توجه ویژهای را جلب کرده است. در سالهای گذشته شمار غرفههای افغانستان از ۱۸ تا ۲۵ غرفه فراتر نمیرفت؛ امسال این رقم به ۶۷ غرفه رسیده است. در این غرفهها انواع میوه خشک، فرش و کالاهای مرغوب تجاری افغانستان به نمایش گذاشته شده است.

بیشتر تاجرانی که در این غرفهها حضور داشتند از افغانستان آمده بودند؛ شماری هم از پیش در هند زندگی میکنند و همینجا کار و تجارت دارند. این وضعیت، جدا از گسترش تجارت میان افغانستان و هند، نشانهی نزدیکتر شدن روابط طالبان و دولت هند نیز هست. تغییر برخورد دولت هند با دانشجویان افغانستانی در روند صدور ویزا هم این گمان را تقویت میکند که هند دیگر نمیخواهد برای دانشجویان افغانستانی ویزا صادر کند تا آنان ناگزیر به کشورشان برگردند؛ خواستی که گفته میشود طالبان در سفر پیشین امیرخان متقی به هند با دولت هند در میان گذاشته بودند. در نتیجه شمار زیادی از دانشجویانی که به پایان درسشان نزدیک شدهاند، هنگام درخواست تمدید ویزا با مشکل روبهرو شدهاند و بیشتر آنان در دانشگاه کوروکشترا درس میخوانند.
جای خالی هزارهها
اما آنچه میخواهم در این نوشته بازگو کنم، نه کارنامهی طالبان است و نه پیوند استوار کنونی آنان با دولت هند. موضوع من جای خالی هزارهها در تجارت افغانستان و غیبتشان در غرفههای تجاری پراگتیمیدان است. در میان ۶۷ غرفهی افغانستان حتا یک غرفه هم پیدا نمیشود که متعلق به یک تاجر هزاره باشد؛ نه در میان تاجرانی که از افغانستان آمدهاند و نه در میان آنان که در هند مقیماند.
بااینحال، میان کارگران این غرفهها چهرههای هزاره کم نیست؛ چهرههایی که فقط کارگرند و حضورشان میتواند برای رسانههای بیرونی چنین تصویری بسازد که هزارهها نیز در این تجارت و در این غرفهها سهم دارند. من یکی از همان چهرهها هستم. یکی از همان کارگرانی که برای بهدست آوردن اندکی درآمد به این نمایشگاه آمدم. کارگران نیز اکثریت مطلق یا مهاجر اند یا دانشجویانی که در هند زندگی میکنند.

تجارت؛ هیولایی که پول را میبلعد
انسانهایی با پیشینهی من و امثال من، از گذشتهای سرشار از فقر میآیند. ما در افغانستان هرگز نتوانستیم فراتر از نان بیندیشیم. تنها خطری که در زندگی کردهام، ساختن یک رستورانت سیار سهروزه با دوستم بود. در سال ۲۰۱۷، دو روز پیش از آغاز سال نو، از کنار چوک شهرک امید سبز، یا شهرک حاجی نبی، میگذشتیم. با دیدن ازدحام غرفهها و مردم در آنجا، توافق کردیم که بهصورت آزمایشی کبابی سیار راه بیندازیم. هیچیک از ما از کبابپزی چیزی نمیدانستیم. تنها کاکای من، که آن زمان در جایی معتبر شاگرد آشپز بود، کباب پختن میدانست. او در سه روز سال نو رخصتی داشت و ما از مهارتش برای آمادهسازی کبابها کمک گرفتیم.
پس از سه روز، کار ما نهتنها سودی نداشت، بلکه اندکی هم زیان داده بود. اما کبابی که روز آخر فروش نرفته بود، بهانهای شد تا یک میلهی خانوادگی راه بیندازیم. من و دوستم از خانوادههایمان خواستیم که بیایند و کباب بخورند. همه آمدند و ما همه را سیر کردیم.
جز این تجربه، هرگز به تجارت فکر نکردهام. تجارت برای من هیولایی بوده است؛ برای خانوادهام نیز همینگونه، هیولایی که پول را میبلعد و هیچ سودی ندارد. برای بسیاری از دوستان دیگر هزارهای که من دیدهام نیز چنین بوده است. چه چیزی است که ما را از این عرصه دور نگه میدارد؟ آیا از اینکه وارد عرصهی تجارت کلان شویم ترس داریم؟ شاید ما هنوز بیرون از دایرهی نان در سطح بقای محض نمیاندیشیم. برای داشتن نان، کارگر بودن یا کارمند بودن کافی است. شاید به همین دلیل همه فکر میکنیم که درس تنها راهحل است و میتواند آیندهی شغلی مطمئنی را در یک شرکت یا نهاد برایمان فراهم کند. در همینجاست که میان هزارهها و دیگران فرق پدید میآید. دیگران، شاید بهخاطر تجربهی متفاوت جمعی، میتوانند وقتی مجالی فراهم شد فراتر از نان فکر کنند. بیشتر تاجرانی که در پراگتیمیدان میشناسم تحصیلات ابتدایی دارند، اما اعتمادبهنفس بسیار بالایی دارند و جرأت اشتراک در برنامهها و فستیوالهای تجاری را نیز دارند. رییس من یکی از آنان است. شاید تحصیلاتش به صنف دوازدهم هم نرسیده باشد، اما بهگفتهی هندیها، او «کروڑپتی» تجارت میوه خشک افغانستان در هند است. کسانی با مدرک ماستری و لیسانس زیر دست او کار میکنند.
دو شب در دفتر رییس
رییس ما از من و دو دوست هزارهام خواسته بود تا ۱۳ نوامبر خود را به دهلی برسانیم. آشنایی من با او از یک ماه پیش آغاز شد، زمانی که او بهعنوان تاجر میوه خشک افغانستان در یک نمایشگاه چهارروزه در پنجاب اشتراک کرده بود. این بار دو دوست دیگرم را هم به او معرفی کردم و از او خواستم برای ما کار بدهد؛ او پذیرفت.
عصر ۱۳ نوامبر به آدرسی که داده بود رسیدیم. خانهای که برای اقامت کرایه کرده بود بزرگ بود و حدود ۲۰ جوان دیگر، که همه مانند من کارگر بودند، در آن اقامت داشتند. شب فرا رسید، سفره پهن شد و پس از شام از ما خواستند زودتر بخوابیم، چون فردا کار بسیار است.
روز ۱۴ نوامبر رسما میان غرفههای مختلف پراگتیمیدان تقسیم شدیم؛ غرفههایی که روز سیزدهم آماده شده بود. کارگر این غرفهها بودن بیشباهت به فروختن ترکاری در کوتهسنگی نیست: ۱۰ تا ۱۲ ساعت سرپا میایستی و با صدا زدن مشتریها آنان را بهسوی کالاهای غرفه دعوت میکنی. در هر نمایشگاه، تا آخرین لحظه همین کارگراناند که کار را پیش میبرند.
شب که از کار برگشتیم، شام آماده بود. پس از شام، شریک رییس از من، دو دوست دیگرم و پسر دیگری که او نیز هزاره بود خواست وسایلمان را جمع کنیم و به جای دیگری برویم. چنین کردیم. آن جای دیگر، دفتر رسمی کار رییس ما بود: یک تحویلخانهی بزرگ پر از کالاهای گوناگون، و در گوشهای از آن میز و چوکی و چند کوچ بزرگ.
همانجا احساس کردم که در حق من و دوستانم تبعیض شده است. از میان ۲۰ نفری که از قومهای گوناگون در خانهی پیشین بودند، تنها ما چهار هزاره جدا شده و به این دفتر فرستاده شده بودیم تا تمام روزهای نمایشگاه را همینجا بگذرانیم. شاید هم انتخاب ما به این دلیل بوده که کمتر شناخته میشدیم و ناتوانتر به نظر میرسیدیم. این مکان نه جای مناسبی برای خوابیدن داشت و نه حمام و دستشوییای که بتوان با آسودگی به سر و وضع رسید. در میانهی شب نیز کالاها، یعنی همان میوههای خشک، از آنجا بار و جابهجا میشد و سر و صدایش خوابمان را بر هم میزد.
شب اول را به هر ترتیبی بود خوابیدم و صبح زود به رییس و همکارش پیام فرستادم که من و دوستانم شب دوم نمیتوانیم اینجا بمانیم؛ درست نخوابیدهایم و از نظر صحی هم این خوابگاه وضعیت مناسبی ندارد. در پاسخ گفتند روز را کار میکنیم و شب دربارهی آن حرف میزنیم. روز را کار کردیم و شب به همان دفتر برگشتیم. پس از شام دوباره پیام فرستادیم و موضوع را یادآوری کردیم. وعدهی دیدار دادند؛ اما ساعت از ۱۱ شب گذشت و خبری از رییس نشد. بار دیگر پیام دادیم و خواستیم مشخص کند برای ما جای دیگری در نظر میگیرد یا باید همانجا بمانیم. او با لحنی خشن و قاطع پاسخ داد که نمیتواند جای دیگری فراهم کند و ما اختیار داریم بمانیم یا به خانههایمان برویم. همین برخورد سبب شد که محل کار را ترک کنیم و به پنجاب برگردیم.
پرسشی که باقی میماند
در دو روزی که در پراگتیمیدان کار کردم، توانستم در میان غرفههای تجاری افغانستان بگردم و با فروشندگان و صاحبان غرفهها گپ بزنم. هیچ غرفهای از آنِ هزارهها نبود، اما کارگر هزاره بسیار دیدم. بهگفتهی تاجران دیگر، اشتراک در این نمایشگاه برای همگان یکسان است: در هند سفارت افغانستان قرعهکشی میکند و در افغانستان تاجران میتوانند از طریق اتاقهای تجارت و صنایع ثبتنام کنند.
نمیدانم چرا هزارهها هیچگاه در دنیای تجارت و شریانهای اقتصادی افغانستان جایی نداشتهاند؛ حتا بهگونهی نمادین هم دیده نمیشوند. شاید هنوز نتوانستهایم به این بیندیشیم که سفرهای پهن کنیم و برای دیگران نان بدهیم. شاید خوانندهای گمان کند در حق هزارهها تبعیض شده یا نویسنده آدمی متعصب است. اما بهباور من، هرچند آن را به همه نمیتوان تعمیم داد، بسیاری از هزارهها حتا فرصت اندیشیدن به تجارت را به خود نمیدهند. نگاهش تکبعدی است؛ مردمی مسالمتجو و مدنی که همواره میپندارند درس تنها راه رسیدن به موفقیتهای بزرگ است.
به نظر من وقت آن رسیده که دنیای فکری خود را اندکی تغییر دهیم. وقت آن است که بیندیشیم چگونه میتوانیم در شریان اقتصادی افغانستان برای خود جایی باز کنیم. اگر چنین کنیم، در آیندهی افغانستان نیز سهم خواهیم داشت.