نویسنده: سالم رضایی
کتاب «مواضع»، تألیف و ترجمهی عتیق اروند، بهتازگی در ۳۹۴ صفحه از سوی نشر زاغه منتشر شده است. این کتاب مجموعهای از نوشتهها و ترجمههای اروند در زمینهی فلسفه، تاریخ، دین و سیاست است. تنوع موضوعات کتاب نشان میدهد که نویسنده به حوزههای مختلف اندیشه علاقه دارد و خود را به یک مکتب یا جریان فلسفی خاص محدود نکرده است.
کتاب در هفت بخش تنظیم شده است. بخش نخست به ارسطو و افلاطون، بخش دوم به ابن سینا و ابن خلدون، بخش سوم به اسپینوزا، کیرکگور، بنیامین و هابرماس، بخش چهارم به اسلام و مسیحیت، بخش پنجم به لیبرالیسم سیاسی و لیبرتاریانیسم، بخش ششم به افغانستان و بخش پایانی به فلسفهی فیشته اختصاص دارد.
اروند کتاب را با نقد برداشت صلاحالدین سلجوقی از الهیات ارسطو آغاز میکند. سلجوقی در سال ۱۳۴۵ خورشیدی کتابی با عنوان «تجلی خدا در آفاق و انفس» منتشر کرده بود. اروند در نخستین مقالهی خود به بررسی بخشهایی از این کتاب میپردازد که سلجوقی در آنها دربارهی الهیات ارسطو سخن گفته است. او با مراجعه به آثار ارسطو میکوشد نشان دهد که میان خدای ارسطویی و خدای مورد نظر متکلمان اسلامی تفاوتهایی وجود دارد که سلجوقی به درستی به آنها توجه نکرده است (صص ۲۲–۷).
مقالهی دوم به مفهوم ضرورت و مکان در رساله تیمایوس افلاطون اختصاص دارد. اروند در این مقاله به چگونگی پیدایش جهان و رابطه میان خرد، ضرورت و مکان در اندیشهی افلاطون میپردازد (صص ۳۴–۲۳).
در بخش دوم کتاب، نویسنده ابتدا نظریهی صدور ابن سینا را براساس کتاب «التعلیقات» توضیح میدهد. پس از آن، مقالهای از یوپ المیر با عنوان «شهوت ابن سینا» آمده است. المیر در این مقاله به بررسی روایتهای تاریخی دربارهی زندگی و مرگ ابن سینا میپردازد و اعتبار برخی از گفتههای مشهور دربارهی زندگی شخصی این فیلسوف را مورد پرسش قرار میدهد (صص ۵۸–۳۶).
یکی از نوشتههای خواندنی این بخش، مقالهی «عصبیت و زایش امر نو» است که بهمناسبت ترجمهی «مقدمهی ابن خلدون» به زبان پشتو نوشته شده است. اروند در این مقاله تلاش میکند مفهوم عصبیت را از برداشتهای رایج قومی و قبیلهای بیرون آورد و معنای گستردهتر آن را توضیح دهد. او به ظرفیت این مفهوم برای فهم تغییرات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی توجه دارد و همبستگی میان انسانها را در پیدایش نظمهای تازهی اجتماعی مهم میداند (صص ۷۲–۵۹).
به نظرم، این مقاله برای خوانندگان افغانستانی اهمیت خاصی دارد؛ زیرا عصبیت در جامعهی ما بیشتر در ارتباط با قوم و قبیله فهمیده شده است، در حالی که بازخوانی اندیشهی ابن خلدون میتواند ما را با جنبههای دیگری از این مفهوم آشنا سازد.
بخش سوم کتاب از مفصلترین بخشهای آن است. در این بخش، مقالهای از یوجین هالند دربارهی اسپینوزا و مارکس، سه مجموعه از نامهنگاریهای اسپینوزا و اولدنبرگ و نوشتههایی دربارهی کیرکگور، والتر بنیامین و هابرماس آمده است.
هالند در مقالهی «اسپینوزا و مارکس» میکوشد نشان دهد که خواندن آثار مارکس از منظر فلسفهی اسپینوزا چه امکاناتی را برای فهم اندیشهی مارکس فراهم میکند. پس از این مقاله، نامههای اسپینوزا و اولدنبرگ قرار دارند که خواننده را با بخشی از گفتوگوهای فلسفی این دو متفکر آشنا میسازند (صص ۱۳۷–۷۴).
اروند در مقالهی «بررسی مفهوم تکرار در دیالکتیک فرد انسانی» به دو اثر کیرکگور، یعنی «تکرار» و «ترس و لرز» میپردازد. موضوع این مقاله بیشتر به تجربهی فردی انسان، تصمیمگیری و دگرگونی زندگی او مربوط میشود (صص ۱۵۰–۱۳۹).
مقالهی «دیالکتیک بنیامینی و لحظهی خیرگی فرشته تاریخ» نیز از نوشتههایی است که توجه مرا جلب کرد. اروند در این مقاله به برداشت والتر بنیامین از تاریخ میپردازد. نگاه بنیامین به تاریخ با تصور رایج از پیشرفت تفاوت دارد. او توجه ما را به ویرانیها و مصیبتهایی جلب میکند که در جریان تحولات تاریخی پدید آمدهاند و اغلب در روایتهای رسمی تاریخ نادیده گرفته میشوند (صص ۱۶۷–۱۵۱).
خواندن این مقاله برای کسی که با تاریخ افغانستان آشنایی دارد، تأملبرانگیز است. ما نیز بارها شاهد تغییر حکومتها، پیروزی گروههای سیاسی و شکست قدرتهای مختلف بودهایم، اما کمتر از سرنوشت مردمی سخن گفتهایم که بهای این تحولات را پرداختهاند.
در آخرین مقالهی این بخش، اروند به مفهوم مدرنیته در اندیشهی هابرماس میپردازد. هابرماس، با وجود انتقاد از برخی جنبههای جهان مدرن، همچنان به آرمانهای رهاییبخش روشنگری وفادار است. اروند در این نوشته تلاش میکند دیدگاه هابرماس را در برابر منتقدان مدرنیته توضیح دهد (صص ۱۸۹–۱۶۹).
بخش چهارم کتاب شامل دو مقاله دربارهی اسلام و مسیحیت است. مقالهی نخست، «خوانش اگزیستانسیال یاسپرس از عیسی مسیح»، نوشتهی خود اروند است و مقالهی دوم، «تمهیدی برای ارائهی خوانشی رهاییبخش از اسلام»، نوشتهی سعد ضیمری است که اروند آن را ترجمه کرده است. هر دو مقاله از زاویهای فلسفی به دین مینگرند و خواننده را با برداشتهایی متفاوت از دین آشنا میسازند (صص ۲۲۸–۱۹۱).
در بخش پنجم، نویسنده به سراغ فلسفهی سیاسی جان رالز و رابرت نوزیک میرود. موضوعاتی مانند عدالت، آزادی، برابری، مالکیت و حدود قدرت دولت در این بخش مورد بحث قرار گرفتهاند.
اروند در مقالهی «آزادی، برابری و دموکراسی مالکیتمحور»، به تفاوت میان سرمایهداری دولت رفاه و دموکراسی مالکیتمحور در اندیشهی رالز میپردازد. در دو مقالهی دیگر، مبانی نظریهی عدالت رالز را بررسی میکند و سرانجام، در مقالهی «شرح و نقد مفهوم دست پنهان و تکوین دولت در اندیشهی نوزیک»، به چگونگی پیدایش دولت و حدود اختیارات آن از دیدگاه نوزیک میپردازد (صص ۲۶۱–۲۳۰).
این بخش برای کسانی که به فلسفهی سیاسی، حقوق و اقتصاد علاقه دارند، خواندنی است. پرسشهایی مانند اینکه جامعهی عادلانه چگونه جامعهای است، دولت چه وظایفی در برابر شهروندان دارد و ثروت و امکانات چگونه باید در جامعه توزیع شوند، از موضوعات اصلی این نوشتهها هستند.
بخش ششم کتاب به افغانستان اختصاص دارد. به گمان من، این بخش برای بسیاری از خوانندگان افغانستانی جذابتر از دیگر بخشهای کتاب خواهد بود؛ زیرا موضوعات آن با تاریخ و زندگی مردم ما ارتباط مستقیم دارد.
دو مقالهی نخست این بخش، «اسلام برای خنگها» و «پروژهی ملتسازی»، نوشتهی کریگ ویتالک هستند. این دو نوشته به بررسی عملکرد امریکا در افغانستان و مشکلاتی میپردازند که در جریان حضور نظامی و اجرای برنامههای ملتسازی با آنها روبهرو بود (صص ۲۹۰–۲۶۳).
پس از آن، مقالهی «دولت-ملت افغان؛ اسطوره یا واقعیت؟» نوشتهی محمدحسن کاکر آمده است. کاکر در این مقاله به تاریخ سیاسی افغانستان و مسألهی شکلگیری دولت و ملت میپردازد. صرفنظر از اینکه با دیدگاههای کاکر موافق باشیم یا مخالف، مطالعهی این نوشته برای آشنایی با برداشت او از تاریخ سیاسی افغانستان سودمند است (صص ۳۰۴–۲۹۲).
اروند در مقالهی «سایه خدا بر سر مجاهدین سابق» به نقد روایتهای رایج دربارهی جهاد افغانستان میپردازد. او با اشاره به اسناد همکاری امریکا با گروههای جهادی، نقش رقابتهای دوران جنگ سرد را در تحولات افغانستان برجسته میسازد و برداشت کسانی را که جهاد افغانستان را مبارزهای کاملا مستقل و صرفا دینی میدانند، مورد پرسش قرار میدهد (صص ۳۱۲–۳۰۵).
از میان نوشتههای کتاب، مقالهی «مصالحه ملی و بخشایش؛ با ارجاع مدام به دریدا» برایم بیشتر قابل تأمل بود. اروند در این مقاله به مسألهای میپردازد که سالهاست جامعهی افغانستان با آن روبهرو است: چهکسی حق دارد عاملان جنایتهای گذشته را ببخشد؟
نویسنده با استفاده از اندیشهی ژاک دریدا، میان مصالحه سیاسی و بخشایش تفاوت قائل میشود. از نظر او، توافق میان رهبران سیاسی و پایان یافتن جنگ به معنای بخشیده شدن جنایتهای گذشته نیست. کسانی که قربانی جنگ و خشونت شدهاند، حق دارند دربارهی بخشیدن یا نبخشیدن عاملان آن تصمیم بگیرند.
اروند مینویسد: «اما در آخر، این خود قربانیان یا خانوادههای قربانیان هستند که تصمیم میگیرند که بخشایش در چه سطحی باشد» (ص ۳۲۶).
او همچنین در جایی از نقش دولت در روند مصالحه مینویسد: «دولت تنها میتواند یک میانجی باشد» (ص ۳۲۲).
اهمیت این مقاله در آن است که مسألهی صلح را از دیدگاه قربانیان جنگ بررسی میکند. در افغانستان بارها از صلح، عفو عمومی و مصالحه ملی سخن گفته شده است، اما کمتر از کسانی پرسیده شده که عزیزان خود را در جنگها از دست دادهاند. آیا آنان حاضر به بخشیدن هستند؟ آیا دیگران حق دارند به نمایندگی از آنان ببخشند؟ مقالهی اروند فرصتی برای اندیشیدن دربارهی همین پرسشها فراهم میکند.
آخرین نوشتهی این بخش، «بعد از استرالیا؛ جنگ با ما چه میکند؟» است. اروند در این مقاله از آثار بن کولتی، نقاش استرالیایی، سخن میگوید و با استفاده از یک اثر هنری و اندیشهی فروید، به تأثیر جنگ بر روان و زندگی انسان میپردازد (صص ۳۳۵–۳۳۰).
این مقاله از آن جهت خواندنی است که به جنبهای از جنگ توجه دارد که کمتر دربارهی آن سخن گفته میشود. ما معمولا جنگ را با شمار کشتهشدگان، ویرانی شهرها و شکست و پیروزی گروههای سیاسی میشناسیم، اما جنگ با ذهن و روان کسانی که سالها در معرض خشونت و خطر مرگ زندگی کردهاند، چه میکند؟ این پرسشی است که بهویژه برای مردم افغانستان اهمیت دارد.
بخش پایانی کتاب شامل دو مقاله دربارهی یوهان گوتلیب فیشته است. مقالهی نخست، نوشتهی جان راسن، به رابطهی بدن، آزادی و کنش انسانی در فلسفهی فیشته میپردازد و مقالهی دوم، نوشتهی گونتر تسولر، به بررسی اندیشهی سیاسی این فیلسوف اختصاص دارد. مسألهی آزادی انسان و رابطهی او با دیگران از موضوعات مهم این دو مقاله است (صص ۳۹۴–۳۳۷).
در مجموع، «مواضع» کتابی متنوع و خواندنی است. البته برخی از مقالات آن بهدلیل ماهیت تخصصی مباحث فلسفی، به مطالعهی دقیق و آشنایی قبلی با فلسفه نیاز دارند. از سوی دیگر، چون کتاب مجموعهای از نوشتهها و ترجمههای گوناگون است، خواننده میتواند براساس علاقهی خود از هر بخش آن آغاز کند.
آنچه در این کتاب برایم جالب بود، توجه اروند به مسائل افغانستان در کنار مباحث فلسفی است. او در برخی از نوشتههایش تلاش کرده است با استفاده از اندیشهی فیلسوفان، به مسائل جامعهی خود بپردازد. بازخوانی مفهوم عصبیت ابن خلدون، بررسی مصالحه ملی با استفاده از اندیشهی دریدا و تأمل دربارهی پیآمدهای جنگ با مراجعه به هنر و روانشناسی، نمونههایی از این تلاش اند.
چند نکتهی انتقادی دربارهی کتاب
با وجود ارزش و اهمیت کتاب «مواضع»، چند نکته نیز در جریان مطالعهی آن به ذهنم رسید که بیان آنها را خالی از فایده نمیدانم.
نخست اینکه تنوع موضوعات کتاب، در کنار جذابیتی که دارد، تا اندازهای موجب پراکندگی آن شده است. خواننده از الهیات ارسطو و نظریهی صدور ابن سینا به فلسفهی مارکس و هابرماس میرسد و سپس وارد بحث عدالت، جنگ و تاریخ افغانستان میشود. به نظرم، اگر اروند در آغاز کتاب مقدمهای دربارهی دلیل انتخاب این نوشتهها و ارتباط میان آنها مینوشت، خواننده بهتر میتوانست مسیر فکری نویسنده را دنبال کند.
دوم اینکه در برخی نوشتهها، داوری نویسنده بیش از اندازه کلی به نظر میرسد. برای نمونه، اروند در مقالهی «سایه خدا بر سر مجاهدین سابق» معتقد است که اسناد همکاری امریکا با مجاهدان، جهاد افغانستان را «به یک بازی کوچک در میدان عظیم جنگ سرد فرو میکاهد» (ص ۳۰۵).
هرچند نمیتوان نقش قدرتهای خارجی را در جنگ افغانستان نادیده گرفت، فروکاستن تمامی آن رویداد به رقابت قدرتهای بزرگ نیز نمیتواند توضیح کاملی از واقعیت تاریخی باشد. انگیزههای مردم، شرایط داخلی کشور و زمینههای اجتماعی مقاومت نیز باید مورد توجه قرار گیرند. میان اهداف قدرتهای خارجی از حمایت مجاهدان و انگیزههای مردمی که در برابر نیروهای شوروی جنگیدند، باید تفاوت قائل شد.
سوم اینکه اروند در آغاز مقالهی «مصالحه ملی و بخشایش» مینویسد: «افغانها همواره باهم صلح کردهاند و هرگز همدیگر را نبخشیدهاند» (ص ۳۱۳).
این جمله، هرچند تأملبرانگیز است، نوعی حکم کلی دربارهی تاریخ و فرهنگ مردم افغانستان به شمار میرود. اثبات چنین ادعایی نیازمند بررسی گستردهتری از مناسبات اجتماعی و تجربههای تاریخی مردم افغانستان است. کاربرد واژههای «همواره» و «هرگز» در بیان مسائل تاریخی، جای چندانی برای استثناها باقی نمیگذارد. ناکامی برخی از توافقهای سیاسی را نمیتوان به تمام تجربههای تاریخی و اجتماعی مردم افغانستان تعمیم داد.
چهارم اینکه در همین مقاله، اروند دربارهی نقش دولت در روند بخشایش مینویسد: «دولت تنها میتواند یک میانجی باشد» (ص ۳۲۲).
تأکید نویسنده بر حق قربانیان برای بخشیدن یا نبخشیدن عاملان جنایت، قابل توجه است. بااینحال، به نظرم، باید میان بخشایش شخصی و مسئولیت قانونی دولت تفاوت بیشتری قائل شد. دولت در برابر جنایتهای سنگین تنها نقش میانجی ندارد، بلکه تحقیق دربارهی جنایتها، تعقیب عاملان، تأمین عدالت و جبران خسارت قربانیان نیز از مسئولیتهای آن است.
حتا اگر قربانی شخصا از عامل جنایت بگذرد، این بخشایش لزوما مسئولیت کیفری مرتکب را از میان نمیبرد. البته اروند در ادامهی مقالهاش به عدالت انتقالی، دادخواهی و غرامت نیز توجه کرده است (صص ۳۲۶–۳۲۲). بااینحال، توضیح روشنتر تفاوت میان بخشایش اخلاقی و عفو حقوقی میتوانست به غنای بحث بیفزاید.
پنجم اینکه اروند در مقالهی «عصبیت و زایش امر نو» مینویسد: «منشأ اصلی عصبیت همبستگی میان انسانهاست» (ص ۷۱).
این برداشت از مفهوم عصبیت ابن خلدون، بهویژه برای جامعهی افغانستان، ارزشمند است. بااینحال، جای بحث بیشتری دربارهی چگونگی شکلگیری چنین همبستگیای در جامعهی افغانستان وجود دارد. چگونه میتوان از همبستگیهای محدود قومی و قبیلهای عبور کرد و به همبستگی گستردهتر انسانی رسید؟ نهادهای سیاسی، آموزش، عدالت اجتماعی و توزیع امکانات در این زمینه چه نقشی دارند؟ پرداختن به این پرسشها میتوانست بحث نویسنده را کاملتر سازد.
نکته پایانی به زبان کتاب مربوط میشود. برخی از نوشتهها، بهویژه مقالات مربوط به هابرماس و فیشته، سرشار از اصطلاحات تخصصی فلسفی اند (صص ۱۸۹–۱۶۹ و ۳۶۷–۳۳۷). البته دشواری این مباحث تا اندازهای به ماهیت فلسفه مربوط میشود، اما توضیح سادهتر برخی اصطلاحات میتوانست زمینهی استفادهی خوانندگان بیشتری را از کتاب فراهم کند.
با این همه، نکات یادشده نباید ما را از ارزش کار عتیق اروند غافل سازد. انتشار چنین آثاری را در فضای فکری افغانستان باید به فال نیک گرفت. در جامعهای که سالها درگیر جنگ و منازعات سیاسی بوده است، نوشتن دربارهی فلسفه، عدالت، آزادی و سرنوشت انسان اهمیت خاصی دارد.
ممکن است با برخی از دیدگاهها و داوریهای اروند موافق نباشیم، اما همین اختلاف نظر میتواند زمینهی گفتوگو و بحث دربارهی مسائلی را فراهم کند که کمتر فرصت اندیشیدن به آنها را داشتهایم. به نظرم، یکی از ویژگیهای خوب «مواضع» همین است که میتوان با نویسندهی آن وارد گفتوگو شد و برخی از دیدگاههایش را به پرسش گرفت.
امیدوارم انتشار این کتاب زمینهای برای گفتوگوهای بیشتر فلسفی و انتقادی در فضای فکری افغانستان فراهم کند. مطالعهی آن را به علاقهمندان فلسفه، تاریخ، سیاست و مسائل اجتماعی افغانستان پیشنهاد میکنم.