«یادگار تایم»؛ دانشجویی که خواست پایان‌نامه‌اش فقط در قفسه‌های انباری نماند

«یادگار تایم»؛ دانشجویی که خواست پایان‌نامه‌اش فقط در قفسه‌های انباری نماند

چند روز پیش در فیسبوک با کلیک‌ روی لینکی وارد فضایی شدم که پر بود از کتاب‌های خواندنی و رایگان. «یادگار تایم» کتابخانه‌‌ی آنلاین است که نزدیک به یک ماه از ایجاد آن می‌گذرد؛ کتابخانه‌ای با سه‌هزار عنوان کتاب.

کتابخانه‌‌ی آنلاین در افغانستان یک پدیده‌ی تازه است. دسترسی به کتابخانه‌‌ی آنلاین برای بسیاری از شهروندان چندان شناخته‌شده نیست. نبود کتابخانه‌های بزرگ از جمله در ولایت‌های دوردست برای بسیاری یک مشکل جدی است.

وقتی وارد سایت کتابخانه‌‌ی آنلاین «یادگار تایم» شدم، انواع کتاب‌ها به چشم می‌خورد: از رمان تا ادبیات کودک و کتاب‌های فلسفی و سیاسی و کتاب‌های مربوط به تکنولوژی و علوم طبیعی.

حسرت دسترسی آسان به منابع

حبیب‌الله اواخر سال ۱۳۹۸ تصمیم گرفت موضوعی برای پایان‌نامه‌ی دانشگاهی‌اش انتخاب کند. او از همان آغاز تصمیم گرفت موضوعی را برگزیند که بعدا پایان‌نامه‌اش در قفسه‌های انباری دانشگاه خاک نخورد. ایجاد کتابخانه‌‌ی آنلاین شد موضوع پایان‌نامه‌اش. دو دلیل داشت که حبیب‌الله تصمیم گرفت به‌جای کار معمول پایان‌نامه‌نویسی یک کار متفاوت کند: حسرت دسترسی آسان به منابع در دوران دانشجویی و فقر صنعت کتاب دیجیتال در افغانستان.

حبیب‌الله می‌گوید برای راه‌اندازی کتابخانه‌‌ی آنلاین «یادگار تایم» تلاش زیادی به خرج داد: «۴۰ شب را تا چهار صبح بیدار ماندم تا پروژه‌ای پایان‌نامه‌‌ام را با موفقیت به پایان برسانم.» حبیب از دانشگاه خصوصی در رشته کمپیوترساینس فارغ شده است.

بازار کتاب‌فروشی و فروشگاه‌های کتاب کساد است. این کتابخانه‌ی آنلاین در هر موضوع بیشتر از ۱۵۰ عنوان کتاب دارد. به گفته‌ی بنیان‌گذار این کتابخانه‌‌ی آنلاین ۴۰ درصد منابعی که در آن هست مربوط به علوم کامپیوتر و تکنولوژی است و ۶۰ درصد دیگر آن به سایر علوم اختصاص یافته است.

حبیب یادگار می‌گوید وقتی دوران مکتبش را می‌گذراند با سختی‌های زیادی در یافتن منابع آموزشی مواجه بوده است و اقتصاد ضعیف خانواده کفاف نمی‌کرد تا منابع مورد ضرورتش را از کتاب‌فروشی‌ها تهیه کند. بر همین اساس تصمیم به ایجاد کتابخانه‌‌ی آنلاین گرفت تا مواد آموزشی را رایگان و بدون دریافت پول به دانشجویان و دانش‌آموزان بی‌بضاعت برساند.

دسترسی به این کتابخانه بدون این‌که حتا یک افغانی هزینه کنیم امکان‌پذیر است و به‌راحتی می‌توانیم منابع و کتاب‌هایی را که لازم داریم «دانلود» کنیم. حبیب یادگار بنیان‌گذار این کتابخانه می‌گوید قصد دارد فعالیت کتابخانه‌اش را گسترش دهد و خدماتش را همچنان بدون دریافت پول ادامه می‌دهد.

استقبال دلگرم‌کننده

در سه روز اول فعالیت کتابخانه‌‌ی آنلاین «یادگار تایم» یک‌هزار نفر در آن ثبت نام کردند و با گذشت نزدیک به یک ماه از فعالیت آن، تعداد اعضایش نزدیک به چهارهزار نفر رسیده است. به گفته‌ی حبیب یادگار این استقبال برایش دلگرم‌کننده است. او می‌گوید تلاش می‌کند تا طرح ایجاد و گسترش این گونه کتابخانه‌ها را با وزارت اطلاعات و فرهنگ شریک کند تا در ولایات محروم که در آن دانشجویان و دانش‌آموزان را که برای یافتن مواد درسی و آموزشی به تکاپو می‌افتند، کمک کند بهتر آموزش ببینند: «اگر یک شهروند در چهار ماه یک کتاب بخواند معتقدم تغییر به دنبالش می‌آید. تلاش می‌کنم برنامه‌هایی را که باعث رشد کتاب و فرهنگ مطالعه می‌شود گسترش دهم؛ برنامه‌هایی که رایگان باشد و کسی بابت استفاده از آن پولی پرداخت نکند.»

در میان چند کتابخانه‌ای آنلاین، کتابخانه‌ای آنلاین «یادگار تایم» از معدود کتابخانه‌های دیجیتالی در کشور است که با مصارف شخصی ساخته شده و خدماتش بدون هزینه‌ی پول قابل دسترس است.

حبیب یادگار، بنیان‌گذار کتابخانه‌‌ی آنلاین و رایگان «یادگار تایم» - عکس: ارسالی به روزنامه اطلاعات روز
حبیب یادگار، بنیان‌گذار کتابخانه‌‌ی آنلاین و رایگان «یادگار تایم» – عکس: ارسالی به روزنامه اطلاعات روز

برای حبیب ۲۶ ساله رسیدن به دانشگاه و فراغت از آن از لحاط اقتصادی کار ساده‌ای نبوده است. او می‌گوید به خوبی می‌داند که خریدن کتاب برای بسیاری از خانواده‌ها سخت است. بنابراین او تصمیم گرفته است که کتاب‌ها را به گونه‌ی رایگان در اختیار عموم قرار دهد: «در افغانستان خانواده، دانش‌آموز و دانشجویی نمی‌توانید پیدا کنید که درگیر مشکلات اقتصادی نباشد. از روزهای اول مکتب تا دانشگاه به پرداختن فیس و مصارف آموزش فکر می‌کردم. مشکلات روحی – روانی زیادی را تجربه کرده و درگیرش بودم. در کودکی با کمبود منابع آموزشی به‌روز روبه‌رو بودم و از طرفی جامعه با فرهنگ کتاب‌خوانی بیگانه است و این یکی از دلایلی بود تا این کار را کنم.»

حبیب یادگار در گفت‌وگو با روزنامه اطلاعات روز به من گفت قصد ندارد خدماتش را در بدل پول به اعضا و بازدیدکنندگانش بفروشد: «باید بدون استثنا همه به این کتابخانه دسترسی داشته باشند و در آینده قرار نیست در بدل پول خدمات ارائه دهیم. برای رشد جامعه باید از منافع زودگذر خود بگذریم.»

دردسرهای کتاب‌داری آنلاین در افغانستان

چندی پیش سایت این کتابخانه هک شده بود و در دسترس نبود. حبیب می‌گوید امنیت سایبری کارهای آنلاین در افغانستان هنوز پایین است.

امنیت شکننده یکی از دردسرهای کار آنلاین در افغانستان است. کاظم‌ حمیدی رسا مسئول کتابخانه‌ی دیجیتالی «مرکز معلومات افغانستان – دانشگاه کابل» می‌گوید، برنامه‌های منظم برای عرضه اطلاعات و مواد آموزشی که در آن کیفیت تضمین شده باشد فرصت بهتری برای آموزش و یادگیری فراهم می‌کند اما ایجاد این‌گونه کتابخانه‌ها بدون فرهنگ استفاده از منابع آنلاین گره‌گشا نیست: «تأسیس کتابخانه‌های آنلاین بدون فرهنگ استفاده منابع آنلاین کارساز نیست و نیازمند مدیریت درست است به‌خصوص برای کودکان و دانش‌آموزان مکاتب باید رهنمودهای مؤثر در استفاده از منابع دیجیتال در نظر گرفته شود.»

آقای رسا اضافه می‌کند که او علاوه بر این‌که به ایجاد کتابخانه‌های آنلاین و دیجیتالی خوش‌بین است اما از طرفی نگران است که بیشتر دانشجویان و کارمندان دولتی و غیردولتی از سهولت‌های که منابع و کتابخانه‌های دیجیتال برای آن‌ها عرضه کرده، استفاده نمی‌کنند: «در مرکز معلومات افغانستان “ACKU” بزرگ‌ترین منبع دیجیتال آنلاین را داریم و با توجه به سهولت‌های ویژه میزان ناچیزی از دانشجویان دانشگاه کابل و سایر نهادهای دولتی و غیردولتی از آن استفاده می‌کند. و بیشتر مخاطبان این مرکز خارج از افغانستان است. این یعنی فاجعه!»

به باور آقای رسا وقتی کتاب یا نسخه‌ی دیجیتال آن عرضه می‌شود تضمین برای کاپی‌رایت وجود ندارد و هر کس می‌تواند آن‌را تکثیر کند و این باعث می‌شود ایجاد کتابخانه‌‌ی آنلاین و دیجیتال‌سازی منابع مشکل شود.

یکی از چالش‌های که در قسمت الکترونیکی‌کردن کتابخانه‌های کشور با آن مواجهیم به باور آقای رسا نبود نیروی انسانی تحصیل‌یافته در رشته‌ی کتاب‌داری است؛ افرادی که مفهوم کتاب‌داری متحول‌شده و تمام جزییات حقوقی و تخنیکی پروسه‌ی دیجیتال‌سازی را می‌دانند.

به باور آقای رسا مهم‌ترین نکته‌ی مثبت کتابخانه‌های دیجیتالی این است که خطر از بین‌رفتنش کم است و مهم‌ترین عیبی که کتابخانه‌های دیجیتالی و آنلاین در کشور با آن مواجه است این است که مردم و حتا نخبگان به مالکیت معنوی و حقوق پدیدآورنده احترام ندارند.