طالبان در گرو جهل مقدس

عبدالحمید زاهدی، دانشجوی حقوق و علوم اسلامی

تعبیر جهل امروز بیشتر در مقابل علم به کار می‌رود؛ یعنی نداستن یا نادانی. ما کسی را جاهل می­دانیم که اطلاعات کافی نداشته باشد. در ادبیات دینی و عربی قدیم و اصیل حتا قبل از دوره اسلام، جهل معنای دقیق­تر و عمیق­تری دارد و در مقابل عقل و یا حلم قرار می­گیرد. به تعبیر دیگر یک طرف ماجرا عقل و حلم قرار دارد و در طرف دیگر آن جهل و سفاهت. جهل «نابخردی» است و بیش از آن‌که به نداشتن دانایی و آگاهی اشاره کند، معطوف به رفتار است. در واقع جاهل به کسی گفته می­شود که رفتار نابخردانه­ای دارد و عاقل کسی است که از روی خرد عمل می­کند، این خرد هم بیش از این‌که به عقل نظری اشاره کند، ناظر به عقل عملی یا خود عمل است. یعنی ما یک فرد عاقل را از روی رفتارش تشخیص می­دهیم.

ما در ادبیات دینی از دوره پیش از اسلام به‌عنوان دوره جاهلیت تعبیر می­کنیم؛ دوره جاهلیت برخلاف تصور عموم به معنای بی­سوادی و نبود آگاهی مردم آن زمان نیست. البته درست است که یادگیری خواندن و نوشتن میان مردم شبه‌جزیره چندان رواج نداشته، اما مردم بی­سواد نبودند و اوج شعری عربی را در دوران جاهلیت شاهدیم. نبوغ در شعر بدون سواد و آگاهی به‌دست نمی­آید. پس مشکل اعراب جاهلی در بی­سوادی و کم‌سوادی نبود؛ مشکل آن‌ها در رفتارهای نابخردانه بود.

کلمه جهل می­تواند به معنای ندانستن یا رفتارهای نابخردانه باشد، اما وقتی که کلمه مقدس در کنار آن اضافه می­شود به معنای این است که شخص، نادانی خود را به پای دین می­گذارد و درحالی‌که کار نادرستی انجام می­دهد احساس می­کند بهترین کار را انجام داده است. مثلا جان انسان­ها را در یک عملیات انتحاری می­گیرد و تصور می­کند که با این کار به خدا تقرب پیدا کرده است. در واقع جهل مقدس جهلی است که در هاله‌ای دینی و قداست وجود دارد. اگر انسان علمش را به حد مطلوب نرساند و از آن به خوبی استفاده نکند، در محیط دینی دچار این توهم می­شود که گویا دین این را از او می­خواهد. در واقع هر دوی این عامل سبب می­شود تا گروهی مثل طالب شکل گیرد و شکل‌گیری این گروه و گروه‌های افراطی مثل این را نمی­توانیم دست­پرورده­ی علمای دین بدانیم و علمای بزرگی دینی وجود چنین گروه‌ها را اصلا قبول ندارد. بنابراین گفته می­توانیم که طالب مشکل نابخردی دارند. با کدام منطق و براساس کدام مجوزی، انسان می­تواند خودش را در میان گروهی منفجر کند؟ هیچ عقلانیتی انسان را به این نقطه هدایت نمی­کند. اگر کسی مطلقا هم نادان باشد و از حکم خداوند اطلاعی نداشته باشد، اگر عاقل باشد می­تواند بفهمد که این کار درست نیست. انسان عاقل برآورد می­کند که ثمر کارش چیست؟ حتا در منابع دینی آمده است که اگر شما بدانید که امر به معروف و نهی از منکر تأثیری ندارد، نباید این کار را انجام دهید. حال ثمره کشتن چیست؟ این مسأله هم مشکلی نادانی است و هم مشکلی نابخردی و این مسأله اگر در محیط دینی مثلی افغانستان رخ دهد؛ نام «جهل مقدس» را به خود می­گیرد. در جهل مقدس شخص جاهل با نهادی همراه می­شود به‌نام «اعتقاد» یعنی برای چنین انسانی اعتقاد به‌جای تفکر می­نشیند و شخصی که به امری معتقد می­شود فکرش را گره در معتقدات خویش می­کند و معتقداتش را خط سرخ برای خود قرار می­دهد. یکی از آفات اجتماعی که فاجعه تأسف‌بار برای جوامع دینی امروز وجود دارد همین جهل مقدس است؛ جهلی که قهرمانانش دست به بدترین جنایات می­زنند، به خیال آن که کاری می­کنند مورد خواست خدا است و آنان برای خدا تلاش می­کند و شخص جاهل در جهل مقدس می­سوزد، ولی با این تفکر که گویا برای خدا می­سوزد. گرسنگی، فقر، جنگ و دشمنی، جنایت، آدم‌کشی و آزار به هم‌نوعان همه را به قصد قربت تحمل می­کند و جالب این است که از هر گونه روشنگری هم می­هراسد.

بنابراین طالبان در گرو جهل مقدس به‌سر می­برند. عقایدی که گروه طالبان در افغانستان ترویج و اعمال می­کند نه‌تنها با اسلام و فرهنگ اسلامی مغایر است، بلکه این رفتارها غیرانسانی و نابخردانه است و ناشی از جهل مقدس و عدم فهم درست از دین و ارزش­های دینی است. نخستین درس اسلام، آموزش و فراگیری به معنای عام آن است. و طالبان مغایری با این اصل اسلامی عمل می­کند و آموزش را برای زنان که نیمی از جامعه­ی افغانستان است، ممنوع می­داند و یا با ایجاد سد بزرگی دسترسی زنان را از آموزش و تعلیم کوتا می­کند. افکار و عملکرد طالبان از تمام جهات باعث کاهش اعتبار اسلام و مسلمین در جهان می­شود. به‌راستی امروز مردم دنیا نگاه‌شان نسبت به دین اسلام چگونه است(؟) دین و مذهب برای طالبان، وسیله و پوشش برای اعمال افکار غیردینی‌شان است و با این کار جفای بزرگی در حق اسلام و مسلمانان می­کنند. گروه طالبان با به آتش‌کشانیدن مکتب­ها، سؤقصد قراردادن و قربانی‌کردن دانش­آموزان، از بین‌بردن اماکین و آثار تاریخی و بسا کارهای ناشایست دیگر، جهل خود به تمام دنیا ثابت کرده است. جهالت ویرانگر است و تحت تأثیر واقع‌شدن در جهل مقدس ویرانگرتر، و طالبان با چنین جهالت خود، جفای فراموش‌نشدنی در حق دین و مردم می­کند.