کم‌خونی‌های ویتامینی

کم خونی به حالتی اطلاق می‌شود که میزان گلبول‌های سرخ‌ یا هموگلوبین کم‌تر از حد نورمال باشد، که این حالت در اثر یک یا چند‌اشکال در سنتز یا بالغ شدن گلبول سرخ به وجود می‌آید. اندازه‌ی طبیعی گلبول‌های سرخ حدود 8-6 مایکرون می‌باشد.

علایم کم‌خونی

کم‌خونی‌ها از هر‌نوع که باشند، تقریباً دارای یک سری عوارض ظاهری مشترک‌اند. علایم کم‌خونی در ابتدا می‌تواند ملایم و آرام باشد و با علایم بیماری‌های دیگر اشتباه گرفته شود. از مهم‌ترین علایم مشخصه‌ی این بیماری، خستگی زودرس و بی‌حالی، ضعف و سستی، نفس‌های کوتاه و با فشار، رنگ‌پریدگی پوست، سردرد، ضربان قلب سریع هم‌راه با درد قفسه‌ی سینه، افزایش حساسیت به عفونت، ناخن‌های شکننده، سرگیجه، زودرنجی و بدخلقی را می‌توان نام برد.

انواع کم‌خونی‌های تغذیه‌ای

کم‌خونی ناشی از کمبود مس

کم‌خونی ناشی از کمبود آهن

کم‌خونی ناشی از کمبود پروتین

کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین‌ها  (E,C,B2,B6,B9,B12)

در این مقاله به بررسی کم‌خونی‌هایی که با کمبود ویتامین‌ها مرتبط هستند، می‌پردازیم.

کم‌خونی‌های ناشی از کمبود ویتامین

در این نوع کم‌خونی‌ها باید توجه داشت که کمبود اسیدفولیک یا ویتامین B9 و کوبالامین یا ویتامین B12 به طور مستقیم و به عنوان عامل اصلی کم‌خونی محسوب می‌‌شود؛ اما کمبود ویتامین‌های E, C, B6 ,B2 هر‌کدام به طور غیرمستقیم و به عنوان عامل کمکی در ایجاد کم‌خونی می‌توانند نقش داشته باشند.

کم خونی ناشی از کمبود اسیدفولیک یا ویتامین   B9

اثر قابل‌توجه متابولیک کمبود اسیدفولیک تغییر متابولیسم DNA می‌باشد (در حقیقت فولات نقش مهمی در سنتز پورین‌های گوانین، آدنین، پیریمیدین و تیمین دارد) که باعث کاهش تقسیم سلولی می‌شود. به خصوص سلول‌هایی که از سرعت تکثیر بالایی برخوردارند؛ مانند گلبول‌های قرمز یا اریتروسیت‌ها. در نتیجه سلول‌های قرمز نارس قبل از مرحله‌ی از دست دادن هسته از رشد باز می‌مانند پس نمی‌توانند نقش فیزیولوژیک خود یعنی انتقال O2 و CO2  را به درستی انجام دهند. در چنین حالتی با این که میزان هموگلوبین طبیعی است، اما گلبول‌های سرخ با اندازه‌ی بزرگ‌تر و تعداد کم‌تر تولید می‌شود، که به این نوع آنمی، آنمی مگالوبلاستیک گفته می‌شود که نوعی از آنمی مایکروسیتیک است. باید توجه داشت که کم‌خونی مگالوبلاستیک معمولاً به صورت تدریجی پدید می‌آید و زمان کافی برای افزایش هم‌زمان حجم پلاسما به منظور جلوگیری از کمبود حجم وجود دارد. در نتیجه بیماران در زمان مراجعه اغلب به‌شدت کم‌خون و رنگ پوست آن‌ها زردرنگ می‌باشد. هم‌چنین این ویتامین به عنوان حمل‌کننده‌ی واحدهای تک‌کاربنی در تشکیل هم به کار می‌روند.

در کمبود ویتامین E به دلیل ضعیف شدن و شکننده شدن غشای گلبول‌های سرخ، این گلبول‌ها پاره شده و همولیز رخ می‌دهد.

فولات به میزان وسیعی در سبزیجات برگ‌دار، میوه‌ها و پروتین‌های حیوانی وجود دارد؛ اما از آن‌جا که زمان پخت طولانی آن را از بین می‌برد، سبزیجات و میوه‌جات خام مطمئن‌ترین منبع فولات محسوب می‌شوند. ویتامین B9 مانند ویتامین B12 در بدن تولید نمی‌شود. بنابراین، کمبود تغذیه‌ای فولات در افرادی که سبزیجات و میوه‌های تازه استفاده نمی‌کنند، بسیار شایع است. ذخایر فولات در رژیم‌های فقیر از این ماده در عرض 2 تا 4 ماه تحلیل می‌رود. بنابراین، کمبود آن می‌تواند در اثر اشکال در جذب (در عمل جراحی روده) یا سو‌ جذب مادرزادی فولات، افزایش نیاز بدن به این ماده (در بارداری و دوران رشد)، مصرف بعضی داروها؛ مثل داروهای ضد‌تشنج، میتوتروکسات و تابلیت‌های ضد‌بارداری و هم‌چنین مصرف مزمن الکول ایجاد شود. منابع غذایی حاوی ویتامین B9 (فولات) عبارت‌اند از سبزیجات برگی شکل تیره، حبوبات و آجیل، گوشت‌های احشایی.

کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین  B12

کم‌خونی بدخیم پرنیشیوز نوعی کم‌خونی مگالوبلاستیک است که در اثر کم‌بود ویتامین B12 ایجاد می‌شود. کمبود ویتامین ‌B12، تقسیم سلولی را به دلیل توقف ساخت DNA مختل می‌کند. در اثر کاهش سرعت میتوز سلول‌های بزرگ غیرعادی ایجاد می‌گردند، که باعث کاهش گلبول‌های قرمز و کم‌خونی می‌شود.

از سوی دیگر ناکافی بودن B12 در طی یک فرایند منجر به کم‌بود ثانویه‌ی فولات می‌شود. بنابراین، تجویز مکمل فولات موجب فروکش کردن کم‌خونی کشنده‌ی پرنیشیوز می‌شود، ولی علایم معده‌ای‌–‌روده‌ای و آسیب‌های عصبی ناشی از کمبود ویتامین B12 به پیش‌رفت خود ادامه می‌دهد. بنابراین، در این موارد مصرف مکمل ویتامین B9 لازم است؛ اما کافی نخواهد بود و حتماً باید مکمل ویتامین B12 نیز مصرف شود.

شایع‌ترین علت کم‌بود ویتامین B12 سو‌ جذب آن به علت تولید و ترشح ناکافی فاکتور داخلی می‌باشد. جذب B12 به وسیله‌ی یک ماده‌ی موکوپروتینی معروف به فاکتور داخلی انجام می‌شود که به وسیله‌ی سلول‌های کناری مخاط معده ترشح می‌شود. در حقیقت فاکتور داخلی به ویتامین چسبیده و مانع از بین رفتن آن توسط انزایم معده می‌شود و باعث تسهیل جذب آن خواهد شد. بنابراین، کم‌خونی پرنیشیوز می‌تواند ناشی از پیری و به دنبال آن آتروفی سلول‌های جداری معده و نقص ارثی در ساخت فاکتور داخلی نیز باشد. به دلیل این که ویتامین B12  تنها در منابع حیوانی یافت می‌شود، بنابراین گیاه‌خوار مطلق بودن بدون مصرف مکمل کوبالامین به مدت طولانی نیز موجب این کم‌خونی می‌شود. این نکته‌ی مهم وجود دارد که علایم کم‌خونی پرنیشیوز مشابه کم‌خونی ناشی از اسیدفولیک است، ولی کمبود ویتامین B12، باعث بی‌حسی، ناهماهنگی عضلات، ضعف حافظه و توهم نیز می‌شود.

منابع غذایی حاوی ویتامین B12 (کوبالامین) عبارت‌اند از جگر، سرخی گوشت، ماکیان، ماهی، شیر و تخم‌مرغ.

کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین B6

کمبود پیریدوکسین یا ویتامین B6 در بالغان باعث بروز کم‌خونی هیپوکرومیک میکروسیتیک به هم‌راه افزایش مقادیر آهن سرم می‌شود. در این نوع کم‌خونی سطح بالای آهن سرم، افزایش درجه‌ی اشباع ترانسفرین و رسوب هموگلوبین در مغز استخوان و کبد دیده می‌شود. این ویتامین هم‌چنین در سنتز پورفیرین که به عنوان یک بخش ضروری مالیکول هموگلوبین به شمار می‌رود، نقش دارد. بنابراین، ویتامین B6 کمک به افزایش حمل مقدار اکسیجن به وسیله‌ی هموگلوبین می‌کند. هم‌چنین عمل انزایم امینوترانسفراز در گلبول‌های سرخ وابسته به این ویتامین است. منابع غذایی حاوی ویتامین B6(پیریدوکسین) عبارت‌اند از: جگر، گوشت، ماکیان، غلات و حبوبات.

کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین E (توکوفرول)

در کمبود ویتامین E به دلیل ضعیف شدن و شکننده شدن غشای گلبول‌های سرخ، این گلبول‌ها پاره شده و همولیز رخ می‌دهد. دلیل همولیز گلبول‌ها، اکسیداسیون لیپیدهای غشا در اثر نبود این ویتامین است؛ چون ویتامین E نقش آنتی‌اکسیدانی داشته و باعث پایداری فسفولیپیدهای غشا می‌شود. علاوه بر‌این، ویتامینE  در سنتز هم و انزایم‌های دخیل در ساخت آن نقش دارد. بنابراین، کمبود آن آنمی همولیتیک به وجود می‌آورد. هم‌چنین، ویتامین E (توکوفرول) در جا‌گزینی پیریمیدین‌ها در ساختمان نوکلئیک اسیدها نقش تنظیم‌کنندگی دارد. به همین دلیل، در کم‌بود این ویتامین گلبول‌های سرخ مگالوبلاستیک تشکیل شده و آنمی مایکروسیتیک در اثر کاهش عمر گلبول‌های سرخ و عدم ساخت RNA  و DNA دیده می‌شود. منابع غذایی حاوی ویتامین E عبارت‌اند از روغن‌های گیاهی (روغن دانه‌های سویا، ذرت و کانولا) و جوانه‌ی گندم.

کم‌خونی بدخیم پرنیشیوز نوعی کم خونی مگالوبلاستیک است که در اثر کمبود ویتامین B12 ایجاد می‌شود.

کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین C یا اسید اسکوربیک

ویتامین C (اسید اسکوربیک) قوی‌ترین انتی‌اکسیدان محلول در آب می‌باشد. علاوه بر نقش مهم ویتامین C در خون‌سازی، این ویتامین در تسهیل و افزایش جذب آهن از دست‌گاه گوارش با احیای آهن سه ظرفیتی به آهن دو ظرفیتی (که بیش‌تر جذب می‌شود) و هم‌چنین شرکت در انتقال آهن از ترانسفرین (ناقل آهن) پلاسما به فریتین کبد (شکل ذخیره‌ی آهن) نقش دارد. هم‌چنین این ویتامین از تبدیل فریتین به هموسیدرین که آهن آن به مقدار خیلی کم قابل برداشت است، ممانعت می‌کند. مصرف مواد حاوی ویتامین C مانند مرکبات هم‌راه با منابع غذایی دارای آهن غیر هم (آهن گیاهی) جذب آهن را افزایش می‌دهد. بنابراین، بهتر است مکمل‌های آهن را هم‌راه با منابع ویتامین C مصرف کنید.

منابع غذایی حاوی ویتامین C عبارت‌اند از مرکبات، بادنجان رومی، توت‌فرنگی، مرچ سرخ، خربوزه و کلم.

در پایان مجدداً یادآوری می‌گردد که در صورت مصاب به کم‌خونی با توجه به نوع کم‌خونی و علت آن درمان دارویی و تغذیه‌ای خود را تحت نظر متخصصان انکولوژی و تغذیه پی‌گیری نمایید.