فقر و زایمان پیهم عنان زندگیاش را بریده است. با آنکه در آخر دههی سوم زندگیاش قرار دارد، اما ناخوشاحوال و بزرگتر از سن واقعیاش به نظر میرسد. مریم میگوید که در وقتش فکر نکرده و با زایمان پیهم خودش را نابود و فرزندانش را خوار کرده است. «اولاد آورده رفتم. نه پا ماند و نه کمر. همه جدا جدا درد میکند و بچهها هم به درستی تغذیه و رسیدگی نشد. حال هم نه به سر شان رسیده میتوانیم و نه به پایشان.»
او مادر یازده فرزند است. بهگفتهی خودش، فاصله بین فرزندانش کمتر از دو سال است. او تصریح میکند که در هشت فرزند اولش به فکر پیشگیری از ولادت نبوده است و سه فرزند دیگرش را ناخواسته حمل گرفته است. این خانواده تا دو سال پیش در ولایت غور زندگی میکردند. با شروع ناامنی، این ولایت را به مقصد کابل ترک کردند تا در این شهر زندگی بهتری به فرزندانشان بسازند. در نبود کار و در میان فقر با گذشت هر روز امیدشان را از دست دادهاند.
بهگفتهی مریم، پیش از سقوط کابل برای تأمین غذا به کسی نیازمند نبودهاند، اما اکنون حتا برای تأمین نان یک وقت با مشکل مواجهاند. از همین رو بهتازگی بهصورت جدی به فکر پیشگیری از بارداریهای ناخواسته افتاده است. مریم میگوید که به لطف پیشگیری فرزند کوچکش اکنون چهارساله شده است. مریم تنها خانوادهی افغانستانی با شمار فرزندان زیاد نیست. در افغانستان اجباری برای کنترل شمار فرزندان یک خانواده وجود ندارد. خانوادهها میتوانند به تعداد دلخواهشان فرزند بیاورند و به جمعیت کشور بیافزایند.
افزون به این، باورهای دینی و قانون، سقط بارداریهای ناخواسته را منع میکند. طبق باورهای دینی، با گذشت ۴۸ ساعت از همبسترشدن زن و مرد، نطفه تشکیل شده و یک موجود زنده است. ازبینبردن نطفه قتل عمد محسوب میشود.
معلومات نادرست
با آنکه در بیست سال گذشته دولت افغانستان به همکاری جامعهی جهانی کوشید تا در مورد موضوعات صحی آگاهیدهی کند و میزان دسترسی مردم به خدمات صحی را بلند ببرد، اما با این وجود شمار زیادی از مردم بهدلیل نبود آگاهی و دسترسینداشتن به روشهای پیشگیری از بارداری، ناخواسته فرزنددار میشوند.
مریم که مادر یازده فرزند است، میگوید که خانهی او از محل مرکز صحی در غور پنج ساعت راه فاصله داشت و با طیکردن این فاصله هم معلومات دقیق در مورد برنامهی تنظیم خانواده بدست نمیآورده است. «در غور به درستی به مردم در مورد روشهای پیشگیری معلومات داده نمیشود. من هر وقت به مرکز صحی میرفتم، کارمند صحی درست رهنمایی نمیکرد. من هم داروها را بدون برنامه مصرف میکردم و گاهی مصرف نمیکردم.»
افزایش دوگانگی و چندگانگی
در همین حال، داکتران نسایی ولادی میگویند که بیبرنامگی در مصرف داروهای پیشگیری از بارداریهای ناخواسته یکی از عوامل مؤثر برای رشد سریع جمعیت و افزایش دوگانگیها و چندگانگیها در افغانستان است.
داکتر نفیسه سهاک، سرپرست ریاست صحت و باروری میگوید که در کنار عواملی چون وراثت، دوگانگی تخمهها، درمان برای فرزندآوری و پیشگیریهای نامنظم سبب افزایش میزان ولادتهای دوگانگی و چندگانگی در افغانستان شده است.
ملالی، باشندهی کابل و مادر پنج کودک است. او میگوید که ناخواسته برای بار سوم سهگانگی حمل گرفته است. «آمادگی برای بارداری نداشتم. روزبهروز شکمم بزرگ میشد تا اینکه نزد داکتر رفتم و داکتر گفت که سهگانگی دختر باردار هستم.»
فرزند پسر
مردسالاری در افغانستان عامل دیگر برای افزایش شمار فرزندان خانوادهها است. بسیاری خانوادهها برای داشتن فرزندان پسر بارها اقدام به فرزندآوری میکنند. شماری نیز برای داشتن فرزند پسر به تعدد همسر رو میآورند.
لیلا، مادر نُه دختر است. او برای اینکه فرزند پسرش تنها )یعنی بدون برادر) نباشد هفت دختر به دنیا آورده است.
باورهای دینی
انجیلا بابری که مادر سه کودک است، میگوید که بسیاری خانوادهها در افغانستان بهباور اینکه روزی فرزندانشان را روزیرسان (خداوند) میرساند و سنگینی فرزند را زمین برمیدارد، بدون برنامه و فاصلهدهی فرزند میآورند.
رقابتهای خانوادگی
افزون بهباورهای دینی، رقابتهای خانوادگی نیز یکی از عواملی است که خانوادهها را وا میدارد تا فرزندان بیشتری داشته باشند.
ثنا، مادر یک دختر سهساله است. او میگوید: «در افغانستان اگر زن بیکار باشد، به او میگوید که فرزندآوردن بهتر از بیکار نشستن است. زنان کهنسال حتا با طعنه میگویند که فلانی اینقدر فرزند آورده است و ما هشت [فرزند] زاییدهایم و… تو چه کم داری و خدا زده است؟»
ثنا میگوید که خانوادهاش از او میخواهد فرزند دیگری نیز بیاورد.
برنامهی تنظیم خانواده
در حالیکه شماری از داکتران در شهرهای مزار شریف و کابل میگویند که وزارت صحت آنان را از ارائهی خدمات پیشگیری از بارداری به خانوادهها منع کرده است، ریاست صحت و باروری وزارت صحت عامهی تحت کنترل طالبان اما این گفتهها را رد میکند. داکتر نفیسه سهاک، سرپرست این ریاست تأکید میکند که برنامهی کنترل جمعیت مانند گذشته جریان دارد. او افزود: «این خبر که گویا وزارت صحت افغانستان برنامهی پیشگیری از بارداریهای ناخواسته را متوقف کرده، نادرست است. تا همین لحظه تمام مؤسسات و مراکز صحی دولتی و شخصی تطبیقکننده برنامههای فاصلهدهی میان ولادتها بهصورت منظم و بدون کدام وقفه فعالیت دارند و ادامه میدهند.»
داکتر سهاک، فاصلهدهی میان ولادتها را یکی از برترین و تأثیرگذارترین برنامهی وزارت صحت عامه برای مردم میخواند و میگوید که روشهای تنظیم خانواده باعث بهبود کیفیت زندگی، کاهش میزان مرگومیر مادران و کودکان، کاهش بارداریهای ناخواسته و ولادتهای پیدرپی میشود. «برنامهی تنظیم خانواده به موضوعاتی میپردازد که زوجین میتوانند بهطور آگاهانه و آزادانه روشها را انتخاب نموده و با درنظرگرفتن امکانات اقتصادی و قدرت روانی و جسمی خود تعداد فرزندان خویش را تنظیم کنند.»
بنابر گفتهی این داکتر، تطبیق برنامهی تنظیم خانواده فاصلهدهی میان ولادتهای عادی با حداقل وقفهی سهساله سبب کنترل جمعیت میشود، اما در بسیاری موارد این برنامه به درستی تطبیق نمیشود.
کاهش مرگومیر
در کنار تطبیقنشدن برنامهی تنظیم خانواده، کاهش مرگومیر نوزادان عامل دیگری برای افزایش جمعیت دانسته میشود.
داکتر نفیسه سهاک، سرپرست ریاست صحت مادر و باروری میگوید که بهدلیل گسترش خدمات مادر و کودک، میزان مرگومیر زنان و نوزادان کاهش یافته است. سهاک میگوید که ۹۰ درصد شهروندان کشور حداکثر با دو ساعت پیادهروی میتوانند به مراکز صحی برسند و از خدمات صحی استفاده کنند. بهگفتهی خانم سهاک، در حال حاضر ۵۸.۸ درصد ولادتها در حضور قابلههای ماهر ولادی صورت میگیرد و ۶۳.۸ درصد زنان در جریان بارداری از مراقبتهای صحی مستفید میشوند. او افزود: «نباید برخی دستآوردها دستکم گرفته شود. در سال ۲۰۰۰ میلادی از هر صد هزار ولادت، هزار و ۶۰۰ نوزاد جانشان را از دست میدادند که در سالهای اخیر این رقم بهدلیل گسترش خدمات صحی به ۶۳۸ مورد کاهش یافته است.»
خانم سهاک تأکید میکند که این آمار در طی دو سال اخیر تغییر نکرده است.
هشدار
بسیاری از خانوادهها در این کشور فقیر فرزندان بیشتر را ترجیح میدهند؛ رویکردی که افغانستان را با رشد بیبرنامه و سریع جمعیت روبهرو کرده است. رشدی که با گسترش فقر اکنون به یک هشدار جدی تبدیل شده و شیوع همهگیری کرونا و بیثباتی سیاسی آن را تشدید کرده است.
در زمان شیوع ویروس کرونا در افغانستان، وزارت صحت عامه از مردم خواسته بود که در جریان همهگیری فرزند نیاورند. اما آمارهای این وزارت نشان میدهد که شیوع کرونا در سال ۱۳۹۸ خورشیدی و وضع محدودیتهای گسترده آمار تولدها را از ۶۵۷ هزار در سال به یک میلیون رساند. آماری که در دو سال اخیر همزمان با بیکاری و فقر نیز همچنان با افزایش به همراه بوده است.
اکنون مسئولان در وزارت صحت عامهی تحت کنترل طالبان میگویند که طی سال ۱۴۰۱ خورشیدی بیش از یک میلیون و ۲۰۰ هزار کودک در افغانستان متولد شدهاند و این آمار در طی سال ۱۴۰۲ نیز همچنان حفظ خواهد شد.
پیش از این، ادارهی احصائیه و معلومات افغانستان زیر کنترل طالبان نیز گفته بود که نفوس افغانستان از ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ خورشیدی با رشد ۲.۱۴ درصد از ۳۲.۴ میلیون به ۳۴.۳۲ میلیون نفر رسیده است. از این میان، ۴۷.۵ درصد جمعیت کشور افراد زیر سن ۱۵ سال اند، افرادی که در رشد اقتصادی کشور سهمی ندارند.
وزارت اقتصاد نظام جمهوری کشور در سال ۱۳۹۷ خورشیدی گفته بود که افغانستان با ۶۵۷ هزار تولد در سال با رشد ۲.۴ درصدی جمعیت روبهرو است و تا ۵۰ سال آینده نفوس افغانستان سه برابر خواهد شد.
افزایش جمعیت در شرایطی که رشد اقتصادی و فرصتهای شغلی کافی وجود ندارد، افغانستان را به سمت بحرانی بشری سوق میدهد. مصطفی مستور، وزیر اقتصاد در آن زمان تأکید کرده بود که رشد سریع نفوس افغانستان نیازمند رشد اقتصادی هشت درصدی در سال است. در حال حاضر براساس آمار نهادهای امدادرسان در افغانستان، بیش از ۲۸ میلیون نفر برای ادامهی حیات شان نیازمند کمکهای بشردوستانه هستند.
