دیوارهای خانهی نوراحمد با خشتهای خام و پخته و سقف آن با چوب مستحکم شده بود، اما این ساختار در برابر زمینلرزهی صبح دوشنبه (۱۲ عقرب) سال جاری، که ولایتهای شمالی، از جمله سمنگان را لرزاند، تاب نیاورد. در این زمینلرزه، همسر نوراحمد زیر آوار شد و جان باخت و پدرش نیز از ناحیه سر بهشدت صدمه دید.
زمینلرزهی 12 عقرب که بخشهای مختلف ولایتهای شمال را تکان داد، خسارتهای سنگینی برجای گذاشت. از خانهی نوراحمد که در تنگی تاشقرغان ولسوالی خلم سمنگان دکان انارفروشی دارد، جز آوار چیزی بر جای نمانده است. او که آن صبح در خانهی خود نبود، همسرش را در این زمینلرزه از دست داد.
نوراحمد میگوید نبود همسرش در میان دیگر اعضای خانواده که از حادثه جان سالم به در برده بودند، برای او صحنهای «دردناک و تاریک» بوده است؛ «از خانوادهام پرسان کردم همگی تان خوب هستید؟ کسی شهید نشده؟ همسرم کجا است؟ او که نترسیده، چون برای طفل در شکماش ترس نقص دارد. برای من گفتند که همسرت شهید شده و دیگر همراه ما نیست.»
نوراحمد این خبر را دردناکترین رویداد زندگی خود میداند؛ «وقتی خبر مرگ همسر خود را شنیدم، یک دفعه چشمهایم سیاهی کرد و روی حویلی افتادم. بعد همسرم را به آغوش گرفتم و گریه کردم. او تمام دنیایم بود. مرگش من را تباه کرد. دیگر توان زندگی ندارم.»
نوراحمد میگوید که اگر در خانهی مستحکم و کانکریتی زندگی میکرد، احتمالا همسرش زنده میبود.
در نزدیکی خانهی نوراحمد، مرد کهنسال که خود را رمضانی معرفی میکند، در این زمینلرزه دختر ۱۸ سالهاش را از دست داده و دختر ۱۶ سالهاش نیز زخمی شده است.
خانهی رمضانی از نظر معماری حتا از خانهی نوراحمد نیز آسیبپذیرتر بود. او بهدلیل مشکلات اقتصادی در خانهای زندگی میکرد که دیوارهای آن با هموار گرداندن گل و رویهمچیدن آن ساخته شده و سقف آن با خشتهای خام لوزیشکل بنا شده بود. بام خانه نیز تنها با کاهگل پوشیده شده بود. این ساختار ساده و ابتدایی باعث شد خانهی رمضانی در زمینلرزه بهطور کامل فروریزد.
رمضانی با اشک، لحظهی وقوع زمینلرزه را چنین روایت میکند: «در خانه خواب بودیم که یکباره زمینلرزه شد. تا از خانه بیرون شدم، تمام خانهها چپه شده بود و هیچ جای آبادی نمانده بود. اتاقی که دو دخترم در آن خواب بودند، مکمل فروریخته بود.»
او میگوید پس از تلاشهای بسیار توانست دو دخترش را از زیر انبار خاک و خشت بیرون بکشد؛ «خود ما بودیم و خدای ما. دست به خاک چسپیدیم و دختران خود را بیرون کردیم. یک دخترم که ۱۸ ساله بود شهید شده بود و دختر دیگرم زخمی شده بود. به شفاخانه انتقال دادیم، اما وضعیتاش خراب بود. مجبور شدیم به مزار شریف ببریم و بستری کنیم.»
رمضانی در صحبت با روزنامه اطلاعات روز میگوید که بهدلیل ناداری نتوانسته بود برای خود خانهی کانکریتی بسازد و به همین خاطر در همین خانهی گلی زندگی میکرد، اما اکنون همان خانهی گلی نیز برایش باقی نمانده است.
اکنون هم نوراحمد و هم رمضانی شب و روزشان را در داخل خیمهها سپری میکنند و امیدوار اند که با سردتر شدن هوا، از سوی نهادهای کمککننده یاری دریافت کنند.
زمینلرزه تنها در ولایت سمنگان خسارات و تلفات برجا نگذاشته بلکه شماری از ولسوالیهای ولایت بلخ، از جمله شولگره نیز از این رویداد طبیعی آسیب دیدهاند.
پریگل، زن ۵۷ سالهی باشندهی ولسوالی شولگره ولایت بلخ، در این زمینلرزه نواسهی خود را از دست داده است. او در صحبت با روزنامه اطلاعات روز، لحظهی وقوع زمینلرزه را چنین روایت میکند: «بسیار زمینلرزهی خطرناک بود. خانههای ما کاهگلی بودند. فرصت فرار کردن نبود. سروصدا بود و کودکان گریه میکردند و جیغ میزدند. در یک دقیقه سقف خانه و دیوارهای خانهی ما چپه شد. هم زخمی داریم و هم شهید دادیم.»
وقتی از آن شب و از نواسه و عروسش حرف میزند، دستهایش هنوز میلرزد و اشک بیاختیار از چشمانش فرو میریزد؛ «یک نواسه داشتم شهید شد. عروسم شدیدا زخمی شده است. دستهایش شکسته است. قبرغههایش و سرش هم شکسته است. در شفاخانه مزار شریف انتقالش دادیم که تداوی شود، هنوز وضعیتاش خراب است و جور نشده. نواسهگکم هفتساله بود، شهید شد.»
زمینلرزهی بامداد دوشنبه (۱۲ عقرب) از سوی مرکز لرزهنگاری امریکا ۶.۳ درجهی ریشتر سنجش شده است. این زمینلرزه ساعت ۱۲:۵۸ دقیقهی شب، در فاصلهی ۲۵ کیلومتری جنوبغرب ولسوالی خلم ولایت سمنگان و در عمق ۱۰ کیلومتری زمین رخ داده است؛ رویدادی که بیشترین آسیبهای آن را ولایتهای بلخ، سمنگان و بخشهایی از ولایت سرپل متحمل شدهاند.
ادارهی مبارزه با حوادث طبیعی تحت حاکمیت طالبان اعلام کرده بود که در نتیجهی این زمینلرزه، ۲۷ نفر جان باخته، ۹۰۰ نفر دیگر زخمی شدهاند و هزار و ۲۲۳ خانه بهگونهی کامل یا قسمی تخریب شده است. بااینحال، در دوران حاکمیت مجدد طالبان محدودیتهای شدید بر ارائهی اطلاعات وضع شده است و طالبان آمار تلفات را تنها از نشانی حکومت خود اعلام میکنند.
خطر در کمین
بیشتر تلفات این زمینلرزه به خانههایی برمیگردد که پوشش مستحکم نداشته و با سادهترین ابزارهای معماری و ارزانترین مواد ساخته شده بودند. در افغانستان بخش بزرگی از خانهها در برابر زمینلرزه مقاوم نیستند و بهدلیل وضعیت بد اقتصادی، بسیاری از مردم فقط برای داشتن یک سر پناه، ساختمانها را بدون رعایت معیارهای تخنیکی بنا میکنند. این رویداد نیز بهطور ویژه خانههای فاقد ساختوساز معیاری را متضرر کرد و خسارتهای گستردهتری برجای گذاشت. بیم آن میرود که در زمینلرزههای آینده نیز تلفات جانی مشابه یا حتا بیشتر رخ دهد. این در حالی است که حکومتها و نظامهای مختلف در افغانستان هیچگاه پالیسیها و معیارهای معماری را در روند ساختمانسازی بهصورت جدی تطبیق نکردهاند؛ موضوعی که سبب شده بخش زیادی از ساختمانها بهگونهی غیرمعیاری ساخته شوند و در برابر زمینلرزه و سایر حوادث طبیعی آسیبپذیری شدید داشته باشند.
محمدیوسف، یکی از مهندسان ساختمانی در ولایت بلخ، میگوید آمار تلفات و تخریبات ناشی از این زمینلرزه بهدلیل ساختوسازهای غیرمعیاری و خودسرانه افزایش یافته است و مواد ساختمانی مورد استفاده، مطابق معیارهایی که بتواند خانهها را در برابر زمینلرزه مقاوم کند، نیست.
او در صحبت با روزنامه اطلاعات روز میگوید که اکثر مناطق بدون مشوره تخنیکی متخصصان و بدون معاینهی خاک ساحه ساخته شدهاند و همین امر باعث شده است که بسیاری از ساحات در پی وقوع زمینلرزه بهگونهی شدید آسیب ببینند. بهگفتهی او، مناطق آسیبدیده بیشتر در ساحات فقیرنشین قرار دارند و بسیاری از ساختمانها بدون ریخت درست و بدون پایههای مستحکم مملو از سیخ و سمنت ساخته شدهاند.
محمدیوسف میافزاید: «در زمینلرزه خانههایی تخریب شدهاند که بدون سیخ گول، قالببندی مستحکم و بدون معاینهی خاک ساخته شدهاند. تمام این خانهها با خشت خام و پخته ساخته شده و سقف آنها هم یا با گادر پوشیده شده یا هم با چوبهایی که توان زیاد ندارند.»
او با ابراز نگرانی از وضعیت برخی خانههایی که در این زمینلرزه ترک برداشتهاند، میگوید در صورتی که پسلرزهای وجود داشته باشد یا زمینلرزهی دیگری رخ دهد، هزاران خانهی مسکونی دیگر نیز ویران خواهد شد و تلفات جانی بیشتری به جا خواهد گذاشت؛ «ما بررسی کردیم که فعلا هم هزاران خانه ترک خوردهاند. اگر یک زمینلرزهی بسیار خفیف هم رخ بدهد فاجعه به میان میآید و هزاران نفر دیگر بیخانه میشوند. چون ساختوسازشان خودسر و بدون مشوره با انجنیران مسلکی است.»
بهگفتهی محمدیوسف، در سالهای پسین روند ساختوساز در مراکز بزرگ شهرها بهتر شده و اکثر ساختمانهای تازه براساس معیارهای معتبر بازسازی میشوند و این ساختمانها میتوانند در برابر هر نوع زمینلرزه مقاومت بیشتری نشان دهند.
بهباور او، باید روند معیاریسازی ساختمانها از سوی حکومت طالبان بهگونهی جدی نظارت و عملی شود تا در رویدادهای مشابه، میزان خسارات و تلفات انسانی کاهش یابد.
