روز دوشنبه (۱۵ جدی)، محافظان شرکتهای استخراجکنندهی طلا در ولسوالی چاهآب ولایت تخار در شمالشرق افغانستان در برابر مردم خشمگین منطقهی «سمتی» دست به سلاح بردند و برای متفرق کردن آنان شلیک هوایی کردند. مردم این منطقه برای اعتراض بیرون آمده بودند. ویدیویی از این اعتراض در اختیار روزنامه اطلاعات روز قرار گرفته است که نشان میدهد شماری از باشندگان منطقهی «سمتی» به سمت شرکتهای استخراجکنندهی معادن طلا در این منطقه حرکت میکنند. مردم سه اعتراض مشخص داشتند: سهیم نبودن مردم منطقه در عواید حاصلشده از معادن طلا، از بین رفتن زمینهای زراعتی مردم در اثر استخراج، و آلوده شدن محیط زیست در این منطقه.
روز جمعه گذشته نیز باشندگان منطقهی «سمتی» به شرکت قراردادی مورد حمایت طالبان برای استخراج معدن طلا هجوم بردند و با پرتاب سنگ به سمت تجهیزات و کارکنان این شرکت، به استخراج گستردهی طلا واکنش نشان دادند. در ویدیویی که از این رویداد در شبکههای اجتماعی منتشر شده است، دیده میشود که در محل اعتراض این باشندگان، صدای شلیک پیدرپی گلوله به گوش میرسد. تا کنون طالبان در مورد این دو اعتراض ابراز نظری نکردهاند.
در حکومت پیشین افغانستان، در پیمان قراردادهای استخراج معادن، سهمی برای باشندگان محل برای استخدام در امور استخراج و همچنان تعیین بخشی از درآمد پروژههای استخراج معادن برای راهاندازی پروژههای انکشافی در نظر گرفته میشد، اما آنچه اکنون در استخراج ساحهی سمتی طلا در تخار جریان دارد، نشان میدهد که هیچ سهمی برای باشندگان بومی داده نشده است.
در حالی که در ولسوالی چاهآب تخار و بهویژه در مناطق اطراف «سمتی»، بیکاری در میان مردم بلند است، اما بیشتر نیروی کاری استخراج این معادن بومی محلی نیستند و هیچ سهمی از عواید استخراج این معادن برای رشد اقتصاد محلی مدنظر گرفته نشده است.
هرچند استخراج گستردهی طلا در «سمتی» جریان دارد، اما معیارهای محیطزیستی و اصول حفظ محیط زیست از سوی طالبان رعایت نشده است. مدنظر نگرفتن این معیارها، زمانی که استخراج کامل طلا از منطقهی «سمتی» پایان یابد، تأثیر منفی بر اکوسیستم منطقه و همچنان کشاورزی و دامداری خواهد گذاشت. باشندگان «سمتی» نگران آن اند که زنجیرهی دامداری و زراعت در این منطقه بیش از این آسیب ببیند یا بهگونهی کامل نابود شود.
زرشویی صنعتی با دستگاههای سنگین
ویدیویی دیگر که در اختیار روزنامه اطلاعات روز قرار گرفته است، نشان میدهد که بیشتر عملیات استخراج و همچنان طلایابی از درون ریگها با استفاده از ماشینهای سنگین مدرن انجام میشود تا سرعت کار افزایش یابد و حجم استخراج بالا برود. در این ویدیو، دهها موتر «شاول» که به کندن زمین و دامنههای کوه مصروف اند دیده میشوند و همچنان موترهای ترک، یعنی وسایط باربری سنگین، برای جابهجایی ریگها در محل مشغول فعالیت هستند. طلای ساحهی «سمتی» با روش زرشویی استخراج میشود؛ یعنی شستن ریگ، ماسه و رسوبات تا ذرات سنگینتر طلا از مواد سبک جدا شوند. طلا سنگین است و در کف باقی میماند و شن و گل با آب شسته میشود.
شرکت استخراجکنندهی طلا با روی آوردن به زرشویی صنعتی و استفاده از بیلهای مکانیکی، شاولها، دهها پمپ آب و موترهای سنگین باربری، به حجم بسیار زیاد آب وابسته شده است. در این شیوه، رسوبات بهگونهی گسترده جابهجا و شسته میشوند؛ روندی که نهتنها باعث ضایع شدن آب میشود، بلکه بهگفتهی باشندگان محل، بهطور مستقیم با تخریب محیط زیست، آسیب به زمینهای کشاورزی و از بین رفتن منابع آب همراه است. آنان میگویند شرکت استخراجکنندهی طلا در معدن «سمتی» هیچگونه امکاناتی برای تصفیه آبی که در روند زرشویی استفاده میشود ندارد و آب آلوده ناشی از شستن ریگها و رسوبات، بهصورت آزاد در محل جریان پیدا میکند. این در حالی است که در گذشته، طلایابی در ولایتهای تخار و بدخشان بهگونهی سنتی و محدود انجام میشد؛ روشی که با مصرف اندک آب و بدون جابهجایی گستردهی رسوبات صورت میگرفت و تأثیر محدودی بر زمینهای زراعتی و منابع آبی داشت. بهباور باشندگان محل، تفاوت اساسی میان زرشویی سنتی گذشته و زرشویی صنعتی کنونی در معدن «سمتی»، که همراه با ماشینری سنگین و تغییر ساختار طبیعی زمین و مسیرهای آبی است، دلیل اصلی نگرانی آنان از تخریب محیط زیست و نابودی منابع معیشتی در منطقه به شمار میرود.
وعدهی سر خرمن
وزارت معادن و پترولیم طالبان اواخر ماه سرطان سال روان اعلام کرده بود که روند استخراج بخش نخست معدن طلای «سمتی» با حضور هدایتالله بدری، وزیر معادن و پترولیم این گروه، از سوی شرکت موسوم به «افغان چاینا» آغاز شده است.
هدایتالله بدری در آن زمان مدعی شده بود که شرکت قراردادکنندهی استخراج معدن طلای «سمتی» به وضعیت محیط زیست محل توجه خواهد کرد و به استخدام مردم بومی منطقه اولویت میدهد، اما با گذشت بیش از پنج ماه از این سخنان، هیچ اقدامی برای حفظ محیط زیست منطقه، کاهش تبعات زیستمحیطی یا توجه به استخدام بومیان در این معدن صورت نگرفته است.
در همین حال، شرکت «افغان چاینا» که بهگفتهی منابع محلی، برخی از مقامهای طالبان نیز با طرفهای چینی آن شراکت دارند، در حالی حجم گستردهای از طلا را از ساحهی سمتی استخراج میکند که به جای استفاده از نیروی انسانی، به ماشینآلات و تجهیزات پیشرفته برای استخراج و زرشویی طلا روی آورده است؛ اقدامی که بهباور باشندگان محل، با هدف افزایش حجم استخراج و کاهش هزینهها انجام میشود تا شرکت مجبور به پرداخت دستمزد به مردم بومی نباشد.
دو سال پیش، وزارت معادن و پترولیم طالبان اعلام کرده بود که قرارداد استخراج معدن طلای «سمتی» به ارزش بیش از ۳۱۰ میلیون دالر با یک شرکت چینی امضا شده است. در اطلاعیهی این وزارتخانه آمده بود که شرکت موسوم به «افغان چاینا» متعهد شده است در سه مرحله، پروژههای متعددی به ارزش ده میلیون دالر برای توسعهی اقتصاد و خدمات در ولسوالی چاهآب تخار اجرا کند.
بااینحال، حکومت طالبان جزئیات بیشتری از چگونگی عقد این قرارداد و همچنان تعهدات شرکت استخراجکننده در قبال این معدن را علنی نکرده است. مفاد این قرارداد از دید عموم پنهان مانده و همین موضوع باعث نگرانی بیشتر باشندگان محل شده است.
آیندهای پس از پایان طلا
باشندگان محل اکنون میگویند که این شرکت چینی با حمایت حامیان خود که طالبان هستند، نهتنها هیچ اقدامی برای راهاندازی پروژههای توسعهای در منطقه انجام نداده، بلکه در عوض سطح استخراج طلا را افزایش داده است.
باشندگان منطقهی «سمتی» هشدار میدهند که پیآمدهای استخراج گستردهی طلا تنها به زمان حال محدود نمیشود. آنان میگویند زمانی که ذخایر طلا به پایان برسد، زمینهای تخریبشده، منابع آب آلوده یا خشک شده، و چراگاههای نابود شده، منطقه را با بحران جدی روبهرو خواهد کرد. باشندگان بیم آن دارند که ادامهی این روند، دامداری و کشاورزی را که ستون اصلی معیشت مردم محل است، بهگونهی کامل از بین ببرد و در نهایت، خانوادههای بسیاری ناچار به ترک محل زندگی خود و مهاجرت اجباری شوند.
پس از سقوط حکومت افغانستان، چین روابط نزدیکی با «امارت اسلامی طالبان» برقرار کرده و علاقهمندی زیادی برای سرمایهگذاری در معادن و منابع زیرزمینی افغانستان نشان داده است. بهگفتهی ناظران، اولویت بازرگانان چینی معادنی است که در کوتاهترین زمان ممکن به درآمد میرسند؛ از جمله ساحهی طلای «سمتی» در ولایت تخار.
در حالی که باشندگان منطقهی «سمتی» در جریان یک هفته دو بار علیه سیاست استخراج معادن به هر قیمت ممکن اعتراض کردهاند و با دست خالی یا چوبدستی برای جلوگیری از استخراج معدن طلا اقدام کردهاند، حکومت طالبان هرگونه اعتراض، راهپیمایی اعتراضی و تجمع را ممنوع اعلام کرده و عاملان و شرکتکنندگان آن را بازداشت میکند.
ناظران اوضاع افغانستان بر این باور اند که تداوم چنین اعتراضهایی، در شرایطی که طالبان سیاست سرکوب و اختناق را در کشور اعمال کردهاند، میتواند فشارهایی بر حکومت طالبان وارد کند تا نتواند با فراغ بال، تحت هر شرایطی به واگذاری معادن به قراردادکنندگان، از جمله شرکتهای خارجی، اقدام کند.
در حالی که طی چهارونیم سال حاکمیت مجدد طالبان در افغانستان، دهها معدن و منبع زیرزمینی با استفاده از ماشینری و امکانات پیشرفته زیر استخراج رفتهاند، طالبان هیچگاه بهصورت شفاف اعلام نکردهاند که میزان عواید سالانهی آنان از این معادن چقدر است و درآمد حاصل از این عواید هنگفت در کدام بخشها مصرف میشود. در مقابل، آنچه در افغانستان بهطور ملموس دیده میشود، فقر و گرسنگی شدید است. هفتهی گذشته دفتر سازمان ملل متحد در امور هماهنگی کمکهای بشردوستانه (اوچا) در افغانستان اعلام کرد که پیشبینی میشود در سال ۲۰۲۶ حدود ۲۱.۹ میلیون نفر، معادل نزدیک به ۴۵ درصد جمعیت افغانستان، به کمکهای بشردوستانه نیاز داشته باشند.
