صائمه فتحی
کابل، پایتخت افغانستان تحت حاکمیت طالبان، هفتهی گذشته شاهد نخستین برفباری سنگین امسال بود؛ برفی که از بامداد روز پنجشنبه، ۲ دلو، آرامآرام کوچهها، بامها و سرکهای شهر را سفیدپوش کرد. این بارش سنگین تا دو روز ادامه یافت و چهرهی شهر را بهطور کامل دگرگون کرد.
برفباریهای سنگین بهطور معمول با تغییرات قابلتوجهی در زندگی روزمره همراه است. تجمع برف روی سرکها و کوچهها عبورومرور را دشوار میکند، مسیرهای رفتوآمد عمومی را مسدود میکند و تردد موترها و وسایل نقلیه را با تأخیر یا توقف کامل مواجه میسازد. در این شرایط، دسترسی به بازارها، مراکز صحی و خدمات ضروری نیز محدود میشود و بسیاری از خانوادهها ناچار به تطبیق برنامههای روزانهی خود با وضعیت جدید میشوند. علاوه بر این، یخزدگی ناشی از برف و بارش مداوم میتواند خطر سقوط و آسیبدیدگی افراد را افزایش دهد.
روزها پس از نخستین برفباری سنگین کابل بسیاری از سرکها و کوچهها پوشیده از برف و یخ ماندند. وقتی، در این وضعیت، برق قطع شد، مسئولان طالبان گفتند که حجم زیاد برف مانع وصل فوری آن شده است. جمعآوری زباله و پاککاری شهر نیز متوقف مانده و زبالهها در کنار مسیرها و داخل کوچهها انباشته شدند. این وضعیت سادهترین پرسشها را به ذهن میآورد: خدمات شهری کجا است؟ آیا پایتخت افغانستان حتا در حد حداقلهای مورد انتظار برای بحرانهای زمستانی آمادگی دارد؟
برف؛ آزمون ادعای مدیریت شهری
با گذشت چند روز از برفباری، حجم برف به حدی بود که در برخی نقاط عمومی شهر، حرکت موترهای شخصی، تاکسیها و وسایل نقلیه شخصی دشوار یا غیرممکن شده بود و تا کنون نیز این وضعیت بهبود چندانی نیافته است. حضور مردم در شهر کم است و این روزها مجبور شدهاند مسیرهای کوتاه را با احتیاط بسیار طی کنند و سالمندان و کودکان بیشتر در خانهها باقی بمانند. علاوه بر این، یخزدگی و انباشت برف در پیادهروها، خطر لغزیدن و آسیب به افراد را افزایش داد و دسترسی به خدمات ضروری مانند بازارها و مراکز درمانی بهشدت محدود شد.
با وجود این شرایط، حتا پس از روزها، هیچ نشانهای از فعالیت منظم خدمات شهری مشاهده نمیشود و پاکسازی سرکهای عمومی و کوچهها عمدتا بر عهده مردم قرار گرفته است. کوچههای تنگ و بافت فشرده خانهها در بسیاری ناحیهها مانند ناحیه سیزدهم و هفتم، شرایط را پیچیدهتر کرده و فضای کافی برای جابهجایی یا جمعآوری برف باقی نگذاشته است.
سرکهای عمومی؛ یخزده و پرخطر
در سرمای شدید و دمای هوا که گاهی تا منفی ۱۲ درجهی سانتیگراد کاهش یافت، فعالیتهای شهرداری و نهادهای مسئول طالبان برای پاکسازی برف بهطور چشمگیری محدود بود. یکی از باشندگان ناحیه سیزدهم در اینباره گفت: «روز جمعه فقط یک موتر برفپاکی از سرک عمومی گذشته است و برف را از سرکی که برای چهار موتر است، به اندازهی یک موتر، پاک کرد.»
مشاهدات میدانی نیز این مورد را تأیید میکند. اکثر سرکها تنها به اندازهی یک مسیر عبور موتر پاک شدهاند و بخش بزرگی از سطح سرکها هنوز یخزده است. سوارشدن در موتر در این شرایط با خطر سقوط همراه است. با وجود اینکه بهطور معمول سرکهای عمومی باید حداکثر تا پنج روز پس از بارش سنگین برف پاک شوند، در عمل چنین اقدامی از سوی طالبان انجام نشده و وضعیت معابر عمومی همچنان دشوار است.
در این مدت، هیچگونه ریگپاشی یا نمکپاشی در کوتلها و مسیرهای شیبدار شهر صورت نگرفت. کوتلهای واقع در ناحیه هفدهم و منطقهی خیرخانه بهدلیل یخزدگی شدید، بهشدت لغزندهاند و بهگفتهی باشندگان محل، در روزهای اخیر برخورد و لغزش موترها در این مسیرها بسیار زیاد بوده است.
پایتخت هر کشور بهطور معمول نماد و آیینهای از وضعیت زندگی شهروندان کشور و آمادگی حکومت در مواجهه با بحرانها است. در شرایط زمستانی، یک حکومت باید بتواند حداقل پنج روز پس از بارش سنگین برف، مسیرهای اصلی و خدمات حیاتی پایتخت را باز نگه دارد و مانع از توقف زندگی شهری شود. بسته شدن سرکها، یخزدگی گسترده و ناتوانی در پاکسازی برف در پایتخت، نشاندهندهی ضعف برنامهریزی و کمبود ظرفیت مدیریت بحران در سطح کشور است.
شیوههای مقابله با برف در جهان
نهادهای مسئول در شهرهای بزرگ بهطور معمول برنامههای مشخص و سازمانیافتهای برای مقابله با برفباریهای سنگین دارند. این اقدامات بهگونهای طراحی میشوند که جریان زندگی شهری حفظ شود و خطرات ناشی از یخزدگی و مسدود شدن مسیرها به حداقل برسد. یکی از اصلیترین راهکارها، پاکسازی سریع معابر اصلی با ماشینهای برفپاکی است. در بسیاری از کشورها، سرکهای پررفتوآمد و مسیرهای عمومی ظرف ۲۴ ساعت پس از پایان بارش پاک میشوند تا تردد موترها و خدمات حیاتی مانند آمبولانس و حملونقل عمومی با مشکل مواجه نشود.
راهکار دیگری که بهطور معمول اجرا میشود، پاشیدن نمک و ریگ روی سرکها و پیادهروها است. این اقدام مانع از یخزدگی سطح زمین میشود و خطر سقوط و تصادف را کاهش میدهد. علاوه بر این، مسیرهای حیاتی، مانند دسترسی به مراکز درمانی و آتشنشانی، پیش از سایر سرکها اولویتبندی میشوند.
عملکرد طالبان در مقابله با برف
در کابل مدیریت برفباری سنگین، محدود و جزئی بوده است. پس از یک هفته هنوز اقدامی برای ریگپاشی یا نمکپاشی سرکها انجام نشده و بیشتر مسیرهای شهری پوشیده از برف و یخ باقی ماندهاند.
در چند روز گذشته تنها یک موتر برفپاککن از تنها سرک اصلی ناحیه سیزدهم عبور کرده است و توانسته تنها بخش کوچکی از سرک را پاک کند. نتیجهی این وضعیت، محدود شدن زندگی روزمره و افزایش فشار بر شهروندان است؛ بسیاری از سرکها و کوچهها هنوز مسدود اند و تردد بدون احتیاط، خطر جبرانناپذیری دارد. در حالی که در شهرهای دیگر جهان، چنین شرایطی ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت مدیریت میشود، در کابل، یک هفته پس از بارش سنگین، شهر هنوز در برف و یخ غرق است.
کوچهها؛ ناکارآمدی خدمات شهری
در بسیاری از نقاط کابل، بهجز مناطق اعیاننشین، کوچهها کوچک و تنگ هستند و طراحی استاندارد شهری در آنها رعایت نشده است. بسیاری از خانوادهها دارای حویلیهای کوچک اند که بهطور معمول برف حاصل از بامها و حیاط خود را در آنجا جمع میکنند، اما با شدت بارش اخیر، ظرفیت این حیاطها کافی نبوده و شهروندان ناچار شدهاند برف را داخل کوچهها بریزند.
نتیجهی این کار، محدود شدن فضای عبورومرور و دشواری حرکت وسایل نقلیه و پیادهها است. کوچههای تنگ و انباشته از برف، نهتنها تردد را کند و خطرناک کردهاند، بلکه پاکسازی آنها بدون تجهیزات و کمک منظم نهادهای مسئول تقریبا غیرممکن است. وضعیت این کوچهها تصویر واضحی از کمبود زیرساختهای شهری و فقدان آمادگی برای مواجهه با برفهای سنگین ارائه میدهد.
در پایتختها و شهرهای بزرگ جهان، حتا کوچههای مناطق مسکونی بهطور معمول بخشی از برنامهی جامع مدیریت برف هستند. شهرداریها مسیرهای فرعی و کوچههای تنگ را اولویتبندی کرده و با استفاده از تجهیزات کوچک برفروبی، نمکپاشی و ریگپاشی، آنها را برای عبور موترها و پیادهها ایمن میکنند. در بسیاری از شهرها، تیمهای ویژه یا پیمانکاران محلی مسئول پاکسازی کوچهها هستند و اقدامات لازم ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از پایان بارش انجام میشود تا مسیرها مسدود نشوند و زندگی شهری متوقف نشود.
علاوه بر پاکسازی فیزیکی، شهرداریها در این شهرها با مردم همکاری میکنند و اطلاعرسانی دقیق دربارهی زمان و روش جمعآوری برف ارائه میدهند. این هماهنگی باعث میشود که ساکنان کوچهها بدانند برف را در کجا جمع کنند و از مسدود شدن مسیرها جلوگیری شود. چنین برنامهریزی و همکاری بین نهادهای شهری و شهروندان، جریان زندگی روزمره را حفظ کرده و خطر سقوط یا تصادف ناشی از یخزدگی و برف انباشته را به حداقل میرساند.
شورای متنفذان طالبان به جای شهرداری
اما طالبان، چهار روز پس از نخستین برفباری سنگین امسال در کابل، اعلامیهای را در بخشهای مختلف ناحیه سیزدهم شهر کابل یا دشت برچی، نصب کردند. در این اعلامیه از باشندگان محل خواسته شده بود تا برف بامها و داخل کوچهها را ظرف مدت سه روز به داخل حویلی خانههای خود ببرند و تأکید شده است که ریختن برف به داخل سرکها و کوچهها «برخلاف اصول شهری و خلاف عرف قدیم» است. در متن این اعلامیه همچنین هشدار داده شده بود که در صورت بیتوجهی به این دستور، با متخلفان برخورد قانونی صورت خواهد گرفت.
این اعلامیه تصمیم مستقیم ریاست شهرداری کابل نیست، بلکه در جلسهای از سوی شورای وکلای گذر و شورای متنفذان محل ناحیه سیزدهم با هماهنگی رییس ناحیه سیزدهم طالبان تهیه و منتشر شده است. در حالی که در سایر نواحی شهر کابل، اقدام مشابهی مشاهده نشده و چنین تصمیمی بهصورت یک سیاست واحد و سراسری شهری اعلام نشده است.
این تصمیم تنها در ناحیه سیزدهم کابل اتخاذ شده و بهصورت محلی اجرا میشود. جلسهای که منجر به صدور این اعلامیه شده، با حضور طاهر خلیل، رییس شورای وکلای گذر ناحیه ۱۳، محمداسحاق صفدری، رییس شورای متنفذان ناحیه، و صلاحالدین بلوچ، رییس ناحیه ۱۳، برگزار شده است. از این میان محمداسحاق صفدری، رییس شورای متنفذان، که مسئول هماهنگی مساجد و حسینیهها در این ناحیه است، از سوی برخی مردم محل بهدلیل سابقهی اقدامات محدودکننده و تهدیدآمیز مورد انتقاد قرار دارد.
پیشتر، در ماه سرطان امسال، محمداسحاق صفدری در جریان بازداشتهای دستهجمعی زنان در دشت برچی با زبانی تهدیدآمیز و هشداردهنده، به انتشار پیامی در شبکههای اجتماعی مردمی ناحیه سیزدهم پرداخت. در این پیام، او از صدور مکتوبی از سوی وزارت امر به معروف خبر داد که عدم رعایت «حجاب اسلامی» را نکوهش میکرد و به محتسبان دستور میداد تا توصیه قاطع به مردم ارائه دهند. صفدری در پیام خود تأکید کرد که همهی اعضای شورا موظف اند از طریق ملاها، امامان محل، وکلا و نمایندگان کوچهها، خانوادهها را به رعایت حجاب اسلامی هشدار دهند تا زنان در کوچهها و بازارها با برخورد محتسبان مواجه نشوند. او این اقدام را نهتنها یک وظیفهی قانونی، بلکه یک «وظیفهی شرعی و دینی» قلمداد کرده بود.
این بار نیز هشدارهای مشابهی صادر شده و جلسهای برای هماهنگی نحوه اجرای آن برگزار گردیده است. یکی از باشندگان محل، عبدالله (اسم مستعار) ۶۳ ساله، که دکانی در نزدیکی ناحیه ۱۳ دارد و با فعالیت محمداسحاق صفدری نیز آشنایی دارد، در این باره گفت: «قصدشان فقط پول گرفتن است. پارسال هم خانهها را مهرولاک کردند. از هر خانه پنج هزار گرفتند. دست همه در یک کاسه است. بسیاریشان برای یک چوکی چاپلوسی میکنند.» آقای محمداسحاق صفدری، در صفحهی فیسبوک خود دربارهی مردم ناحیه و نحوه مدیریت برف نوشته است: «در مورد متخلفین مردم ناحیه ۱۳ که در برفباری اخیر بدون توجه به توصیههای ناحیه، برفهای بام و حویلیشان را داخل کوچه انداختهاند که باعث مختل شدن تردد گزمه نیروهای امنیتی و عبور آمبولانس جهت انتقال بیماران شده و مهمتر از همه، آب برف وارد جوی کوچه و از آنجا به دریای کابل شده و در نتیجه به پاکستان میرسد.»
این پیام نشان میدهد که صفدری نگرانی خود را بیش از همه به تردد نیروهای سیار طالبان و مسیر آب برفها به خارج از کشور معطوف کرده است. هرچند ارتباط مستقیم آب حویلی مردم ناحیه سیزدهم با مسیرهای بینالمللی آب مشخص نیست، این اظهارات و جلسهی ناحیه 13 مورد توجه شهروندان این ناحیه قرار گرفته و بحثی در مورد اولویتبندی و منطقی بودن اقدامات محلی ایجاد کرده است. یک بخش مبهم دیگر در اعلامیه موضوع «برخورد قانونی» است. در تمام افغانستان بعد از سال ۱۴۰۰، هیچ چارچوب مشخص و رسمی برای اجرای قوانین شهری یا تعیین مجازاتها وجود ندارد و تمامی برخوردها عمدتا سلیقهای و بدون شفافیت صورت میگیرد. در این اعلامیه هم این مورد مبهم است. ناحیه سیزدهم به سؤال ما در این مورد جواب ارائه نکرد.
برق و پاککاری شهر
از روز پنجشنبه، آغاز برفباری، برق وارداتی به کابل و ده ولایت دیگر کشور قطع شده است. شرکت برقرسانی افغانستان (برشنا)، که اکنون تحت کنترل طالبان است، قبلا گزارش داد که توفان شدید و برفکوچ در منطقهی «شاول» سالنگ شمالی، باعث تخریب یک پایه لین انتقالی ۲۲۰ کیلوولت پلخمری-کابل و قطع برق وارداتی اوزبیکستان شده است. دیروز برشنا اعلام کرد که هنوز خطر وقوع حوادث طبیعی در این منطقه وجود دارد و تا فراهم شدن شرایط ایمن، امکان ترمیم و اتصال مجدد برق فراهم نیست. از روز پنجشنبه، دسترسی به برق در کابل بهطور قابلتوجهی کاهش یافته است. در حال حاضر، تأمین برق شهر کابل، توسط نیروگاههای آبی، دستگاههای حرارتی و پنلهای خورشیدی انجام میشود، اما محدودیتها و قطعیهای طولانیمدت همچنان ادامه دارند و زندگی روزمرهی شهروندان را با اختلال مواجه کرده است.
همزمان، خدمات جمعآوری زباله و پاکسازی شهر نیز در جریان برفباری شدید عملا متوقف شده است. حجم زیاد برف و شرایط دشوار عبورومرور، مانع فعالیت تیمهای پاککاری شده و کوچهها و سرکها همچنان پوشیده از برف و یخ باقی ماندهاند. این اختلالات، همراه با قطع برق، فشار مضاعفی بر زندگی روزمرهی شهروندان وارد کرده و دسترسی به خدمات ضروری و ایمنی عمومی را دشوار ساخته است.
کابل؛ فاصله میان هزینه و آمادگی عملی
با وجود تمرکز گستردهی طالبان بر کابل و تلاش برای نمایش این شهر بهعنوان ویترین یا چهرهی اصلی حکومت، وضعیت خدمات شهری در نخستین برفباری سنگین سال نشان میدهد که این تمرکز به افزایش آمادگی در برابر بحرانها منجر نشده است. براساس آمارهای منتشرشده از سوی وزارت احصائیه و معلومات طالبان، ۲۴ میلیارد افغانی، مجموعهی بودجه توسعهای افغانستان در سال ۱۴۰۳ بوده است. در این سال بیش از نیمی از بودجه توسعهای طالبان در شهر کابل به مصرف رسیده است؛ طالبان تنها در شهر کابل بیش از ۱۳ میلیارد افغانی از بودجه توسعهای سال ۱۴۰۳ را مصرف کردهاند.
بااینحال، وضعیت کنونی کابل پس از این برفباری سنگین از سرکهای یخزده و پاکسازینشده گرفته تا قطع برق و توقف خدمات پاککاری، پرسشهای جدی دربارهی نحوه مصرف بودجه و اولویتبندی خدمات شهری را مطرح میکند. شهری که بیشترین سهم بودجه توسعهای را به خود اختصاص داده، همچنان در برابر یک بحران قابل پیشبینی زمستانی ناتوان به نظر میرسد.
