گزارشگر: خالد محمدی
جمعهخان فاتح، یکی از قدرتمندترین فرماندهان طالبان در شمالشرق افغانستان که زمانی بهعنوان چهره بلامنازع طالبان در ولسوالیهای پنجگانه درواز و یکی از بانفوذترین فرماندهان تاجیکتبار این گروه شناخته میشد، اکنون با واقعیت کاهش نفوذ خود در بدخشان و حتا کنار زده شدن از ساختار قدرت طالبان روبهرو است. برکناری او از سمت معاون والی طالبان در زابل، در کنار کاهش تدریجی نفوذش بر معادن طلای بدخشان، نشانههایی از تلاش حلقه نزدیک به ملا هبتالله آخوندزاده برای محدود کردن قدرت فرماندهان محلی و تمرکز هرچه بیشتر قدرت در دستگاه متمرکزی است که مستقیما توسط رهبر طالبان نظم و سامان مییابد.
این تحول برای جمعهخان فاتح، که مسیر سیاسی و نظامیاش با صعودی سریع و چشمگیر همراه بود، به معنای ورود به مرحلهای تازه از رقابت و نزاع درونی طالبان است. در این نزاع فرماندهان محلی، بهویژه طالبان غیرپشتون، با محدودیتهای فزایندهای از سوی مرکز قدرت در قندهار مواجه شدهاند.
پیشینه
جمعهخان فاتح زمانی در محافل محلی بدخشان همراه با طبله آواز میخواند، اما بعدها به یکی از شناختهشدهترین و در عین حال خشنترین فرماندهان طالبان در شمالشرق کشور تبدیل شد. سالها پیش، وقتی او در یکی از محافل محلی آهنگ مشهور بدخشانی «مجنون غریب که یاد دلبر میکرد، از مژهگک قطرهی خون سر میکرد» را میخواند، کمتر کسی تصور میکرد که این آوازخوان محلی در ولسوالی نسی بدخشان بعدها به یکی از چهرههای پرنفوذ طالبان در ولسوالیهای پنجگانه درواز بدل شود؛ فرماندهی که نامش، پس از قدرتگیری طالبان، با اعدامهای صحرایی، سرکوب مخالفان طالبان، گسترش نفوذ این گروه در بدخشان و کنترل بخشی از معادن طلای این ولایت گره خورد.
او ساکن اصلی روستای «شاخدره» در ولسوالی نسی بدخشان است. جمعهخان به طالبان پیوست و با مشارکت در حملات مسلحانه علیه نیروهای حکومت پیشین، به یکی از برجستهترین فرماندهان تاجیکتبار طالبان، بهویژه در منطقهی درواز، تبدیل شد.
اکنون اما جمعهخان فاتح با چالشی متفاوت روبهرو است. برکناری او از سمت معاون والی طالبان در زابل، تنها یک جابهجایی اداری در ساختار این گروه نیست. این تحول در شرایطی رخ داده است که در ماههای اخیر نفوذ او در بدخشان، بهویژه بر معادن طلای این ولایت، کاهش یافته و طالبان نزدیک به ملا هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، کنترل بیشتری بر منابع اقتصادی این ولایت بهدست آوردهاند.
جمعهخان فاتح در رقابت با طالبان پشتون میکوشد جایگاه خود را بهعنوان بازیگر اصلی در ولسوالیهای پنجگانه درواز، بهویژه در حوزه معادن طلا، حفظ یا احیا کند. اما جریان نزدیک به قندهار در تلاش است تا نفوذ اقتصادی و سپس قدرت نظامی او را به حداقل برساند. به نظر میرسد ملا هبتالله آخوندزاده در چارچوب سیاست تمرکز هرچه بیشتر قدرت، خواهان آن است که تمامی ساختارهای نظامی و اقتصادی طالبان مستقیما تحت کنترل رهبری مرکزی قرار گیرند؛ در چنین معادلهای، افزایش قدرت مالی و نظامی فرماندهان تاجیکتبار، از جمله جمعهخان فاتح، قابل پذیرش نیست.
آخرین تلاش برای نمایش قدرت
جمعهخان فاتح پس از آمدن از زابل در تعطیلات عید قربان، دوباره به این ولایت بازنگشته است. او بهتازگی مدعی بود که ده هزار نیروی نظامی دارد. او در یک سخنرانی در ولسوالی نسی گفته بود: «جمعهخان فاتح تنها در ولسوالی نسی دو هزار و ۵۰۰ نظامی با تجهیزات سنگین دارد و در پنج ولسوالی درواز بیش از سه هزار و سهونیم هزار مجاهد دارد و مجاهدین جمعهخان فاتح در سراسر افغانستان کم از ده هزار نیست.»
هرچند هیچ آمار و سندی دیده نشد که ادعای او مبنی بر داشتن هزاران «مجادهد» را اثبات کند، این سخنان نشان میدهد که او تلاش دارد خود را فراتر از یک فرمانده محلی معرفی کند. فاتح بارها کوشیده است که با حضور در جمع نیروهای مسلح خود عکس و ویدیو بگیرد و نشان دهد که شمار نیروهای نظامی زیادی دارد. برای او تأمین منافع اقتصادی خود و همراهانش از معادن طلا و همچنین داشتن نیروی مسلح طرفدار خود در ولسوالیهای تحت نفوذش از جمله ولسوالیهای پنجگانه درواز اهمیت حیاتی دارد.
برخی از منابع در بدخشان گفتهاند که هیأتی از سوی ملا هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، به بدخشان اعزام شده است تا با جمعهخان فاتح مذاکره کند. اما اعزام چنان هیأتی هنوز تأیید نشده است. از آنجا که جمعهخان فاتح مقام ارشد طالبان نبود و تنها یکی از فرماندهان محلی در سطح ولسوالیهای پنجگانه درواز به شمار میرفت، اینکه ملا هبتالله آخوندزاده، رهبر طالبان، هیأت خاصی برای گفتوگو با او بفرستد، بعید به نظر میآید. طالبان حوزه قندهار در طول حدود پنج سال از حاکمیت مجددشان از هر اقدامی که به بزرگنمایی مقامها و فرماندهان غیرپشتون منجر شود تا حد امکان جلوگیری کردهاند. وقتی ذبیحالله مجاهد، سخنگوی طالبان، اعلام کرد که ملا فیضالله تمیم بهعنوان معاون ولایت زابل منصوب شده است، هیچ نامی از جمعهخان فاتح نبرد.
رد اختلاف
برخی از مخالفان طالبان در شبکههای اجتماعی برای برجسته کردن اختلاف میان طالبان پشتون با طالبان تاجیکتبار، از جمله جمعهخان فاتح، ادعا کردند که جمعهخان فاتح آمادهی جنگ و رویارویی نظامی با طالبان است. اما جمعهخان فاتح در یک نوار صوتی این ادعا را رد کرد. او گفت: «چیزی که در رسانههای مغرض نشر و پخش میشود، آن حقیقت ندارد و به دور از حقیقت است. این رسانهها در طول انقلاب و تاریخ تبلیغات در قبال مسئولان و مجاهدین به راه انداختند که تشویشی به ملت و مردم خلق شود و اختلاف میان مجاهدین و مسئولان به وجود بیاورند.»
او بار دیگر تأکید کرد که هیچ اختلافی با رهبری طالبان ندارد و بر حمایت از حکومت طالبان متعهد است.
جمعهخان فاتح هرچند دهها نیروی نظامی دارد، اما در شرایطی که طالبان پشتونتبار، از جمله قطعه هزار نفری در پیرامون او سنگر گرفتهاند و طالبان مطرح تاجیکتبار، از جمله قاری فصیحالدین فطرت، رییس ستاد ارتش طالبان، و مولوی امانالدین منصور، والی طالبان در هلمند، در صف حمایت از طالبان پشتون قرار دارند، تنش با طالبان پشتون تبعات سنگینی برای جمعهخان فاتح در پی خواهد داشت.
تجمل، ثروت و حساسیت حلقه قندهار
جمعهخان فاتح زمانی که آمر پنج ولسوالی درواز بود، بارها در برابر دوربین حاضر میشد و از گزارشگران شعبه ولایتی تلویزیون ملی در بدخشان میخواست که در تمام فعالیتهای مرتبط با طالبان در این ولسوالی، از او بهعنوان مسئول طالبان مصاحبه بگیرند.
ویدیوهای متعددی در شبکههای اجتماعی وجود دارد که جمعهخان فاتح در سفرها به ولسوالیها از چرخبال استفاده میکند و شمار زیادی از نیروهای نظامی او را همراهی میکنند. همچنین کاروان موترهای ضدگلوله نیز در کنار او دیده میشود.
زندگی تجملی و افزایش شمار نیروهای مسلح جمعهخان فاتح و همچنین کارزار ساخت مساجد و مدارس دینی در مناطقی با جمعیت بیشتر پیروان مذهب اسماعیلیه و تحت فشار قرار دادن آنان برای تغییر مذهبشان به حنفی، باعث جلب توجه طالبان حوزه قندهار شد.
در دوران حاکمیت طالبان، افزایش توان نظامی و همچنین افزایش ثروت طالبان غیرپشتون حساسیتبرانگیز است و این موضوع تهدیدی برای اقتدار طالبان به شمار میرود. جمعهخان فاتح نیز در طول حدود پنج سال گذشته تقریبا از صفر به سرمایهای هنگفت، جایداد و همچنین کنترل بر عواید و میزان استخراج بخشی از معادن طلا رسیده بود. این وضعیت برای طالبان، بهویژه طالبان قندهار، اسباب نگرانی بوده است. رهبر طالبان ابتدا جمعهخان فاتح را از آمر ولسوالیهای پنجگانه درواز به معاون والی زابل تبدیل کرد و سپس کنترل او را بر معادن طلا کاهش داد. طالبان تاجیکتبار، از جمله فاتح، تا حدود سه ماه قبل و پیش از اعزام قطعه هزار نفری برای تأمین امنیت معادن بدخشان، دست بازتری در کنترل عواید و استخراج معادن طلا داشتند؛ اما اکنون طالبان قندهاری شامل این قطعه بخشی از معادن طلا را متوقف کردهاند و این موضوع باعث کاهش درآمد طالبان تاجیکتبار شده است.
مخالفان طالبان به فاتح اعتماد ندارند
جمعهخان فاتح هرچند تاجیکتبار است، اما یکی از عوامل اصلی سرکوب مقاومت علیه حکومت طالبان به شمار میرود. پیشتر روزنامه اطلاعات روز گزارش داده بود که او یکی از باشندگان بدخشان را به ظن همکاری با جبهههای نظامی مخالف طالبان با شلیک گلوله میکشد و سپس این ویدیو را در شبکههای اجتماعی منتشر میکند. او پیش از شلیک میگوید: «جزای بغاوتگر چیست؟ به دستور الله و رسول، مرگ است.» با این پیشینه، حتا اگر در بدخشان رویارویی نظامی با طالبان پشتون هم شکل بگیرد، جمعهخان فاتح فرد قابل اتکایی برای جبهههای نظامی و همچنین مخالفان و منتقدان طالبان نیست. فاتح برای جلب توجه مقامهای پشتون طالبان و نشان دادن وفاداری خود به آنان به اقدامات خشونتبار زیادی علیه باشندگان بدخشان دست زد و کوشید هیچ تردیدی در مورد وفاداری خود باقی نگذارد. حالا که اعتماد رهبر طالبان به او کاهش یافته، جبهات مخالف طالبان نیز تمایلی به همسو کردن او با خود انجام ندادهاند، چون به او اعتماد ندارند.
چرا جنگ بعید به نظر میرسد؟
با وجود تمامی گمانهزنیها، شواهد موجود نشان میدهد که احتمال رویارویی نظامی جمعهخان فاتح با رهبری طالبان اندک است. نخست آنکه نیروهای نزدیک به رهبر طالبان، بهویژه قطعه هزار نفری، اکنون در بخشهای مهمی از بدخشان حضور دارند و بخش مهمی از حوزه نفوذ سابق او را در اختیار گرفتهاند. دوم آنکه چهرههای بانفوذ طالبان تاجیکتبار، از جمله قاری فصیحالدین فطرت، رییس ستاد ارتش طالبان، و مولوی امانالدین منصور، والی طالبان در هلمند، همچنان از رهبری طالبان حمایت میکنند. سوم آنکه جمعهخان فاتح فاقد پایگاه سیاسی مستقل در سطح ملی است و نفوذ او اغلب به برخی مناطق بدخشان محدود میشود. در چنین شرایطی، هرگونه اقدام نظامی علیه رهبری طالبان میتواند هزینههای سنگینی برای او در پی داشته باشد.
انتصاب افراد نزدیک به دفتر رهبر طالبان در نهادهای کلیدی بدخشان و کاهش نفوذ فرماندهان محلی را میتوان بخشی از سیاست تمرکز قدرت در دست حلقه قندهار و سرکوب هر امکان تمرد دانست. آنچه در بدخشان جریان دارد، بیش از آنکه نشانهی شکاف ایدئولوژیک میان طالبان تاجیک و طالبان پشتون باشد، بازتاب رقابت بر سر قدرت، منابع مالی و کنترل معادن طلا است.
جمعهخان فاتح اگرچه بخشی از نفوذ خود را از دست داده و از برخی جایگاههای مهم کنار گذاشته شده است، تا کنون هیچ نشانهی علنی از احتمال رویارویی نظامی با رهبری طالبان بروز نداده است.
