گزارشگر: حمید نعمان
زندگی در کابل این روزها چنان شده است که گویی هیچ پیوندی میان شهروندان باقی نمانده و این وضعیت را در رفت‌وآمدهای روزمره می‌شود احساس کرد. در طول هفته چندین بار ناچارم از موترهای لینی مرسدس در مسیر پل‌سوخته تا برچی استفاده کنم؛ مسیری حدودا هشت‌کیلومتری که مانند بسیاری از نقاط پرجمعیت کابل، در ساعات مشخص روز با ازدحام شدید روبه‌رو می‌شود و رفت‌وآمد شهروندان را دشوار می‌سازد. اما آنچه این مسیر را از دیگر نقاط شهر متمایز می‌کند، تنها ازدحام نیست. رفتار شماری از موتروانان و کلینران کاستر و مرسدس‌ها با مسافران است.
پس‌ازچاشت شنبه (۱۶ عقرب) به قصد رفتن به شفاخانه کاتب در دشت برچی از محل کارم حرکت کردم. پدر یکی از دوستانم در شفاخانه به خون نیاز داشت و من باید هرچه زودتر خود را به آن‌جا می‌رساندم. ساعت هنوز پنج پس‌ازچاشت بود که به پل‌سوخته رسیدم. وقتی رسیدم با انبوهی از مردم خشمگین روبه‌رو شدم که برای یافتن موتر سرگردان بودند. بیش از صد نفر در انتظار وسایط نقلیه ایستاده بودند؛ در میان آنان زنان، کودکان و سالمندان نیز دیده می‌شدند. هر مرسدس یا کاستری که به ایستگاه می‌رسید، در چند ثانیه از مسافران جوان و کسانی که قدرت و نیروی شتاب داشتند، پر می‌شد.
من نیز در میان آن جمعیت و در رقابتی ناخواسته با ده‌ها نفر دیگر، از جمله زنان و کودکان، با شتاب خود را به یکی از مرسدس‌ها رساندم و سوار شدم. موتر به سرعت پر شد و حرکت کرد. اما وقتی به ایستگاه مهتاب‌قلعه رسیدیم، موتروان ناگهان به همه دستور داد پیاده شوند. حیرت‌زده ماندیم. زیرا هنوز هفت ایستگاه تا مقصد ما باقی بود.
موتروان و کلینر با لحنی آمرانه و توأم با زورگویی گفتند که از ابتدا وعده نداده بودند مسافران را تا «قلعه‌نو» برسانند. من خودم را تکان دادم و اعتراض کردم. گفتم: «کمی احترام بگذارید. لازم نیست با زور صحبت کنید.» ظاهرم کمی آراسته بود و کتابچه‌ای در دست داشتم. موتروان رو به من کرد و در پاسخ گفت: «احترام مال بچه‌درس‌خوان‌هاست. اشرف غنی هم درس خوانده بود، آخر وطن را فروخت.»
از شنیدن این پاسخ برای لحظه‌ای درماندم و این برایم کنایه‌ی سنگینی بود. بحث بر سر کرایه یا مقصد نبود. با لحنی روبه‌رو بودم که در آن حتا درخواست ساده احترام نیز با تحقیر پاسخ داده می‌شد. سرانجام، همه‌ی مسافران ناگزیر شدند پیاده شوند. کرایه مسیر ۱۰ افغانی است. یکی از مسافران گفت: «برای ۱۰ افغانی جنگ هم نمی‌شود.» هیچ‌کس توان یا حوصله ادامه‌ی بحث را نداشت. موتروان بعد از این‌که ما را پیاده کرد، مسافرهای جدید را در چند قدمی ما بالا کرد و به آنان گفت که تا ایستگاه پل خشک مسافر می‌برد نه ایستگاه آخر. احتمالا وقتی به ایستگاه پل خشک می‌رسد، دوباره مسافر جدید می‌گیرد تا ایستگاه آخر. به همین ترتیب او از یک مسیر سه بار پول می‌گیرد.
در آخر چون زمان زیادی از دست داده بودم، من و چند مسافر دیگر مجبور شدیم تاکسی بگیریم و هر کدام ۵۰ افغانی کرایه بدهیم. ترافیک نیز سنگین بود و حرکت در مسیر به کندی پیش می‌رفت. نزدیک ساعت شش‌ونیم به شفاخانه رسیدم. دوستم از من ناراحت بود. چندین بار تماس گرفته بود، اما من تلفنش را پاسخ نداده بودم. در تمام آن مدت، چنان درگیر ماجرای موتر و پیدا کردن وسیله‌ی دیگری برای رسیدن به مقصد بودم که حتا متوجه زنگ‌های تلفنم نشده بودم.
رفت‌وآمد در هراس
زندگی در شهر کابل این روزها چنین وضعیتی دارد. گویی پیوندهای انسانی عمیقا گسسته شده و هرکس در تلاش است به هر قیمتی گلیم خود را از آب بیرون بکشد و همدلی و مهربانی رخت خود را از این شهر کنده است. در شب‌های بعد نیز بارها با همان صحنه در مسیر پل‌سوخته روبه‌رو شدم. این بار تصمیم گرفته بودم به جای عبور از کنار این وضعیت، پای صحبت مردمی بنشینم که هر روز با آن دست‌وپنجه نرم می‌کنند.
رضا ۱۵ سال دارد. او دانش‌آموز مکتب است و پس‌ازچاشت‌ها در یک خیاطی در کوته سنگی شاگردی می‌کند. رفت‌وآمد روزانه در مسیر پل‌سوخته تا برچی برای او به تجربه‌ای تکراری و دشوار تبدیل شده است. رضا نمی‌تواند در ازدحام پل‌سوخته با مردان جوان و تنومند برای سوارشدن به موتر رقابت کند. به همین دلیل، اغلب ناگزیر می‌شود پیاده و از لب سرک به‌سوی برچی حرکت کند. معمولا زمانی موفق به پیدا کردن موتر می‌شود که دست‌کم سه ایستگاه را پیاده پیموده و هوا نیز در تاریکی شب فرورفته باشد.
او از تجربه‌ی شب‌هایش می‌گوید: «بعضی شب‌ها موتروان‌ها مسافران قبلی را با زور پایین می‌کنند و دوباره مسافر می‌گیرند. من هم مسافر جدید هستم. خانه‌ی ما در تانک‌تیل است. بعضی شب‌ها پدرم تا سر کوچه به استقبالم می‌آید تا مبادا در راه با دزدان روبه‌رو شوم.»
زنان از بزرگ‌ترین قربانیان این وضعیت اند. آنان فرصت کار و خرید موتر و امکان دریافت جواز رانندگی ندارند و به همین دلیل، در بسیاری موارد ناگزیرند برای رفت‌وآمد از همین موترها استفاده کنند. موترهایی که سوارشدن به آن‌ها تجربه‌ای هراس‌آور است. ظریفه در یکی از دفترهای خدماتی در پل‌سرخ کار می‌کند. او می‌گوید رفت‌وآمد روزانه در مسیر برچی، تلخ‌ترین تجربه‌اش در چهار سال حاکمیت طالبان بوده است. ظریفه از ترس و نگرانی‌ای می‌گوید که هر شب، هنگام بازگشت به خانه، با آن روبه‌رو می‌شود: «از رفت‌وآمد می‌ترسم. موتر پیدا نمی‌شود و وضعیت مالی‌ام هم خوب نیست. از یک طرف، طالبان هم می‌پرسند کجا می‌روی. بعضی شب‌ها هوا تاریک می‌شود و رنجرهای نظامی‌شان مرا متوقف می‌کنند و می‌پرسند چه کار می‌کنی. حیران می‌مانم که چه بگویم. بعضی شب‌ها هم به بچه‌ام زنگ می‌زنم تا به راهم بیاید.»
ظریفه مسئولیت این وضعیت را متوجه طالبان می‌داند و می‌گوید پس از روی‌کارآمدن آنان، فقر و گرسنگی در همه‌جا گسترش یافته است. او رفتار موتروان‌ها را نیز نتیجه‌ی همین وضعیت اقتصادی می‌داند؛ «از وقتی این‌ها آمده‌اند، همه‌جا را گرسنگی گرفته است. همین موتروان‌ها هم از روی گرسنگی چنین کارهایی می‌کنند.»
اعتراض در شبکه‌های اجتماعی
شکایت‌ها از این وضعیت به شبکه‌های اجتماعی نیز کشیده شده است و کاربران با روایتی تلخ از تجربه‌های روزمره‌ی خود، از بی‌نظمی و زوال اخلاق در این مسیر ابراز خشم می‌کنند. محمدامین علی‌زاده، یکی از کاربران شبکه‌های اجتماعی، در یادداشتی تند دشت برچی را «تنها نقطه‌ای از زمین» توصیف کرده که تابلوی راهنمای موترهایش دروغ می‌گوید. به روایت او، موترهایی که در پیشانی‌شان مسیر «پل‌سوخته-چهارراهی شهدا» درج شده، تنها صبح‌ها به این وعده پابندند؛ اما از ساعت سه و چهار پس‌ازچاشت به بعد، مسیر واحد را به سه بخش (پل‌سوخته تا گولایی، گولایی تا پل خشک و پل خشک تا چهارراهی شهدا) تقسیم می‌کنند. او از برخورد توهین‌آمیز رانندگان و کلینرها نوشته که در برابر کوچک‌ترین اعتراض مسافران، با الفاظ رکیک و فحش و دشنام پاسخ می‌دهند. علی‌زاده این وضعیت را نشانه‌ای از کاهش ظرفیت همدردی و اخلاق انسانی در جامعه دانسته و از واگذاری بی‌ضابطه‌ی خدمات عمومی به بخش خصوصی انتقاد کرده است.
در واکنش به این وضعیت، شهروندان دیگری نیز تجربه‌های مشابهی را به اشتراک گذاشته‌اند. ذبیح‌الله محمودی تأیید می‌کند که پس از ساعت چهار عصر، «حال‌وهوای وحشتناکی» در ایستگاه پل‌سوخته حاکم می‌شود. حبیب فروتن نیز با انتشار تصویر یک موتر لینی، از برخورد «مردم‌آزارانه»ی راننده‌ای شکایت کرده که او را همراه با یک زن در ایستگاه تلگراف پیاده کرده و به‌بهانه‌ی روز جمعه از ادامه‌ی مسیر به سمت پل خشک خودداری کرده است.
از سوی دیگر، برخی کاربران ریشه‌ی این بحران را فراتر از رفتار فردی رانندگان می‌دانند. حکیم احمدی، یکی دیگر از کاربران، بر این باور است که مشکل اصلی «نبود نظارت، قانون‌گریزی و ضعف فرهنگ شهروندی» است. او تأکید می‌کند که سپردن خدمات عمومی به بخش خصوصی بدون نظارت مؤثر، باعث می‌شود منافع شخصی بر خدمت‌رسانی اولویت یابد. احمدی در پایان یادآوری می‌کند که مسافر در برابر پولی که می‌پردازد حق دارد از خدمات درست و برخورد محترمانه برخوردار باشد و هیچ‌کس حق ندارد به‌بهانه‌ی ترافیک، شلوغی یا مشکلات اقتصادی، کرامت انسانی دیگران را زیر پا بگذارد.
مردم از دست موتروان‌ها به ستوه آمده‌اند
باشندگان دشت برچی، موتروان‌های این مسیر را با واژه‌هایی چون «بداخلاق»، «سوءاستفاده‌جو»، «زورگو» و «جنگره» توصیف می‌کنند. مسیر دشت برچی حدود ده ایستگاه دارد که از پل‌سوخته آغاز می‌شود و به ترتیب از قلعه ناظر، مدرسه، مهتاب‌قلعه، اونچی، تانک‌تیل دولتی، برچی‌سنتر، نانوایی، پل خشک و قلعه‌نو می‌گذرد و به چهارراهی شهدا می‌رسد.
شماری از موتروانان این مسیر مسافران را از صبح تنها تا تانک‌تیل دولتی می‌برند و سپس به زور از موتر پایین می‌کنند. در ساعات پس‌ازچاشت نیز مسافران را تا مهتاب‌قلعه می‌رسانند و در همان‌جا پیاده می‌کنند. پس از آن، مسافران تازه‌ای سوار می‌کنند و کرایه‌ای را که باید برای یک مسیر دریافت کنند، با چند بار جابه‌جایی مسافر به دست می‌آورند.
آنچه بیش از همه مسافران را خشمگین می‌سازد، بی‌اعتنایی موتروانان به وضعیت و نیاز آنان است. مسافران می‌گویند در برخورد با آنان نه نشانی از مهربانی دیده می‌شود و نه درکی از دشواری‌های رفت‌وآمدشان. برعکس، برخی موتروانان از موقعیتی که در اختیار دارند سوءاستفاده می‌کنند و با زور و تحکم با مسافران رفتار می‌کنند. در برابر این برخوردها، مسافران خشمگین و درمانده می‌مانند و نمی‌دانند برای پایان‌دادن به این وضعیت چه کاری از دست‌شان ساخته است.
طالبان چه کار کردند؟
منطقه‌ی دشت برچی در غرب کابل، یکی از پرجمعیت‌ترین مناطق پایتخت افغانستان است. در حال حاضر تکسی، بس‌های شهری و موترهای مرسدس در این منطقه فعالیت می‌کنند. اما در مسیر دشت برچی تا پل‌سوخته، در سال‌های گذشته شمار وسایط نقلیه برای انتقال مسافران کافی نبوده است و مردم با دشواری‌های زیادی برای رفت‌وآمد روبه‌رو بودند.
وزارت ترانسپورت و هوانوردی طالبان در ماه ثور امسال، تردد موترهای نوع «تونس» و موترهای دارای «پلیت شخصی» را متوقف کرد. رانندگان موترهای تونس سال‌ها در جاده‌های عمومی و مسیرهای فرعی دشت برچی به مردم خدمات ترانسپورتی ارائه می‌کردند. با توقف فعالیت این موترها، شمار وسایط فعال در این مسیر کاهش یافت و گزینه‌های رفت‌وآمد مردم محدودتر شد. در چنین وضعیتی، موترهای باقی‌مانده با مسافران بیشتری روبه‌رو شدند و برخی موتروانان از کمبود وسایط و نبود گزینه‌های دیگر برای جابه‌جایی مسافران سوءاستفاده می‌کنند.
مسیر دشت برچی تا پل‌سوخته، یکی از شلوغ‌ترین مسیرهای کابل است. هزاران نفر هر روز برای رفتن به محل کار، دانشگاه و بازار از این مسیر استفاده می‌کنند. با وجود این حجم رفت‌وآمد سیستم ترانسپورت عمومی در این مسیر همچنان پاسخ‌گوی نیاز مردم نیست. پس از توقف فعالیت موترهای تونس، بیشتر رفت‌وآمدها با تکسی، بس‌های شهری و موترهای مرسدس انجام می‌شود؛ اما به‌گفته‌ی مسافران و رانندگان، این وسایط نتوانسته‌اند کمبود ایجادشده را جبران کنند. پیش از توقف فعالیت موترهای تونس، حدود هزار و ۲۰۰ موتر از این نوع در مسیرهای دشت برچی فعالیت داشتند.
