اعضای واحدهای انتحاری طالبان در دوران حکومت پیشین افغانستان برای انجام حملات انتحاری آموزش میدیدند و شماری از آنان آماده بودند جان خود را برای اهداف این گروه قربانی کنند؛ اما پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت، بخشی از این نیروها برای دستیابی به رتبههای بلند نظامی، مناصب دولتی، نفوذ و امتیازات مادی با همدیگر رقابت میکنند.
سراجالدین حقانی، وزیر داخلهی طالبان و رهبر شبکه حقانی، در نشستی با شماری از اعضای واحدهای انتحاری این گروه و خانوادههای آنان در ولسوالی گیلان ولایت غزنی، برای نخستینبار بهصورت علنی گفت که یکی از اعضای نخستین مرکز انتحاری طالبان از او رتبه جنرالی خواسته است.
سخنان حقانی گوشهای از تغییر مطالبات نیروهایی را نشان میدهد که در دوران جنگ با حکومت پیشین افغانستان و نیروهای خارجی برای کشتهشدن آموزش میدیدند، اما اکنون برخی از آنان معتقد اند که باید بهدلیل سوابقشان، در اولویت تقسیم مناصب و امکانات حکومتی قرار گیرند.
حقانی در این نشست از حیاتالله محمد غزنوی، یکی از اعضای نخستین مرکز آموزش نیروهای انتحاری طالبان، نام برد و گفت که او اکنون از وی رتبه جنرالی میخواهد. وزیر داخلهی طالبان در عین حال از اعضای واحدهای انتحاری خواست که بهدلیل سابقهشان «مغرور» نشوند.
او گفت: «تصمیم این بود که غرور آنان (نیروهای خارجی) را با قربانی کردن استشهادیان (مهاجمان انتحاری) درهم بشکنیم. مرکز استشهادیها را تأسیس کردیم. اولین استشهادیان که به مرکز ما آمدند و مغرور هم نشوند، حیاتالله محمد غزنوی است. کجا هستی؟ بهخاطر خدا دست خود را بالا کن. کدام هستی؟ او حالا جنرالی میخواهد و من از او خفه هستم. دیگری عبدالمنان است.»
طالبان از مهاجمان انتحاری خود با عنوان «استشهادی» نام میبرند. بااینحال، اعضای این واحدها برای انجام حملاتی آموزش میدیدند که در آن خود مهاجم و افراد دیگر کشته میشدند. حملات انتحاری طالبان در دوران حکومت پیشین، افزون بر نیروهای امنیتی افغانستان و نیروهای خارجی، شمار زیادی از غیرنظامیان را نیز قربانی کرد.
یک منبع در میان طالبان به روزنامه اطلاعات روز گفت که عبدالمنان، یکی دیگر از اعضای نخستین مرکز انتحاری طالبان، هنگام انجام یک حملهی انتحاری کشته شد، اما حیاتالله محمد غزنوی زنده ماند.
حقانی توضیح نداد که غزنوی برای انجام حملهای اعزام شده بود یا تنها در مرکز انتحاری این گروه آموزش دیده بود. او همچنین نگفت که غزنوی اکنون در چه جایگاهی قرار دارد و بر چه اساسی از او رتبه جنرالی خواسته است.
دیروز وعده «بهشت»، امروز مطالبه مقام
طالبان در دوران جنگ با حکومت پیشین افغانستان و متحدان غربی آن، برای جذب و آموزش نیروهای انتحاری مراکز ویژه ایجاد کرده بودند. جوانان و نوجوانانی که به این مراکز راه مییافتند، زیر آموزشهای شدید اعتقادی، تبلیغاتی و نظامی قرار میگرفتند تا برای کشتن خود و دیگران آماده شوند.
مفاهیمی چون «جهاد»، رسیدن به «رویای بهشت»، «شهادت» و جنگ با «یهود و نصارا» از مهمترین محورهای تبلیغاتی طالبان برای جذب نیروهای انتحاری بود. این تبلیغات بهویژه در برخی از مدارس دینی برای متقاعد کردن جوانان و نوجوانان استفاده میشد.
طالبان تلاش میکردند به این افراد بقبولانند که کشتهشدن در حملهی انتحاری، بالاترین نوع فداکاری برای «امارت اسلامی» است و پاداش اصلی آنان نه مقام و ثروت در این جهان، بلکه رسیدن به بهشت خواهد بود. به همین دلیل، مطالبهی رتبه نظامی، مقام دولتی و امتیازات مالی دستکم در تبلیغات رسمی طالبان جایگاه برجستهای نداشت.
البته نمیتوان انگیزهی تمام افرادی را که به واحدهای انتحاری طالبان میپیوستند، یکسان دانست. بااینحال، فردی که برای انجام حملهی انتحاری آماده میشد، میدانست که احتمالا از مأموریت خود زنده بازنمیگردد و فرصت استفاده از رتبه، معاش و امکانات مادی را نخواهد داشت.
افرادی چون حیاتالله محمد غزنوی که به مراکز انتحاری طالبان پیوستند، اما زنده ماندند، اکنون در شرایط کاملا متفاوتی قرار دارند. طالبان دیگر یک گروه شورشی و مسلح نیستند که در برابر حکومت مرکزی افغانستان بجنگند. این گروه اکنون ادارهی حکومت، منابع دولتی، نیروهای مسلح و امکانات گستردهای را در اختیار دارد.
تغییر انگیزهها پس از بازگشت طالبان
با خروج نیروهای امریکایی و ناتو از افغانستان و فروپاشی حکومت پیشین در آگست ۲۰۲۱، طالبان جنگ خود را پیروز اعلام کردند. نیروهایی که برای مقابله با حکومت پیشین و نظامیان خارجی آموزش دیده بودند، دیگر با دشمنی که طالبان آنان را برای جنگ با آن آماده کرده بودند، روبهرو نیستند.
طالبان بخشی از اعضای واحدهای انتحاری خود را در ساختارهای نظامی و استخباراتی جذب کردهاند. برخی دیگر از این نیروها بهصورت ذخیره نگهداری میشوند تا در صورت نیاز دوباره به صفوف نظامی فراخوانده شوند. بااینحال، حکومت طالبان تا کنون شمار این نیروها، محل استقرار آنان و جایگاه شان در تشکیلات نظامی و استخباراتی را اعلام نکرده است.
پس از پنج سال حاکمیت طالبان، بخشی از اعضای پیشین واحدهای انتحاری با زندگی در شهرهای بزرگ و برخورداری مقامها و فرماندهان این گروه از امکانات حکومتی آشنا شدهاند. در همین مدت، انگیزههایی که آنان را برای پیوستن به واحدهای انتحاری تشویق میکرد، نیز کمرنگ شده است.
نیروهای امریکایی و ناتو افغانستان را ترک کردهاند، حکومت پیشین سقوط کرده و طالبان بر سراسر کشور مسلط شدهاند. به تعبیر خود طالبان، «جهاد» آنان به پیروزی رسیده است. در چنین وضعیتی، شماری از نیروهایی که برای کشتهشدن در جنگ آماده شده بودند، اکنون انتظار دارند که نتیجه فداکاری و وفاداری خود را در قالب مقام، رتبه و امتیازات حکومتی دریافت کنند.
مقام برای نزدیکان و بدگمانی نیروهای انتحاری
مقامهای ارشد و فرماندهان نظامی طالبان پس از بازگشت به قدرت، به امکاناتی دست یافتند که پیش از آن در اختیار مقامها و فرماندهان حکومت جمهوری قرار داشت. موترهای زرهی، ساختمانها و اقامتگاههای دولتی، محافظان مسلح و دیگر امکانات حکومتی اکنون در اختیار مقامهای طالبان قرار گرفته است.
دسترسی به این امکانات، همراه با افزایش رقابت برای کسب قدرت، نفوذ و منابع، زمینهی تجملگرایی و زراندوزی را در میان شماری از مقامها و فرماندهان طالبان فراهم کرده است. تمایل به برخورداری از چنین امکاناتی به برخی از اعضای پیشین واحدهای انتحاری این گروه نیز سرایت کرده است.
در دوران حاکمیت مجدد طالبان، شماری از اعضای واحدهای انتحاری بهدلیل نزدیکی و وابستگی به مقامهای ارشد این گروه توانستهاند مناصب بلند دولتی را تصاحب کنند. حتا برخی از این جنگجویان پس از سپری کردن دورههای کوتاه آموزشی، در بخشهای تخصصی نیروی هوایی طالبان منصوب شدهاند.
اینگونه انتصابها و ارتقای افراد نزدیک به رهبران طالبان، در میان اعضای پیشین واحدهای انتحاری که در حلقه مقامهای ارشد واسطه ندارند، نارضایتی ایجاد کرده است. آنان با اشاره به اینکه از نخستین اعضای واحدهای انتحاری بودهاند یا در آموزش و تجهیز این نیروها نقش داشتهاند، با مقامهایی چون سراجالدین حقانی تماس میگیرند و خواستار مناصب بلند میشوند.
شبکه حقانی در دوران جنگ نقش گستردهای در ایجاد، آموزش و سازماندهی واحدهای انتحاری طالبان داشت. به همین دلیل، بخش بزرگی از اعضای این واحدها خود را با سراجالدین حقانی و شبکه تحت رهبری او مرتبط میدانند و انتظار دارند که او برای واگذاری رتبه و مقام به آنان اقدام کند.
درخواست حیاتالله محمد غزنوی را نیز میتوان در همین چارچوب بررسی کرد. او با استناد به اینکه از نخستین اعضای مرکز انتحاری طالبان بوده، اکنون از رهبر شبکه حقانی میخواهد که سابقهی او را با اعطای رتبه جنرالی جبران کند.
جنرالی؛ فراتر از یک رتبه نظامی
درخواست رتبه جنرالی البته فقط برای افتخار یا تشریفات نیست. دستیابی به چنین رتبهای میتواند حقوق، امکانات و امتیازات مادی بیشتری در پی داشته باشد، زمینهی انتصاب به مناصب بلندتر را فراهم کند و دسترسی فرد به حلقههای اصلی قدرت طالبان را افزایش دهد.
این رتبه همچنین برای اعضای پیشین واحدهای انتحاری از جمله حیاتالله محمد غزنوی میتواند نوعی اعتبار معنوی و بهرسمیتشناختن سوابق آنان در دوران جنگ باشد. بنابراین، درخواست غزنوی هم جنبهی مادی دارد و هم میتواند تلاشی برای تثبیت جایگاه او در سلسلهمراتب نظامی و سیاسی طالبان باشد.
اظهارات حقانی نشان میدهد که او از چنین درخواستهایی استقبال نمیکند. تأکید او بر اینکه اعضای واحدهای انتحاری نباید «مغرور» شوند و بیان اینکه از غزنوی «خفه» است، در عین حال که میتواند نشانهی نارضایتی او از تغییر روحیه در میان انتحاریان باشد، از این نگرانی هم پرده بر میدارد که ممکن است حکومت طالبان در سالهای پیش رو با ریزش نیروی فدایی روبهرو شود- نیرویی که تا امروز ستون فقرات خشونتورزی طالبان بوده است.
