گزارشگر: حمید نعمان
خانهی وهاب سه اتاق و یک حویلی کوچک داشت. او با چهار دختر، دو پسر و پدر و مادرش در این خانه زندگی میکرد. زندگیشان خوب بود و خانواده در همین خانه روزگار میگذراندند. اما حدود یک سال پیش، خانهی او از سوی شهرداری طالبان تخریب شد. وهاب میگوید، دلیل تخریب خانهاش ماسترپلان شهری نبود. پیش از تخریب، مسجدی در محدودهی خانهی او قرار داشت. شهرداری طالبان مسجد را تخریب نکرد و پس از تغییر مسیر سرک به سمت دیگر، خانهی وهاب در مسیر جدید سرک قرار گرفت و تخریب شد.
«از یک سال زیادتر است که خودم خانه ندارم. خانهام را برای مسجد و سرکی خراب کردند که قرار بود در اصل از مسیر دیگری بگذرد، اما حالا نه خانه دارم، نه کار و نه میدانم در این شهر به کدام طرف بروم.» این بخشی از حرفهای وهاب است. او میگوید پس از تخریب خانهاش، با خانوادهی دهنفریاش در یک خانهی کرایی زندگی میکنند. وهاب دو سال پیش از ایران اخراج شده و از آن زمان تا حال کار منظم ندارد و بیشتر اوقات بیکار است. او میگوید، هزینههای زندگی نیز افزایش یافته و پرداخت کرایه خانه برای خانوادهاش دشوار است.
خانهی وهاب در مسیر سرک اتصالی چهارراهی میدان هوایی تا ساحه گمرک قرار داشت. این سرک دو هزار و ۷۹۴ متر طول دارد و در ماه اسد ۱۴۰۵ در ناحیه نهم قیرریزی شد. در جریان ساخت این سرک، دهها خانهی مسکونی تخریب شدند. بررسی مسیر این سرک نشان میدهد که در بخشهایی از مسیر ساختهشده، خط سرک با مسیر مستقیم پیشبینیشده در ماسترپلان شهر کابل تفاوت دارد. مطابق ماسترپلان، این سرک باید در یک مسیر مستقیم امتداد مییافت، اما مسیر ساختهشده در پنج نقطه دچار شکستگی، انحراف و انحنا شده است.
بررسیها نشان میدهد که در هر پنج نقطهای که مسیر سرک از خط مستقیم ماسترپلان فاصله گرفته، مسجدی در محدوده مسیر قرار دارد. به این ترتیب، برای جلوگیری از تخریب این مساجد، سرک تغییر کرده و از مسیر دیگری عبور داده شده است. در نتیجهی این تغییر مسیر، شماری از خانهها و ملکیتهای شخصی در مسیر جدید سرک قرار گرفته و تخریب شدهاند.
ماسترپلان اجرا نمیشود
از تابستان ۱۴۰۰ که طالبان دوباره قدرت را در افغانستان به دست گرفتند، سرکسازی و تغییر چهرهی شهری کابل در شمار اولویتهای حکومت طالبان قرار گرفته است. پروژههای سرکسازی که با تبلیغات و بازتاب گستردهی رسانهای همراه بودهاند، در کنار ساخت و توسعهی راهها، هزاران خانهی مسکونی را تخریب کرده است. حکومت طالبان از یکسو توسعهی شبکه سرکهای کابل را بخشی از برنامههای شهری خود معرفی میکند و از سوی دیگر، با ادامهی تخریب خانهها، در شهری که بحران مسکن و افزایش هزینههای زندگی فشار سنگینی بر خانوادهها وارد کرده، روند ساختوساز خانه را با محدودیتها و پیچیدگیهای اداری روبهرو کرده است. این وضعیت برای خانوادههایی که خانهیشان تخریب شده، یافتن یک سقف تازه را به مسألهای بسیار دشوارتر از صرفا پیدا کردن یک قطعه زمین تبدیل کرده است.
چند ماه پیش، شاروالی کابل اعلام کرد که از اسد ۱۴۰۰ تا حوت ۱۴۰۴، در حدود چهارونیم سال، در مجموع ۴۵۰ کیلومتر سرکهای اصلی و فرعی را در کابل ساخته یا توسعه داده است. سرکهایی که عرض آنها، بسته به موقعیت و پروژه، از چهار تا ۶۰ متر اعلام شده است.
تقریبا همهی پروژههای توسعهی سرکها و تخریب خانههای مسکونی در کابل با استناد به ماسترپلان شهری توجیه میشود. حکومت طالبان در پاسخ به اعتراضهای مردم دربارهی تخریب خانهها، به ماسترپلان استناد میکند. نقشهای که قرار است مسیر رشد و توسعهی شهر را مشخص کند و نشان دهد که سرکها، مناطق مسکونی، ساحات تجارتی و دیگر بخشهای شهر در آینده در کجا و چگونه توسعه پیدا کنند. اما بررسی مسیر سرکهای ساختهشده نشان میدهد که ماسترپلان در همهجا بهصورت دقیق تطبیق نمیشود و در بخشهایی، مسیر سرکها تفاوت زیادی با مسیر پیشبینیشده در این نقشه دارد. این موضوع یک پرسش مهم را مطرح میکند: اگر مسیر یک سرک از پیش در ماسترپلان تعیین شده است، چرا هنگام اجرای پروژه مسیر آن تغییر میکند؟ تغییر مسیر سرکها در برخی موارد باعث میشود ملکیتهای شخصی که در مسیر جدید قرار گرفتهاند، تخریب شوند. در این موارد، به نظر میرسد پیش از تغییر مسیر و تخریب خانهها، گزینههای دیگری برای کاهش تخریب و خسارت به ملکیتهای مردم در نظر گرفته نمیشود.
پنج مسجد، دهها خانه تخریب شده
بررسیها نشان میدهد که در پروژههای سرکسازی طالبان در کابل، مسجدهایی که در مسیر سرک قرار داشتهاند، تخریب نشدهاند. در عوض مسیر سرک تغییر داده شده تا ساختمان مسجد حفظ شود. این رویکرد شهرداری طالبان با سیاست دینی طالبان مرتبط دانسته میشود، اما این تغییر مسیر سرک باعث شده است که محیط سرک وارد ساحات مسکونی شود و خانهها و ملکیتهای شخصی مردم تخریب شوند.
یکی از نمونههای روشن این موضوع، سرک اتصالی چهارراهی میدان هوایی تا ساحه گمرک در ناحیه نهم شهر کابل است. این سرک مطابق ماسترپلان شهری، مسیر نسبتا مستقیمی میان این دو نقطه ایجاد میکند. اما مسیر نهایی سرک با آنچه در ماسترپلان پیشبینی شده، تفاوت چشمگیری دارد. بررسی این مسیر نشان میدهد که سرک در پنج نقطه از خط مستقیم خود خارج شده و در بخشهایی دچار شکستگی، انحراف و انحنا شده است. در هر پنج نقطه، یک مسجد در مسیر پیشبینیشدهی سرک قرار داشته است.
مسجدی وسط جاده
«مسجد امام زمان» در طرح اولیه ماسترپلان دقیقا در مسیر مستقیم سرک قرار دارد، اما تخریب نشده است. برای حفظ مسجد، مسیر سرک در دو بخش از دو طرف آن عبور داده شده است. یک باند سرک از ضلع شمالی و باند دیگر از ضلع جنوبی مسجد میگذرد و پس از عبور از محدوده مسجد، دوباره به یکدیگر میپیوندند. به این ترتیب، ساختمان مسجد در میان دو باند رفتوبرگشت سرک باقی مانده است.
این تغییر مسیر تنها به مسجد محدود نمانده است. باندهای سرک از پشت و پیش مسجد به سمت ملکیتهای شخصی تغییر کرده و خانههای مجاور نیز در مسیر جدید قرار گرفته و تخریب شدهاند. از سوی دیگر، قرار گرفتن مسجد در میان دو باند سرک باعث شده است که نمازگزاران برای رفتوآمد به مسجد با مسیر عبور موترها در دو طرف ساختمان روبهرو باشند.
مسجد «جامع خواجه عبدالله انصاری» نیز در مسیر این سرک قرار دارد و تخریب نشده است. مسیر سرک پیش از رسیدن به مسجد تغییر میکند و دو باند آن از دو طرف ساختمان آن عبور میکنند و پس از گذشتن از محدوده مسجد دوباره به هم میرسند.
تغییر مسیر سرک در این بخش باعث شده است جاده به سمت ساحات مسکونی اطراف پیش برود. خانههایی که مطابق مسیر پیشبینیشده در ماسترپلان در محدوده سرک قرار نداشتند، پس از تغییر، وارد مسیر جدید شده و تخریب شدهاند. مسیر سرک در اطراف مسجد همچنین دارای پیچ و انحناهایی است که در طرح مستقیم ماسترپلان وجود نداشته است.
سه مسجد دیگر نیز در همین مسیر قرار دارند، اما در این موارد مسیر سرک به دو شاخه تقسیم نشده است. در عوض، مسیر جاده به سمت دیگری تغییر کرده تا ساختمان مسجد در مسیر مستقیم سرک قرار نگیرد. در محدوده مسجد «محمد رسولالله»، مسیر سرک به جای عبور مستقیم، به سمت دیگری منحرف شده است. در این بخش، مسیر جاده یک قوس و انحنای شدید پیدا میکند تا سرک از کنار مسجد عبور کند. به این ترتیب، مسجد از تخریب مصون مانده، اما مسیر پروژه از خط مستقیم پیشبینیشده در ماسترپلان فاصله گرفته است.
این تغییر مسیر باعث شده است سرک وارد ساحات مسکونی اطراف شود و خانهها و زمینهایی که در مسیر اصلی ماسترپلان قرار نداشتند، در مسیر جدید قرار بگیرند.
الگوی مشابه در پروژههای دیگر سرکسازی در دیگر نقاط شهر کابل نیز دیده میشود. در چند نقطه، مسیر سرک برای جلوگیری از تخریب مسجد تغییر کرده و به سمت خانهها و ملکیتهای شخصی رفته است. یکی از این موارد در مسیر سرک قصبه تا چهارراهی شهید دیده میشود. در این پروژه نیز مسیر سرک پیش از رسیدن به «مسجد بیبیدستی» از خط مستقیم خود خارج شده و دو باند رفتوبرگشت با فاصله از یکدیگر ساخته شدهاند. مسجد در فضای میان دو باند باقی مانده است.
در این بخش نیز تغییر مسیر سرک باعث شده است یکی از باندها به سمت ساحات مسکونی همجوار پیش برود و ملکیتهای شخصی در مسیر جدید قرار بگیرند و تخریب شوند. نمونهی دیگر پروژه احداث سرک از ساحه عرفانی تا شهرک حاجی نبی در دشت برچی در غرب کابل است. در این مسیر نیز پیش از رسیدن سرک به «مسجد رسول اعظم»، مسیر جاده به سمت شمال منحرف شده است. با این تغییر، مسجد در حاشیه جنوبی جاده باقی مانده، اما مسیر سرک به سمت خانهها و ملکیتهای مسکونی ضلع شمالی پیش رفته است. در نتیجه، شماری از ملکیتهای شخصی این بخش نیز در مسیر پروژه قرار گرفته و تخریب شدهاند.
این موارد نشان میدهد که در چند پروژهی سرکسازی در کابل، مسجدهای قرارگرفته در مسیر سرک تخریب نشدهاند و مسیر پروژه برای حفظ آنها تغییر کرده است. در مقابل، این تغییر مسیر در بخشهایی باعث شده است جاده وارد ملکیتهای شخصی شود و خانههای مردم در مسیر جدید تخریب شوند.
فساد؛ نقشهای که سه بار تغییر کرده است
اما مسجد تنها موضوعی نیست که در تغییر مسیر سرکها و فاصله گرفتن پروژهها از ماسترپلان مطرح است. در برخی پروژههای سرکسازی در کابل، باشندگان محل از وجود فساد، رشوتخوری و تغییر سلیقهای مسیر سرک شکایت دارند. یکی از این موارد در ناحیه پنجم شهر کابل دیده میشود. پروژهی سرک «جوار شفاخانه دارالسلام الی سرک کابل-قندهار»، با شماره ثبت ۳۴ در پلان پروژههای انکشافی، با اعتراض گستردهی باشندگان محل روبهرو شده است.
اسناد دریافتی نشان میدهد که در این پروژه، مسیر سرک چند بار تغییر کرده و دستورهای مکتوب مربوط به تطبیق نقشه نیز بهگفتهی باشندگان محل بهصورت کامل عملی نشده است. مطابق نقشه جدید شهرداری طالبان، ۲۲۶ خانه در مسیر تخریب قرار گرفتهاند. روند استملاک و اندازهگیری خانهها در حال انجام است و قرار است بهزودی فورمهای مربوط به تخریب خانهها نیز صادر شود.
مقایسه نقشه اصلی ماسترپلان شهری با مسیری که اکنون برای ساخت سرک در نظر گرفته شده، تفاوت قابلتوجهی را نشان میدهد. در نقشه ماسترپلانهای سال ۲۰۱۸، مسیر سرک با یک انحنا و زاویه مشخص طراحی شده تا چهارراهیها و مسیرهای متقاطع براساس طرح شهری به یکدیگر وصل شوند. اما در مسیر جدید، این خط مورب تغییر کرده و سرک بهصورت مستقیم ساخته شده است. باشندگان محل میگویند، همین تغییر مسیر باعث شده است بیش از ۲۰۰ خانه و ملکیت شخصی که در نقشه اصلی ماسترپلان خارج از مسیر سرک قرار داشتند، در طرح جدید وارد محدوده تخریب شوند.
باشندگان محل در اعتراض به این تصمیم به ادارات مختلف طالبان مراجعه کردهاند. یکی از منابع میگوید که «مردم محل نزد شاروال، ادارهی امر به معروف و دفتر نخستوزیر شکایت کرده و خواستار تعیین یک هیأت بیطرف برای بررسی موضوع شدهاند» اما بهگفتهی او، این درخواستها نتیجهای نداشته است و «صدای مردم مسکین نادیده گرفته شده است».
این منبع همچنین میگوید که ریاست زیربنای شهرداری کابل در یک مکتوب رسمی بر تطبیق ماسترپلان تأکید کرده بود، اما مسئولان ساحوی در جریان اجرای پروژه مسیر دیگری را عملی کردهاند. بهگفتهی او، یکی از مهمترین موارد مورد اعتراض مردم همین تفاوت میان دستور مکتوب و آن چیزی است که در ساحه اجرا شده است.
او میگوید مسیر این سرک تا کنون سه بار تغییر کرده است؛ «در مرحلهی نخست نقشهای که مربوط به زمان داوودخان بوده تغییر داده شده، سپس بهدلیل وجود مسجد در مسیر، نقشه بار دیگر دستکاری شده و اکنون نیز مسیر سرک برای سومینبار تغییر کرده است.» او مدعی است که در تغییر اخیر، فساد و رشوتخوری نقش داشته است. ادعایی که نیازمند بررسی و پاسخ مسئولان مربوط است.
یکی دیگر از موارد مورد اعتراض باشندگان محل، نحوه تقسیم عرض سرک در اطراف مسجد است. بهگفتهی این منبع، در مکتوب رسمی آمده بود که سرک ۲۰ متری باید بهصورت مساوی، ۱۰ متر در شرق و ۱۰ متر در غرب مسجد، ساخته شود. اما او میگوید در زمان خطاندازی ساحوی، این دستور رعایت نشده و حدود دو متر در سمت غرب و ۲۰ متر در سمت شرق در نظر گرفته شده است. بهگفتهی او، در نتیجهی این تغییر، بخش عمدهی تخریب خانهها به یک طرف سرک منتقل شده است.
باشندگان محل میگویند برای جلوگیری از این وضعیت، شکایتهای خود را به مقامهای مختلف طالبان رساندهاند. منبع میگوید، دو عریضه نیز به دفتر نخستوزیر طالبان فرستاده شده که یکی از آنها به بخش اقتصادی مربوط بوده است. بهگفتهی او، این عریضه نتیجهای نداشته است و شهرداری طالبان توجهی به مکتوبهای ادارات دیگر ندارد. او همچنین میگوید شکایت دیگری را به وزارت امر به معروف ارائه کردهاند و این وزارت عریضهی آنان را قید کرده است.
ادعاهای فساد در حالی در این پروژه مطرح میشود که دسترسی به اطلاعات دربارهی عملکرد مالی و تصمیمهای اداری حکومت طالبان برای رسانهها و نهادهای مستقل دشوار است. بااینحال، گزارشهای بینالمللی نیز افغانستان تحت حاکمیت طالبان را در میان کشورهایی با سطح بالای فساد قرار دادهاند. براساس آخرین گزارش شاخص ادراک فساد سازمان شفافیت بینالملل که در فبروری ۲۰۲۶ منتشر شده، افغانستان تحت حاکمیت طالبان در میان ۱۸۲ کشور جهان در رتبه ۱۶۹ قرار گرفته است. این شاخص، فساد در بخش عمومی کشورها را براساس ارزیابیها و دادههای منابع مختلف بررسی میکند. نبود شفافیت در امور مالی و تصمیمهای دولتی، ضعف نهادهای نظارتی و محدودیت فعالیت رسانهها و نهادهای مستقل از جمله عواملی است که در بررسی وضعیت افغانستان مورد توجه قرار گرفته است.
سرکسازی طالبان چگونه است؟
رسا، کارمند شهرداری در حکومت پیشین، میگوید طالبان بیشتر به ظاهر سرکها توجه دارند و سرکسازی را به وسیلهای برای تغییر افکار عمومی تبدیل کردهاند؛ «سرک معیاری تنها آسفالت و قیرریزی نیست، بلکه باید زیرسازی درست، شیببندی، در نظر گرفتن پیادهروهای منظم و سیستم مناسب جمعآوری و هدایت آبهای سطحی و فاضلاب داشته باشد.»
او تأکید میکند که پروژههای سرکسازی طالبان در کابل در بسیاری از موارد معیارها ساده را رعایت نکردهاند؛ «عدم پیوند این سرکها به یک شبکه استاندارد جمعآوری فاضلاب و آبهای سطحی میتواند باعث آبگرفتگی و تخریب زودهنگام سرکها شود. ساخت سرک و سیستم فاضلاب و هدایت آبهای سطحی دو جزء جداییناپذیر اند و بیتوجهی به مدیریت آب، عمر و کیفیت سرک را کاهش میدهد.»
او همچنین میگوید تغییر مسیر سرکها برای حفظ مسجد، اگر بدون درنظرگرفتن شبکه اصلی سرک و ملکیتهای اطراف انجام شود، میتواند پیآمدهای دیگری داشته باشد؛ «تغییر مسیر و ایجاد پیچوخم برای عبور از کنار مسجد ممکن است سرک را به داخل ساحههای مسکونی ببرد و خانهها و ملکیتهایی را در مسیر جدید قرار دهد که در نقشه اصلی شامل مسیر سرک نبودهاند. مردم حالا باید در کنار ماسترپلان، از مسجدهای اطراف خانهشان هم بترسند. چون حفظ مسجد ممکن است مسیر سرک را تغییر داده و خانهشان را در خط تخریب قرار دهد.»
حکومت طالبان در پنج سال گذشته در برابر تخریب خانههای مردم انعطاف چندانی نشان نداده است و هزاران خانه را تخریب کرده است. رسا میگوید: «تمرکز بر ظاهر سرکها و عدم توجه به معیارهای جهانی، در کنار تغییر مسیرها بهدلیل فساد، ایدئولوژی و برخوردهای سلیقهای، این فرضیه را مطرح میکند که در بسیاری از پروژهها خواستهای مردم در اولویت نبوده است.» بهباور او، وقتی معیارهای فنی و اصولی و خواست مردم در رأس قرار نداشته باشد، اهداف گروه حاکم میتواند بر روند ساختوساز غلبه کند. هدفی که بهگفتهی او، در برخی موارد میتواند فشار بیشتر بر مردم و تحمیل خسارت بر ملکیتهای آنان باشد.
