نیروهای استخبارات طالبان در پنج ماه گذشته دو بار معتصم آغاجان، وزیر مالیه در دورهی نخست حاکمیت این گروه و از نزدیکان ملا محمد عمر، را در قندهار بازداشت کردهاند. هرچند او در هر دو مورد پس از مدت کوتاهی آزاد شد، تکرار بازداشتش این پرسش را مطرح کرده است که تضمین چهرههای بانفوذ طالبان برای مصونیت او تا چه اندازه اعتبار دارد. این سؤال مخصوصا در مورد کسانی اهمیت بیشتر پیدا میکند که با ضمانت بعضی از رهبران طالبان (اما بدون عضویت در گروه طالبان یا پیشینه و وزن معتصم آغاجان) به افغانستان باز میگردند.
نزدیک به چهار سال پیش، معتصم آغاجان با تضمین ملا محمدیعقوب، وزیر دفاع طالبان، ملا شیرین آخوند، والی طالبان در قندهار و انس حقانی، برادر سراجالدین حقانی، وزیر داخله و رهبر شبکه حقانی از امارات متحده عربی به افغانستان بازگشت.
در دورهی معروف به جمهوریت، معتصم آغاجان از مذاکره میان طالبان و حکومت پیشین افغانستان حمایت میکرد و تلاش داشت زمینهی گفتوگو را فراهم کند، اما رهبری طالبان تأکید داشت که این اقدامات از جانب این گروه و با اجازهی رهبری آن انجام نمیشود. در آن زمان، او با حکومت پیشین افغانستان ارتباط برقرار کرد و با حامد کرزی و اشرف غنی، رؤسایجمهوری پیشین، روابط نزدیکی داشت. معتصم آغاجان تا پیش از سقوط حکومت جمهوری در کابل زندگی میکرد، اما پس از بازگشت طالبان به قدرت بار دیگر به امارات متحده عربی رفت.
در ویدیویی که وزارت دفاع طالبان در ۱۷ قوس ۱۴۰۱ منتشر کرد، ابتدا ملا یعقوب از هواپیما در میدان هوایی کابل پایین میشود، معتصم آغاجان پشت سر او حرکت میکند و ملا شیرین آخوند نیز بهدنبال آنان دیده میشود. هواداران طالبان در همان زمان عکسی از ملا یعقوب، معتصم آغاجان و انس حقانی در امارات متحده عربی منتشر کردند.
حضور این چهرهها در کنار معتصم آغاجان چنین تصور میشد که بازگشت او با موافقت بخشهای مهم طالبان، از جمله خانوادهی ملا عمر، حلقهی قندهار و شبکه حقانی انجام شده است. بااینحال، بازداشت دوبارهی او نشان میدهد که این تضمینها نتوانسته است برایش مصونیت پایدار ایجاد کند.
معتصم آغاجان تا سال ۲۰۱۰ از اعضای ارشد شورای رهبری طالبان موسوم به «شورای کویته» بود. او در آگست همان سال در شهر کراچی پاکستان هدف سوءقصد افراد مسلح قرار گرفت و بهشدت زخمی شد.
او برای درمان به ترکیه منتقل شد و سپس به امارات متحده عربی رفت. معتصم آغاجان پس از این حمله پاکستان را ترک کرد و خانوادهاش را نیز به امارات متحده عربی انتقال داد.
بازداشت، تکذیب و آزادی
منابع در قندهار به روزنامه اطلاعات روز گفتند که نیروهای استخبارات طالبان روز یک شنبه، ۲۲ سنبله، مدرسهی معتصم آغاجان را در شهرک «عینو مینه» محاصره کردند و سپس او و چند نفر دیگر را بازداشت کردند.
بهگفتهی این منابع، معتصم آغاجان ابتدا به ادارهی استخبارات طالبان در قندهار و سپس به فرماندهی پولیس این گروه منتقل شد. منابع افزودند که در زمان محاصرهی مدرسه، گروهی از علمای دینی با معتصم آغاجان دیدار داشتند. نیروهای استخبارات طالبان در جریان همین دیدار مدرسه را محاصره و پس از ورود به آن، معتصم آغاجان و شماری از افراد حاضر را بازداشت کردند.
یک روز بعد، طالبان معتصم آغاجان را آزاد کردند و اسدالله جمشید، سخنگوی پولیس طالبان در قندهار، بازداشت معتصم آغاجان را از اساس تکذیب کرد.
او در یک نوار صوتی گفت: «در شبکههای اجتماعی مطالبی به نشر رسیده است که معتصم آغاجان بازداشت شده است؛ حقیقت ندارد. در شورای علما یک نشست برگزار شده بود و بهخاطر امنیت این نشست چکپاینت جور شده بود و در همین ساحه خانهی معتصم آغاجان است. در شبکههای اجتماعی بیاساس و به دور از حقیقت نشر شده است که معتصم آغاجان بازداشت شده است. چکپاینت بهخاطر نشست شورای علما ایجاد شده بود.»
این دومینبار در پنج ماه گذشته است که منابع از بازداشت معتصم آغاجان به دست نیروهای استخبارات طالبان خبر میدهند. در ماه حمل سال جاری نیز نیروهای استخبارات طالبان او را برای مدتی در قندهار بازداشت کردند. منابع در آن زمان گفتند که معتصم آغاجان تلاش کرده بود با ایجاد یک کانال ارتباطی میان شماری از علمای دینی افغانستان و پاکستان، زمینهی کاهش تنش میان حکومت طالبان و پاکستان و برقراری آتشبس را فراهم کند.
این تلاشها خارج از ساختار رسمی حکومت طالبان انجام شده بود و با واکنش ملا هبتالله آخوندزاده مواجه شد. طالبان در آن زمان نیز بهطور رسمی دربارهی دلیل بازداشت معتصم آغاجان توضیح ندادند.
حکومت طالبان در پنج سال گذشته نشان داده است که فعالیت سیاسی و حتا مذهبی مستقل از ساختار رسمیاش را تحمل نمیکند. این حساسیت تنها متوجه مخالفان طالبان نیست، بلکه چهرههای سابق این گروه نیز در صورتی که بدون اجازهی رهبر طالبان اقدام کنند، ممکن است با فشار نهادهای امنیتی مواجه شوند.
تضمینهایی که مصونیت نیاورد
معتصم آغاجان در دورهی دوم حاکمیت طالبان هیچ سمت رسمی ندارد، اما بهدلیل سابقهاش در دورهی نخست این گروه، نزدیکی به ملا محمد عمر و ارتباط با خانوادهی او، همچنان در میان بخشی از طالبان چهرهای تأثیرگذار به شمار میرود.
او زمانی عضو کابینهی طالبان، وزیر دارایی و از چهرههای نزدیک به ملا محمد عمر بود که ملا هبتالله آخوندزاده هنوز جایگاه کنونی را در رهبری این گروه نداشت. همین پیشینه برای معتصم آغاجان در میان شماری از مقامهای دورهی نخست طالبان اعتبار و نفوذ ایجاد کرده است.
این جایگاه همچنین به او امکان داده است که با علمای دینی افغانستان و پاکستان و شماری از چهرههای سیاسی ارتباط داشته باشد. اما چنین ارتباطهایی، بهویژه هنگامی که خارج از نظارت رهبری طالبان انجام شود، میتواند برای حلقه ملا هبتالله حساسیتبرانگیز باشد.
ملا هبتالله آخوندزاده در پنج سال گذشته قدرت را در درون طالبان بهشدت متمرکز کرده و کوشیده است تصمیمهای سیاسی، امنیتی و مذهبی با دستور یا تأیید او انجام شود. در چنین ساختاری، اقدام مستقل حتا از سوی مقامهای سابق و بانفوذ طالبان میتواند بهعنوان ایجاد یک مرکز قدرت موازی تلقی شود.
محدودیت قدرت ملا یعقوب
بازداشت دوبارهی معتصم آغاجان فقط فشار بر یک مقام سابق طالبان نیست، بلکه حدود نفوذ ملا یعقوب و دیگر چهرههای بانفوذ این گروه را نیز آشکار میکند.
ملا یعقوب، فرزند بنیانگذار طالبان، تلاش میکند خود را یکی از مقتدرترین چهرههای این گروه نشان دهد. بااینحال، فردی که با تضمین او به افغانستان بازگشته است، در پنج ماه دو بار به دست نیروهای استخبارات طالبان بازداشت شده است. تکرار بازداشت او نشان میدهد که تضمین مقامهای ارشد طالبان تا زمانی اعتبار دارد که با تصمیمها و ملاحظات حلقهی نزدیک به رهبر این گروه در تضاد قرار نگیرد.
