نویسنده: محمدسالم گل‌محمدی
مقدمه
دو دهه‌ی جمهوریت در افغانستان، از ۱۳۸۰ تا ۱۴۰۰ خورشیدی، برای جامعه‌ی هزاره دوره‌ای بود که می‌توان آن را فرصت تاریخی برای خروج از حاشیه‌ی سیاسی، فرهنگی و اقتصادی کشور دانست. جامعه‌ای که قرن‌ها از دسترسی به آموزش رسمی، نهادهای قدرت، مالکیت، زیرساخت و بازار کار محروم مانده بود، در این دوره با حرکتی چشم‌گیر به‌سوی مکتب، دانشگاه، رسانه، نهادهای مدنی و بخش‌هایی از ساختار اداری کشور پیش رفت. گزارش‌های پژوهشی نشان می‌دهند که هزاره‌ها در سال‌های پس از ۲۰۰۱، به‌ویژه در آموزش عالی و آموزش دختران، پیشرفت قابل‌توجهی داشتند و آموزش را ابزار اصلی رهایی از محرومیت تاریخی تلقی کردند.
بااین‌حال، این دست‌آورد یک‌بعدی و ناتمام بود. هزاره‌ها در گسترش سواد، حضور دانشگاهی و مشارکت اجتماعی موفق بودند، اما در ساختن اقتصاد مولد، ایجاد اشتغال پایدار، انباشت سرمایه، توسعه‌ی صنعت و تقویت مالکیت تولیدی کم‌تر موفق شدند. نتیجه این شد که بخش بزرگی از سرمایه‌ی انسانی این جامعه، به جای آن‌که در چرخه تولید و ثروت‌سازی ملی جای بگیرد، به استخدام‌های دولتی، پروژه‌های سازمان‌های بین‌المللی، بخش خدمات و در نهایت مهاجرت وابسته ماند. این وضعیت در بحران سیاسی و اقتصادی ۱۴۰۰ آشکار شد؛ زمانی که نهادهای دولتی فروپاشیدند، کمک‌های خارجی کاهش یافت و اقتصاد ملی دچار انقباض شدید شد.
پرسش اصلی این نوشتار این است که چرا رهایی هزاره‌ها، با وجود جهش آموزشی، ناتمام ماند؟ استدلال این نوشتار آن است که سواد شرط لازم رهایی است، اما بدون اقتصاد مولد به قدرت پایدار تبدیل نمی‌شود. اقتصاد و سواد دو رکن بنیادین توسعه و قدرت اجتماعی‌اند؛ جامعه‌ای که تنها بر یکی از این دو سرمایه‌گذاری کند، در برابر بحران‌های سیاسی، امنیتی و اقتصادی شکننده خواهد بود. تجربه‌ی بیست‌سال جمهوریت هزاره‌ها نشان می‌دهد که آموزش می‌تواند در نهادها را باز کند، اما اقتصاد است که آن در را باز نگه می‌دارد.
میراث محرومیت: ریشه‌های تاریخی نابرابری
برای فهم تجربه‌ی بیست‌ساله هزاره‌ها، باید از میراث تاریخی محرومیت آنان آغاز کرد. هزاره‌ها در طول تاریخ معاصر افغانستان، از دسترسی برابر به آموزش، اشتغال رسمی، مالکیت زمین، زیرساخت‌های عمومی و مراکز تصمیم‌گیری محروم بودند. گزارش‌های مستقل تأیید می‌کنند که این جامعه در پایین‌ترین لایه‌های سلسله‌مراتب اجتماعی و اقتصادی قرار داشت و تنها بخش کوچکی از آن امکان تحصیل در مکاتب رسمی را پیدا می‌کرد.
این محرومیت صرفا یک نابرابری فرهنگی نبود؛ بلکه یک نظام اقتصادی سیاسی بازتولیدکننده‌ی فقر بود. وقتی گروهی از آموزش محروم بماند، از ورود به مشاغل تخصصی نیز محروم می‌شود. وقتی از مشاغل تخصصی محروم بماند، درآمد و توان سرمایه‌گذاری ندارد. درنهایت وقتی سرمایه‌ی مالی و انسانی نداشته باشد، نسل بعدی نیز از نقطه آغاز نابرابر حرکت می‌کند. پژوهشگران این فرآیند را «بازتولید تبعیض ساختاری» می‌نامند؛ وضعیتی که در آن محرومیت از آموزش، مالکیت و بازار رسمی اشتغال، نابرابری را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کند.
از همین‌رو، آموزش برای هزاره‌ها هرگز یک انتخاب صرفا فردی نبود. آموزش ابزار بقای جمعی، بازیابی عزت، مقاومت در برابر حذف و راهی برای ورود به عرصه‌ی عمومی بود. خانواده‌های هزاره، حتا در شرایط فقر، بدهی، مهاجرت و ناامنی، سرمایه‌ی محدود خود را صرف آموزش فرزندان خود کردند. مطالعات نشان می‌دهند که این جامعه آموزش را مهم‌ترین مسیر خروج از فقر و حاشیه‌نشینی تلقی می‌کرد.
این انتخاب در شرایط تاریخی هزاره‌ها منطقی و حتا ضروری بود. جامعه‌ای که قرن‌ها از سواد محروم مانده بود، نمی‌توانست بدون آموزش به نهادهای سیاسی، علمی و اداری کشور راه یابد. اما مشکل از آن‌جا آغاز شد که آموزش به یک هدف نهایی تبدیل شد، نه نقطه آغاز یک زنجیره بلندتر از مهارت، تولید، اشتغال، مالکیت و ثروت.
دست‌آوردهای آموزشی
دوران جمهوریت برای هزاره‌ها دوره گسترش کمی و کیفی آموزش بود. حضور هزاره‌ها در مکاتب، مراکز آموزشی خصوصی، دانشگاه‌های دولتی و خصوصی افزایش یافت. در بسیاری از دانشگاه‌های کشور، آنان از گروه‌های پُرشمار دانشجویی بودند و در رشته‌هایی مانند طب، انجنیری، حقوق، خبرنگاری، مدیریت، علوم سیاسی و فناوری اطلاعات حضور پُررنگی پیدا کردند. گزارش‌های پژوهشی از حضور نامتناسب هزاره‌ها در آموزش عالی و موفقیت نسبی آنان در آزمون‌های ورودی دانشگاه یاد می‌کنند. این جهش فقط محصول سیاست‌های دولتی نبود؛ ریشه در انگیزه درونی جامعه داشت. خانواده‌ها، معلمان، فعالان مدنی و نهادهای محلی، آموزش را ارزشی جمعی ساختند. در مناطق هزاره‌نشین، آموزشگاه‌های تقویتی، مکاتب خصوصی و مراکز آمادگی کنکور رشد کردند. در شهرهایی مانند کابل، حضور گسترده دانش‌آموزان و دانشجویان هزاره در مراکز آموزشی به یکی از نشانه‌های بارز تحول اجتماعی این جامعه تبدیل شد.
نکته مهم‌تر، نقش دختران و زنان هزاره بود. در جامعه‌ای که آموزش دختران همواره با موانع فرهنگی، اقتصادی و امنیتی روبه‌رو بوده است، خانواده‌های هزاره در بسیاری از موارد آموزش دختران را در اولویت قرار دادند. گزارش‌ها نشان می‌دهند که در ولایاتی مانند بامیان و دایکندی، سهم دختران در مکاتب نسبتاً بالا بود و آموزش دختران بخشی از سرمایه‌گذاری اجتماعی خانواده‌ها به شمار می‌آمد. این تحول پیامدهای مثبت روشنی داشت. هزاره‌ها در رسانه‌ها، نهادهای مدنی، مؤسسات بین‌المللی، دانشگاه‌ها و بخشی از ساختار اداری کشور دیده شدند. برخی گزارش‌ها از شکل‌گیری یک طبقه متوسط نوظهور هزاره در سال‌های پس از ۲۰۰۱ سخن می‌گویند؛ طبقه‌ای که بیشتر بر پایه تحصیلات، نه مالکیت صنعتی یا سرمایه تولیدی، شکل گرفته بود.
اما همین نکته، هسته‌ی مشکل بود. طبقه‌ی متوسطی که بر پایه‌ی مدرک و استخدام شکل بگیرد، نه بر پایه‌ی تولید و مالکیت، در برابر بحران آسیب‌پذیر است. زیرا منبع درآمد آن به نهادهای دولتی، سازمان‌های بین‌المللی، پروژه‌های کمک‌رسانی و بازار خدمات وابسته است؛ بخش‌هایی که در شرایط بحران سیاسی به‌سرعت فرو می‌پاشند.
اقتصاد بدون سواد و سواد بدون اقتصاد
توسعه‌ی پایدار هر جامعه بر دو پایه استوار است: سرمایه‌ی انسانی و سرمایه‌ی اقتصادی. سرمایه‌ی انسانی شامل آموزش، مهارت، سلامت، خلاقیت، دانش فنی و توانایی مدیریت است. سرمایه‌ی اقتصادی شامل تولید، اشتغال، مالکیت، فناوری، زیرساخت، اعتبار مالی و دسترسی به بازار است. هیچ‌یک بدون دیگری به قدرت پایدار تبدیل نمی‌شود.
سواد بدون اقتصاد، دانشی است که امکان تبدیل به عمل ندارد. فرد تحصیل‌کرده ممکن است توان تحلیل، طراحی، مدیریت و نوآوری داشته باشد؛ اما اگر بازار کار، سرمایه، زیرساخت و فرصت تولید وجود نداشته باشد، دانش او بلااستفاده می‌ماند یا در اختیار دیگران قرار می‌گیرد، اما بیشتر به مهاجرت می‌انجامد. در چنین شرایطی، سند دانشگاهی از ابزار قدرت به یک انتظار معوق تبدیل می‌شود. در مقابل، اقتصاد بدون سواد نیز پایدار نیست. جامعه‌ای که ثروت دارد اما نیروی انسانی متخصص، مدیران توانمند، فناوری و دانش نوآورانه ندارد، در رقابت جهانی بازنده است. ثروت چنین جامعه‌ای به‌سرعت به دست گروه‌های دیگر، شرکت‌های خارجی یا نهادهای بیرونی می‌افتد. بنابراین، اقتصاد بدون سواد ثروت تولید می‌کند اما قدرت نمی‌سازد؛ و سواد بدون اقتصاد دانش تولید می‌کند اما توان اقتصادی ایجاد نمی‌کند.
تجربه‌ی هزاره‌ها نشان می‌دهد که سواد می‌تواند درِ نهادها را باز کند، اما اقتصاد است که آن در را باز نگه می‌دارد. حضور در دانشگاه، رسانه و نهاد مدنی اهمیت دارد؛ اما اگر جامعه نتواند اقتصاد خود را بسازد، این حضور شکننده خواهد بود. قدرت واقعی زمانی شکل می‌گیرد که یک جامعه هم دانش تولید کند و هم ثروت؛ هم متخصص داشته باشد و هم کارخانه، بازار، بانک، شرکت، مزرعه‌ی مدرن، صنعت و شبکه‌ی توزیع.
اینکه چرا اقتصاد در راهبرد هزاره‌ها پنهان ماند؟ باید گفت که غفلت از اقتصاد در جامعه‌ی هزاره دلایل متعددی چون محرومیت تاریخی، ساختار سیاسی و اقتصادی افغانستان و فرهنگ مصرفی و رقابت بر سر مشاغل خدماتی نقش داشت. نتیجه این شد که هزاره‌ها در آموزش پیشتاز بودند، اما در مالکیت صنعتی، تولید ملی، تجارت بین‌المللی، بانکداری، زراعت مدرن و فناوری تولیدی، جایگاه راهبردی پیدا نکردند. این عدم توازن، در بحران ۱۴۰۰ آشکار شد: وقتی حکومت فروپاشید و کمک‌های خارجی کاهش یافت، آن بخش از دستاوردها که به نهادهای دولتی و بین‌المللی وابسته بود، به‌سرعت آسیب دید.
بحران ۱۴۰۰: آزمون سخت یک الگوی ناتمام
سقوط جمهوریت در سال ۱۴۰۰، تنها یک بحران سیاسی نبود؛ یک بحران اقتصادی و اجتماعی نیز بود. توقف کمک‌های توسعه‌ای، انجماد دارایی‌های افغانستان، تحریم‌ها، فروپاشی نسبی نظام بانکی و کاهش فعالیت‌های اقتصادی، باعث انقباض شدید اقتصاد شد. بانک جهانی گزارش می‌دهد که تولید ناخالص داخلی افغانستان در سال ۲۰۲۱ حدود ۲۰ درصد کاهش یافت و درآمد سرانه به سطح سال‌های ۲۰۰۶ و ۲۰۰۷ بازگشت.
این بحران بر همه‌ی افغانستانی‌ها اثر گذاشت، اما بر گروه‌هایی که اشتغال‌شان به دولت، سازمان‌های بین‌المللی، بخش خدمات و پروژه‌های کمک‌رسانی وابسته بود، اثر شدیدتری داشت. هزاره‌ها در این بخش‌ها حضور قابل توجهی داشتند؛ بنابراین کاهش اشتغال، توقف پروژه‌ها و فروپاشی نهادها، آنان را به‌شدت آسیب‌پذیر کرد. سازمان بین‌المللی کار تخمین می‌زند که تنها در سه‌ماهه‌ی پس از ۱۵ آگست ۲۰۲۱، بیش از نیم میلیون نفر در افغانستان شغل خود را از دست دادند. همچنین محدودیت آموزش دختران و محدودیت حضور زنان در اقتصاد، ضربه‌ی مضاعفی به جامعه‌های وارد کرد که در دو دهه‌ی گذشته بر آموزش دختران سرمایه‌گذاری کرده بودند. گزارش بانک جهانی تأکید می‌کند که محدودسازی دسترسی زنان به آموزش و کار، آینده‌ی رشد اقتصادی افغانستان را نیز پایین می‌آورد.
از این‌رو، بحران ۱۴۰۰ نشان داد که دست‌آورد آموزشی بدون پشتوانه‌ی اقتصادی، در برابر شوک سیاسی شکننده است. جامعه‌ای که داکتر، انجنیر، معلم و خبرنگار دارد، اما کارخانه، بازار، سرمایه و زیرساخت ندارد، در نهایت مجبور می‌شود متخصصانش را از دست بدهد یا آنان را به مهاجرت وادارد.
از مدرک‌گرایی به اقتصاددان‌گرایی
جامعه‌ی هزاره باید از تجربه‌ی بیست‌ساله یک درس راهبردی بگیرد: آموزش را رها نکند، اما آن را از اقتصاد جدا نکند. مسیر آینده نباید انتخاب میان «سواد» یا «اقتصاد» باشد؛ باید پیوند این دو باشد. این پیوند به معنای کاهش اهمیت دانشگاه نیست. برعکس، هزاره‌ها باید آموزش را از حالت مدرک‌گرایی به سمت مهارت‌آموزی، نوآوری و تولید هدایت کنند. دانشجویان باید با مهارت‌های عملی، زبان‌های خارجی، فناوری دیجیتال، مدیریت کسب‌وکار، حسابداری، بازاریابی، کشاورزی هوشمند، انرژی تجدیدپذیر، صنایع دستی، پردازش مواد غذایی و اقتصاد دیجیتال آشنا شوند. دانشگاه باید نه‌تنها فارغ‌التحصیل استخدام‌شونده، بلکه کارآفرین و تولیدکننده تربیت کند.
در سطح خانواده نیز باید نگاه تغییر کند. سرمایه‌گذاری بر آموزش باید با سرمایه‌گذاری بر مهارت و کسب‌وکار همراه شود. یک خانواده می‌تواند هم‌زمان از فرزند خود بخواهد که تحصیل کند و مهارت فنی، زبان، برنامه‌نویسی، حسابداری یا مدیریت کسب‌وکار بیاموزد. آموزش باید به یک سرمایه‌ی قابل تبدیل تبدیل شود؛ سرمایه‌ای که بتواند در بازار کار، تولید و خدمات به درآمد پایدار تبدیل شود.
در سطح اجتماعی نیز باید نهادهای اقتصادی ساخته شود: تعاونی‌های اعتباری، صندوق‌های قرض‌الحسنه، شرکت‌های سهامی محلی، مراکز مهارت‌آموزی، فضاهای رشد استارتاپی، شبکه‌های بازاریابی و اتحادیه‌های صنفی. جامعه‌ای که سرمایه‌های پراکنده‌اش را گرد هم آورد و آن را در تولید به کار گیرد، توان ایجاد اشتغال و کاهش وابستگی را پیدا می‌کند.
همچنان هیچ برنامه‌ی توسعه‌ای بدون مشارکت زنان کامل نیست. دختران و زنان هزاره در دودهه‌ی جمهوریت، در آموزش پیشرفت قابل‌توجهی داشتند؛ اما این پیشرفت باید از صنف درس به بازار کار، تولید و مدیریت اقتصادی گسترش یابد. زنان می‌توانند در صنایع خانگی، تولید مواد غذایی، خیاطی، صنایع دستی، خدمات دیجیتال، آموزش آنلاین، زراعت، مال‌داری مدرن و کسب‌وکارهای کوچک نقش محوری داشته باشند.
مطالعات نشان می‌دهند که زنان جوان و تحصیل‌کرده‌ی هزاره در دوره‌ی ۲۰۰۱ تا ۲۰۲۱ به عاملان تغییر اجتماعی تبدیل شدند و در صلح، دموکراسی و توسعه نقش داشتند. اما این نقش تنها زمانی پایدار می‌شود که زنان از نظر اقتصادی نیز مستقل باشند. استقلال اقتصادی زن، نه‌تنها به معنای درآمد فردی، بلکه به معنای توان تصمیم‌گیری، مقاومت در برابر خشونت و مشارکت در توسعه‌ی خانواده و جامعه است.
سخن پایانی
بیست سال جمهوریت برای هزاره‌ها فرصتی تاریخی بود؛ فرصتی که در آن از انزوا و محرومیت به سوی آموزش، حضور اجتماعی و خودباوری حرکت کردند. این دست‌آورد نباید کوچک شمرده شود. هزاره‌ها با سرمایه‌گذاری بر آموزش، توانستند جایگاه خود را در دانشگاه‌ها، رسانه‌ها، نهادهای مدنی و بخش‌هایی از اقتصاد و خدمات ارتقا دهند. اما این تجربه همچنین نشان داد که رهایی بدون قدرت اقتصادی ناتمام است. جامعه‌ای که همه‌ی امید خود را به سند تحصیلی و استخدام می‌بندد، در برابر فروپاشی نهادها و بحران اقتصادی بی‌دفاع می‌ماند. اشتباه راهبردی هزاره‌ها نه در تمرکز بر آموزش، بلکه در نادیده گرفتن اقتصاد به‌عنوان رکن اساسی قدرت بود.
تجربه‌ی بیست‌ساله نشان می‌دهد که پیشرفت یک‌بُعدی پایدار نیست. جامعه‌ای که فقط آموزش دارد، در برابر بحران اقتصادی آسیب‌پذیر است. همین‌طور جامعه‌ای که فقط ثروت دارد، در برابر بحران سیاسی و فکری آسیب‌پذیر است. توسعه‌ی واقعی، توسعه‌ی متوازن است: آموزش، سلامت، اقتصاد، حکمرانی، امنیت و فرهنگ باید با هم رشد کنند. برای هزاره‌ها، این به معنای حرکت از شعار «آموزش، راه نجات» به شعار جامع‌تر «آموزش و اقتصاد، راه نجات» است. آموزش باید به سوی اقتصاد جهت‌گیری کند و اقتصاد باید به سوی دانش و فناوری حرکت کند. جامعه‌ای که داکتر، انجنیر و استاد دارد، اما کارخانه، بازار و سرمایه ندارد، در نهایت مجبور می‌شود متخصص‌هایش را به دیگران بفروشد یا آنان را از دست بدهد.
مسیر آینده باید بر سه اصل استوار باشد: نخست، حفظ و تقویت فرهنگ آموزش؛ دوم، تبدیل آموزش به مهارت، تولید و کارآفرینی؛ و سوم، ساختن نهادهای اقتصادی محلی و ملی. اقتصاد و سواد دو بال پرواز یک جامعه‌اند. جامعه‌ای که با یک بال پرواز کند، ممکن است لحظه‌هایی اوج بگیرد، اما پرواز پایدار نخواهد داشت. هزاره‌ها اگر بخواهند دستاوردهای دو دهه را حفظ کنند و آینده‌ای مستقل بسازند، باید آموزش را با اقتصاد، دانش را با تولید و سواد را با قدرت اقتصادی-سیاسی پیوند دهند.
