نویسنده: احسان عنان
سانسور همیشه با بستن رسانه یا ممنوع کردن یک کتاب آغاز نمی‌شود. گاهی شکل پیچیده‌تر و خاموش‌تری دارد؛ زمانی که انسان پیش از سخن گفتن، جمله‌اش را در ذهن حذف می‌کند. وقتی زنان پیش از بیرون رفتن، چند بار به پی‌آمد آن فکر می‌کنند. زمانی که دختران از پرسیدن، آموختن و رویا ساختن بازمی‌مانند و وقتی شهروندان به جای آن‌که از حق خود دفاع کنند، می‌کوشند دیده نشوند. در چنین وضعی، سانسور دیگر صرفا محدودیتی نیست که حکومت بر مردم تحمیل می‌کند؛ بلکه به بخشی از رفتار روزمره‌ی آنان تبدیل می‌شود.
در افغانستان زیر حاکمیت طالبان، این شکل از کنترل به یکی از واقعیت‌های تلخ زندگی مردم بدل شده است. محدودیت بر آموزش دختران، کار و رفت‌وآمد زنان، صدای آنان در فضای عمومی، پوشش، رسانه‌ها و روابط اجتماعی، چهره‌های گوناگون یک سیاست واحد را نشان می‌دهد: تنگ کردن فضای انتخاب و اراده‌ی فردی. اما راز اصلی این وضعیت در خود ممنوعیت‌ها خلاصه نمی‌شود. پرسش مهم‌تر این است که وقتی انسان از آزادی سخن گفتن، انتخاب کردن و زندگی کردن محروم می‌شود، چه اتفاقی در ذهن او و در رابطه‌اش با دیگران می‌افتد؟ چگونه ترس، سکوت می‌سازد و چگونه سکوت، جامعه را از درون تغییر می‌دهد؟
سانسور؛ از زبان تا ذهن انسان
وقتی از سانسور سخن می‌گوییم، معمولا مأموری را به یاد می‌آوریم که هشدار می‌دهد، حکمی را که صادر می‌شود یا رسانه‌ای را که تعطیل می‌کنند. اما خطرناک‌ترین شکل آن گاهی از جایی شروع می‌شود که دیگر کسی از بیرون جلو او را نمی‌گیرد و خودش سانسورگر خودش می‌شود.
جمعی را تصور کنید که در آن کسی از وضع موجود ناراضی است و پرسشی در ذهنش می‌چرخد. پیش از آن‌که لب باز کند، به چهره‌ها نگاه می‌کند. اگر بگویم چه می‌شود؟ کسی گزارشم می‌دهد؟ برای خانواده‌ام دردسر می‌سازم؟ فردا می‌توانم سر کارم بروم؟ آخر سر سکوت می‌کند. این سکوت در ظاهر تصمیم شخصی است، اما در واقع ردپای قدرت بر زندگی او است.
چنین صحنه‌هایی که امروز در افغانستان دیده می‌شود، حاصل محدودیت‌های طالبان است. وقتی رسانه‌ها زیر فشارند، خبرنگار نمی‌تواند آزادانه گزارش بنویسد. وقتی شهروند از پی‌آمد انتقاد می‌ترسد، در اطلاع‌رسانی کوتاهی می‌کند. وقتی زنان از حضور آزاد در جامعه بازمی‌مانند، بخشی از تجربه و صدای آنان هم از فضای عمومی محو می‌شود.
این محدودیت‌ها با تفسیرهای سخت‌گیرانه و روایت‌های ایدئولوژیکی توجیه می‌شوند که آموزش دختران، حضور اجتماعی زنان و برخی جلوه‌های فرهنگی را ناسازگار با برداشت حاکم از شریعت معرفی می‌کنند.
پایان حریم زندگی خصوصی
قدرتی که می‌خواهد بر همه‌چیز مسلط شود، به اداره و خیابان بسنده نمی‌کند. به خانه، خانواده، پوشش، دوستی‌ها و انتخاب‌های شخصی هم دخالت می‌کند. برای شهروندان، زندگی خصوصی دیگر پناهگاه امنی نیست، رفتار فردی هم موضوع نظارت می‌شود.
در این میان، قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان که در ۲۱ آگست ۲۰۲۴ در جریده رسمی منتشر شد، این مداخله را صورت قانونی و گسترده‌تری بخشید و صلاحیت‌های وسیعی برای محتسبان در نظارت بر رفتار عمومی و خصوصی مردم در نظر گرفت. اما معنای این فرمان‌ها را باید در زندگی واقعی جست. زنی را در نظر بگیرید که برای رفتن به شفاخانه، خرید نیازهای خانه یا دیدن یکی از نزدیکانش باید اول محدودیت‌های رفت‌وآمد را حساب کند. دختری را در نظر بگیرید که سال‌ها از عمرش می‌گذرد و اجازه ندارد به مکتب برود. برای او زمان فقط نمی‌گذرد؛ بخشی از آینده‌اش از دست می‌رود.
اثر این محدودیت‌ها به خود زنان ختم نمی‌شود. وقتی مادری از کار محروم می‌شود، خانواده بخشی از درآمدش را از دست می‌دهد. وقتی دختری از آموزش بازمی‌ماند، استقلال اقتصادی و اجتماعی‌اش در آینده آسیب می‌بیند. رابطه‌ها درون خانه هم زیر فشار می‌رود، و خانه که باید جای آرامش باشد، گاهی جایی می‌شود که اعضایش با نگرانی از آینده حرف می‌زنند و چشم‌اندازی روشن نمی‌بینند.
وقتی همه می‌دانند که همه می‌دانند
داستان «لباس نو امپراتور» را همه شنیده‌ایم. کودک فریاد می‌زند که امپراتور برهنه است، و استیون پینکر در کتاب «وقتی همه می‌دانند که همه می‌دانند» یادآوری می‌کند که او چیزی نمی‌دانست که دیگران نمی‌دانستند. همه دیده بودند؛ اما هر کس گمان می‌کرد فقط خودش دیده است، یا دیگران دیده‌اند و ساکت مانده‌اند. وقتی کودک بلند گفت، دانسته‌ی هر فرد دانسته‌ی همه شد: هر کس فهمید که دیگران هم می‌دانند، و دیگران نیز فهمیدند که او می‌داند. پینکر این حالت را «دانش مشترک» می‌نامد؛ همان چیزی که مردم را برای ساختن یا فروریختن وضع موجود هماهنگ می‌کند.
اکنون می‌توان این منطق را در بستر زندگی اجتماعی افغانستان بررسی کرد. پدری که در دل می‌خواهد دخترش به مکتب برود، گمان می‌کند همسایه‌اش با سیاست محدودیت آموزش موافق است؛ همسایه نیز همین گمان را درباره‌ی او دارد. هر دو لب می‌بندند و سکوت هر یک در چشم دیگری شبیه رضایت است. مهم فقط دانستن حقیقت نیست؛ مهم این است که هر کس بداند دیگران نیز آن را می‌دانند و از آگاهی یکدیگر هم خبر دارند. درست در همین نقطه است که دانسته‌های فردی به دانش مشترک تبدیل می‌شوند.
شاید برای همین است که محدودیت‌های طالبان درست راه‌هایی را می‌بندد که دانسته‌ی خصوصی را به دانش مشترک تبدیل می‌کند: صدای زن در بیرون، تصویر آدم‌ها در رسانه، گردهمایی و اعتراض. محدود کردن تصویر و حضور رسانه‌ای، یکی از راه‌های مشاهده متقابل و آگاهی از تجربه‌ی مشترک را تضعیف می‌کند. وقتی مردم نتوانند اعتراض‌ها، رنج‌ها و تجربه‌های یکدیگر را در فضای عمومی ببینند، دشوارتر می‌توانند از گستردگی نارضایتی اجتماعی آگاه شوند. حکومتی که چنین می‌کند، می‌کوشد نگذارد دردهای جدا از هم به دردی مشترک بدل شود.
نتیجه، گسترش نوعی ریاکاری عمومی است. مردم ریش نگه می‌دارند، موسیقی را در موتر خاموش می‌کنند، سلام را مطابق دستور می‌دهند و در دل چیز دیگری می‌اندیشند. هر کس در تنهایی خودش نقش بازی می‌کند و تصور می‌کند فقط خودش چنین نقشی بازی می‌کند. در چنین فضایی ترس به نیروی درونی بدل می‌شود: فرد پیش از روبه‌رو شدن با محتسب یا استخبارات طالبان، خودش رفتارش را محدود می‌کند.
این به معنای سرزنش سکوت مردم نیست. کسی که حرف نمی‌زند شاید از خانواده‌اش محافظت می‌کند، و کسی که اعتراض نمی‌کند شاید طعم بازداشت، تهدید یا محرومیت را چشیده است. وقتی بهای مخالفت سنگین است، سکوت گاهی راه ادامه‌ی زندگی است. خطر بزرگ‌تر آن‌جاست که سکوت عادت شود و نسل تازه بیاموزد که پرسیدن، مخالفت کردن و اندیشیدن دردسر می‌آورد.
ایدئولوژی بسته؛ وقتی اطاعت جای اندیشیدن را می‌گیرد
هر جامعه‌ای به باورها و ارزش‌های مشترک نیاز دارد. اما وقتی گروه سیاسی برداشت خود را تنها حقیقت ممکن بداند، فضای اندیشه تنگ می‌شود. پرسش به جای راهی برای شناخت، نشانه‌ی مخالفت به حساب می‌آید و تفاوت دیدگاه به جای بخشی از زندگی طبیعی، تهدید.
لئور زمیگراد در کتاب «مغز ایدئولوژیک» نشان می‌دهد برخی الگوهای فکری چگونه افراد را به پذیرش بی‌چون‌وچرای باورهای خود و به رد دیدگاه‌های متفاوت وامی‌دارند. این بحث به فهم ساختار فکری طالبان کمک می‌کند. گروهی که خود را صاحب انحصاری حقیقت بداند، فضایی برای گفت‌وگو باقی نمی‌گذارد. به جای پاسخگویی به مردم، از آنان اطاعت می‌خواهد و شهروند خوب را کسی می‌داند که فرمان را می‌پذیرد، نه کسی که می‌پرسد.
محرومیت دختران از آموزش را باید در همین چارچوب دید. مکتب فقط جای خواندن و نوشتن نیست. کودک آن‌جا با جهان بیرون آشنا می‌شود، پرسیدن را یاد می‌گیرد، با دیدگاه‌های گوناگون روبه‌رو می‌شود و برای آینده‌اش تصمیم می‌گیرد. وقتی دروازه‌ی مکتب بر دختری بسته می‌شود، فقط یک فرصت آموزشی از او گرفته نمی‌شود؛ امکان شناخت مستقل از جهان و ساختن آینده هم محدود می‌شود. بهایش را جامعه سال‌ها بعد می‌پردازد، در کمبود آموزگار، داکتر، کارمند، پژوهشگر و شهروند آگاه.
فروپاشی اعتماد؛ جامعه‌ای که مردم از یکدیگر فاصله می‌گیرند
اعتماد یکی از پایه‌های زندگی اجتماعی است. انسان برای کار، آموزش، دوستی و حل ساده‌ترین مشکلات روزمره به دیگران نیاز دارد. باید بتواند حرف بزند، کمک بخواهد و تجربه‌اش را با دیگران شریک شود. در رابطه‌های سالم احساس امنیت می‌کند، از دیگران می‌آموزد و می‌فهمد که تنها نیست. اما وقتی ترس به این رابطه‌ها راه پیدا کند، اعتماد می‌شکند و فرد دیگر نمی‌داند تا کجا می‌تواند به دیگران تکیه کند.
گلب سپرسکی در کتاب «نقاط کور میان ما» از خطاهای ذهنی‌ای می‌گوید که رابطه‌ی آدم‌ها را خراب می‌کنند. در فضای ترس و بدگمانی، این خطاها راحت‌تر رشد می‌کنند. فرد نیت دیگران را بد می‌خواند و به جای اعتماد، به شک و فاصله پناه می‌برد. جامعه بخشی از توان حل مشکلاتش را از دست می‌دهد: مردم به جای همکاری مراقب همدیگر می‌شوند و هر کس می‌کوشد بار مشکلش را تنها بکشد.
این را در زندگی زنان هم می‌توان دید. زنی که از کار بازمانده، به حمایت خانواده نیاز دارد. دختری که از مکتب مانده، به فرصت یادگیری و همراهی دیگران محتاج است. خانواده‌ای که زیر فشار اقتصادی است، به شبکه‌ای از حمایت اجتماعی نیاز دارد. اگر اعتماد میان مردم ضعیف شود، همین راه‌های کمک هم محدود می‌شود.
پی‌آمدهای ماندگار سانسور
آسیب سانسور فقط در بسته شدن رسانه‌ها یا محدود شدن آزادی بیان خلاصه نمی‌شود. اثر عمیق‌تر آن زمانی آشکار می‌شود که مردم به پنهان کردن دیدگاه‌های خود عادت کنند و برای بیان ساده‌ترین خواسته‌های‌شان نیز احتیاط به خرج دهند. در چنین وضعیتی، ترس به‌تدریج بر رفتار، روابط اجتماعی و نگاه افراد به آینده اثر می‌گذارد. انسان ممکن است همچنان خواهان تغییر باشد، اما از بیان آن خودداری کند.
مسأله‌ی اصلی این است که سانسور زمانی به عمیق‌ترین شکل خود می‌رسد که مردم نه‌تنها از بیان خواسته‌های‌شان بترسند، بلکه به‌تدریج محدودیت‌ها را طبیعی بدانند و امکان زندگی متفاوتی را از ذهن خود کنار بگذارند. به همین دلیل، مقابله با پی‌آمدهای سانسور فقط به رفع ممنوعیت‌ها نیاز ندارد؛ بازسازی اعتماد، تقویت گفت‌وگو و فراهم کردن زمینه‌ی مشارکت آزادانه‌ی مردم نیز ضروری است.
بااین‌حال، جامعه‌ی افغانستان را نمی‌توان جامعه‌ای کاملا خاموش و تسلیم‌شده دانست. زنان و دختران بسیاری همچنان برای حق آموزش و حضور اجتماعی تلاش می‌کنند. شماری از آموزگاران در خانه‌ها به آموزش ادامه می‌دهند و خانواده‌های زیادی می‌کوشند فرصت یادگیری را برای فرزندان‌شان حفظ کنند. این تلاش‌ها نشان می‌دهد که محدودیت‌ها نتوانسته‌اند خواست آگاهی و آموزش را از میان ببرند.
منابع:
- پینکر، استیون. (۱۴۰۵). وقتی همه می‌دانند که همه می‌دانند: دانش مشترک و رازهای پول، قدرت و زندگی روزمره (م. ملکیان، مترجم). تهران: انتشارات سایلاو.
- سپرسکی، گلب. (۱۴۰۰). نقاط کور بین ما: چگونگی غلبه بر سوگیری شناختی ناخودآگاه و ایجاد روابط بهتر (ص. فرهادی، مترجم). تهران: انتشارات سایلاو.
- زمیگراد، لئور. (۱۴۰۴). مغز ایدئولوژیک: علم بنیادین تفکر انعطاف‌پذیر (م. ملکیان، مترجم). تهران: انتشارات سایلاو.
