«اگر محصولات داخلی فراوان بود، آن قدر ارزان میشود که باغدار کرایه موتر خود را پیدا نمیتواند. بازار و فروش میوهها نسبت به پارسال زمین تا آسمان تفاوت کرده. پارسال مردم کاروبارشان جور بود، خرید و فروش خوب بود. امسال که کاروبار نیست، خرید و فروش میوه بسیار کم است. مردم بیکارند. وقتی پیسه نان خشک را نداشته باشند، میوه را چه کنند. در این روزها تربوز آن قدر ارزان شده که مزهاش بیخی گم شده.»
گفتههای شیرینآقا، میوهفروش در یکی از جادههای شهر کابل. او از وضعیت شاکی است که شیوع ویروس کرونا بر بازار محصولات میوههای تازه افغانستان تأثیر منفی گذاشته و خرید و فروش نسبت به پارسال بسیار کم است. با او که شام روز یکشنبه گفتوگو کردم، گفت سالهای گذاشت در این ساعتها جادهها از خریداران میوه پر بود، اما امسال خرید و فروش بسیار کم است، چون مردم توانایی خرید ندارند.
علی که حدود 50 سیر تربوز را بر زرنجی بار کرده و کوچه به کوچه میگردد تا میوههایش را بفروشد، میگوید هرچند شیوع ویروس کرونا بر بازار محصولات میوه تازه تأثیر منفی گذاشته، اما باز هم فروش او بد نیست، هرچند یک روز خوب و روز دیگر خراب است.
اکنون در افغانستان فصل برداشت تربوز است و در ولایت فراه، هر سیر تربوز کیلو هفت افغانی شده و کشاورزان شاکیاند که نمیتوانند مصارف اولیه خود را تأمین کنند. در اوج رسیدن محصولات تربوز در سال گذشته نیز وضعیت مشابه بود و قیمت این محصول در ولایت فراه، مرکز کشت تربوز نیز کیلو یک افغانی شده بود. اینکه تربوز چرا هر سال اینقدر ارزان میشود که کشاورزان آن نمیتوانند مصارف خود را دربیاروند، علی موسوی، استاد دانشکده اقتصاد در مزار شریف میگوید که کشت تربوز به این پیمانه در افغانستان اشتباه است؛ چون این میوه محصول استراتژیک نیست که به این پیمانه کشت شود و باید به جای آن محصول استراتژیکتر جایگزین شود.
هرچند تربوز در این روزها در کابل سیر 70 الی 150 افغانی است و چند روز پیش سیر 50 افغانی هم رسیده بود، اما چند ماه پیش سیر 200 و چند مدت بعد دیگر دوباره قیمت آن افزایش مییابد. فروشندگان میوه و آگاهان امور اقتصادی علت آن را نبود سردخانه برای نگهداری محصولات میوه تازه میدانند تا نظر به ضرورت به بازار عرضه شود. تنها داستان تربوز در افغانستان این طور نیست که در اوج رسیدن محصول قیمتها بسیار پایین شود و بعدا دوباره از بازار گم شده و قیمتها بالا برود. بیشتر میوههای دیگر افغانستان به سرنوشت تربوز دچار است.
اکنون در بازارهای میوه کابل بیشتر محصولات خارجی به چشم میخورد. هرچند صادارت بر روی محصولات داخلی بند است، اما همچنان محصولات خارجی به کشور وارد میشود. تربوز، گیلاس، زردآلو، آلوبالو و چند قلم محدود محصولات داخلیاند، اما بقیه میوههای روی بازار همه خارجی و قیمت آنها به مراتب گرانتر از محصولات داخلی است. شیرینآقا میگوید: «سه-چهار قلم مانند آلوبالو، گیلاس و تربوز داخلی است. مالته، ام، ناک، سیب و … خارجی است. ناک و سیب سبز از برازیل میآید. مالته ایرانی و مصری است. ام و کیله پاکستانی است. هر جنس افغانستان همان قسم است. در وقت انگور یک پاکت آن به پنجاه افغانی میرسد، وقتی که نبود، از ایران میآید و کیلوی 100 افغانی به فروش میرسد. چون سردخانه نداریم.»
وزارت صنعت و تجارت میگوید همانگونه که شیوع ویروس کرونا در تمام ابعاد زندگی در سراسر جهان تأثیر گذاشت، بر تجارت در افغانستان و بازار میوههای تازه کشور نیز تأثیر منفی گذاشته است.
سال گذشته که مرزها بر روی تجارت باز بود، میوههای تازه افغانستان افزون به بازار داخلی به بازارهای خارجی نیز صادر میشد، هرچند مقدار صادر بسیار ناچیز از واردات بود، اما امسال تمامی مرزها بر روی صادرات محصولات میوه تازه افغانستان مسدود، اما در مقابل مرزها بر روی واردات باز است.
سعدیه سیرت، سخنگوی وزارت صنعت و تجارت میگوید که پاکستان در گفتوگو با این وزارت تعهد کرده بود که مرزهای خود را به روی محصولات صادراتی افغانستان باز میکند، اما این کشور تا کنون به تعهد خود عمل نکرده و ما از وزارت خارجه میخواهیم که با پاکستان از راه دیپلماتیک وارد مذاکره شده تا این کشور مرزهای خود را بر روی صادرات میوههای تازه افغانستان باز کند.
امین بابک، سخنگوی اتاق تجارت و سرمایهگذاری افغانستان میگوید شیوع ویروس کرونا در کنار این که تمام سکتورها، محصولات میوه تازه افغانستان را نیز متضرر کرده است. به گفتهی او، حدود 85 درصد میوههای تازه و سبزیجات افغانستان به پاکستان صادر میشود، اما اکنون صادارت با پاکستان متوقف است. آقای بابک میگوید که در حال حاضر تنها صادرات از طریق دهلیزهای هوایی صورت میگیرد، اما دهلیز هوایی جایگزین ترانسپورت زمینی شده نمیتواند.
اکبر رستمی، سخنگوی وزارت زارعت، آبیاری و مالداری میگوید مهمترین تأثیر شیوع بیماری کوید 19 در سراسر دنیا بر سکتور زراعت است و به همین دلیل این وزارت سه ماه پیش موارد آسیبپذیر را شناسایی و طرح مدیریت محصولات زراعتی را تدوین کرد تا مطابق آن بخشی از میوههای مهم کشور را در صورت نبود زمینهی صادرات، بتواند در داخل افغانستان مدیریت کند.
آقای رستمی ابراز امیدواری میکند که تا رسیدن بیشتر محصولات میوه افغانستان، مشکلات در عرصه تجارت بین کشورها برطرف شود، اما در صورتی که میزان تولید بلند برود و بازار وجود نداشته باشد، شیوع ویروس کرونا تجارت و ترانزیت را با چالش مواجه کند، طبعا سکتور زراعت متضرر میشود.
علی موسوی، استاد دانشکده اقتصاد در مزار شریف اما معتقد است که شیوه ویروس کرونا ممکن از جهاتی بر بازار محصولات میوه تازه افغانستان تأثیر منفی گذاشته باشد، اما از این جهت که قیمتها نسبت به سال گذشته بلندتر است، خود تأثیر مثبت است؛ چون افزایش قیمتها در کوتاهمدت به نفع کشاورزان است. آقای موسوی میافزاید با شیوع ویروس کرونا و توصیه به مصرف میوه و سبزی، اکنون بازار میوه افغانستان نظر به قانون عرضه و تقاضا بسیار گرم است.
پیشنهادها چیست؟
تربوز، انگور، سیب، انار، بادرنک، بادنجان و چندین قلم محصولات میوه و سبزی افغانستان همهساله سرنوشت مشابه دارند. امسال شیوع ویروس کرونا مزید بر علت شده و کشاورزان با مشکل نبود بازار و فاسدشدن میوههایشان مواجهاند. در اوج رسیدن محصولات، عرضه بهشدت زیاد و قیمتها بهشدت پایین میآید، اما در بقیه ماههای سال این میوهها در بازار کم پیدا میشود و قیمتها بهشدت افزایش میباید. اخیرا کشاورزان تربوز در ولایت فراه در اعتراض به نبود بازار فروش، صدها موتر تربوزشان را به شهر فراه آوردند و از دولت خواست که برای تربوز این ولایت بازاریابی کند.
ریاست زراعت، آبیاری و مالداری ولایت فراه، پیشبینی کرده که امسال میزان حاصلات تربوز در این ولایت افزایش میباید. براساس این پیشبینی حاصلات تربوز در فراه به حدود ۶۸۹ هزار و ۴۰۰ متریک تُن میرسد که سال گذشته میزان حاصلات حدود ۶۵۰ هزار و ۲۶۸ متریک تُن بود.
علی موسوی میگوید بهدلیل اینکه تربوز محصول استراتژیک نیست و خیلی آب مصرف میکند، کاشت آن به پیمانهی زیاد کار اشتباه است. او پیشنهاد میکند که در درازمدت افغانستان باید به دنبال محصولات استراتژیک باشد و محصولاتی که مقبولیت و مصرف عام داشته باشد، بکارد.
آگاهان امور اقتصادی و میوهفروشان بر ایجاد سردخانهها برای محصولات میوه، بازاریابی خارجی، فراهمکردن زمینهی پروسس در داخل کشور، استفاده ادارات دولتی و نهادها از محصولات داخلی را برای بهترشدن بازار محصولات میوه افغانستان پیشنهاد میکنند.
سخنگوی اتاق تجارت و سرمایهگذاری میگوید که در شرایط فعلی باید حکومت روی ایجاد سردخانهها و مذاکره با دولتهای دیگر برای نگهداری و فراهمسازی زمینه صادارت میوه افغانستان به بیرون تمرکز کند.
وزارت زراعت، آبیاری و مالداری در «طرح مدیریت محصولات زراعتی افغانستان در صورت مسدود شدن صادرات به علت شیوع ویروس کرونا» ایجاد صدها کشمش خانه و سردخانه را برای نگهداری میوههای تازه افغانستان در نظر گرفته است. اکبر رستمی میگوید: «میخواهیم چهار هزار و 400 کشمشخانه ساخته شود. برای پیاز و کچالو بیش از 9 هزار سردخانه صفر انرژی ساخته میشود. نهایت تا شش ماه آینده و رسیدن محصولات کچالو و پیاز ساخته میشود. در جاهایکه بیشترین تولید است، تمرکز شده است. برای پیاز، کچالو، سیب، انار و انگور نظر به تولید بیشتر در هر ولایت پروژهها تطبیق میشود.»
