آیا دوران حواله‌داری به‌سر رسیده است؟

این‌روزها بازارهای معاملات ارزی از رونق افتاده‌اند. اما سرای شهزاده کابل در این میان یک استثنا است. صدها مرد هفت روز هفته را در این سرای رنگ‌ورورفته جمع می‌شوند. هرکدام یک بسته اسکناس در دست دارند. گاهی اوقات ارتفاع بسته‌های اسکناس روی‌هم چیده‌شده به چند فوت می‌رسد. نرخ‌ها را ــ از دالر امریکایی گرفته تا ریال ایرانی و روپیه پاکستانی ــ بلندگوها جار می‌زند و معاملات را صرافان در جا و به‌صورت نقدی انجام می‌دهند و سپس پولی را که مبادله شده از طریق دفاتر کوچک سرای تقریبا به هرجای دنیا که بخواهند انتقال می‌دهند. پس از انجام معامله و تحویل پول نقد، رسیدها از طریق واتساپ ردوبدل می‌شود.

پول مبادله‌شده از طریق حواله، یک سیستم انتقال پول چند صد ساله، سفر می‌کند. تراکنش‌ها برای اطمینان از درستی انتقال، از طریق شبکه‌ای از ارتباطات شخصی با یکدیگر مطابقت داده می‌شوند. سیستم حواله طوری است که وقتی یک افغان در لندن پول خود را به خانه می‌فرستد، ممکن است در این‌سو یک بازرگان کابلی را که کالاهای چینی را از انگلیس خریداری کرده، تمویل کند. در سیستم حوالی گاهی اوقات از بانک‌ها استفاده می‌شود، اما نه به‌طور رسمی. وقتی حواله صورت می‌گیرد، به فرستنده یک شماره سریال داده می‌شود که فرستنده آن‌را (این‌روزها از طریق واتساپ) به گیرنده ارسال می‌کند و سپس گیرنده نزد حواله‌دار در آن‌سوی خط مراجعه کرده و با نشان‌دادن شماره سریال، پول را برمی‌دارد.

حواله هسته‌ی نظام مالی افغانستان است. در افغانستان از هر شش نفر بزرگ‌سال فقط یک نفر حساب بانکی دارد و برای هر ۱۰۰ هزار نفر فقط دو شعبه بانکی وجود دارد. اکثر پول‌ها ــ که طبق برخی تخمین‌ها سالانه ۱۵ تا ۱۸ درصد از تولید ناخالص داخلی افغانستان را تشکیل می‌دهد ــ از طریق حواله ارسال و دریافت می‌شود. حتا نهادهای کمک‌رسان بین‌المللی نیز از آن استفاده می‌کنند. افغانستان تنها کشوری نیست که در آن سیستم حواله بر نظام مالی حاکم است. حواله در عراق، سومالیا و سوریه نیز سیستم اصلی انتقال پول و بسیار حیاتی به شمار می‌رود. از سیستم حواله در هند و پاکستان برای جلوگیری از کندی روند انتقال پول از طریق بانک‌ها، استفاده می‌شود. همچنین در کشورهای حوزه خلیج فارس به ویژه دبی، که در آن تعداد مهاجران بسیار زیاد و نقل و انتقال پول بسیار گسترده است، به این معناست که حواله سیستم اصلی انتقال پول و بسیار جاافتاده است.

با ‌وجود این حواله این‌روزها تحت فشار شدیدی قرار دارد. نهادهای تنظیم‌کننده در سراسر جهان از این سیستم به‌دلیل عدم شفافیت آن و نیز نقش آن در کمک به تمویل گروه‌های تروریستی، متنفر هستند. از طرف دیگر، همه‌گیری کووید۱۹ با درتنگناقراردادن معاملات بین مرزی و تعطیل‌کردن مغازه‌های کوچک و مشاغلی که با انتقال پول سروکار دارند، بسیاری از بازرگانان را ضربه زده است.

سیستم حواله در کشورهایی همچون افغانستان به‌دلیل کارآمدبودن آن سیستم غالب است. مبلغی که حواله‌داران بابت انتقال پول می‌گیرند، حتا در نقل و انتقالات کوچک بین‌المللی ممکن است ۱ درصد باشد که در مقایسه با هزینه‌های انتقال پول از طریق بانک، بسیار اندک است. هارون رحیمی از دانشگاه امریکایی افغانستان می‌گوید که در واقع ارسال پول از افغانستان به غرب از طریق حواله اغلب رایگان است. استفاده از سیستم حواله نه‌تنها ارزان‌تر از بانک است، بلکه سریع‌تر و آسان‌تر نیز هست. پول فرستاده‌شده از طریق حواله را معمولا می‌توان در همان روز برداشت. مشتریان نیازی به اثبات هویت‌شان یا توضیح‌دادن دلیل ارسال و دریافت پول، ندارند. به همین دلیل حواله در کشورهایی مانند افغانستان و سومالیا، که بخش اعظم مردم اسناد هویتی ندارند، ضروری است.

اما دقیقا به همین دلیل است که نهادهای تنظیم‌کننده از سیستم حواله بیزارند. بانک‌های غربی کسانی را که از سیستم حواله برای ارسال پول به کشورهایی پرخطر مانند افغانستان یا سومالیا استفاده کنند، تحریم می‌کنند. در هند و پاکستان حواله‌داران به‌دلیل فرار از قوانین کنترل سرمایه این کشورها، دست‌گیر می‌شوند. در افغانستان بانک مرکزی تحت فشار خارجی برای اطمینان از شفافیت معاملات بانکی، مدت‌هاست سعی می‌کند تا بر حواله‌داران سخت‌گیری کند. در سال ۲۰۱۸، حواله‌داران از داشتن سپرده بانکی و دریافت وام محروم شدند و از آن‌ها خواسته شد که در مورد مشتریان خود اسناد جمع‌آوری کنند. حواله‌داران به جای پیروی از این قوانین، دست به اعتصاب زدند و ادعا کردند که قوانین جدید کسب‌وکار آن‌ها را نابود می‌کند. پس از یک هفته حکومت عقب‌نشینی کرد. آقای رحیمی می‌گوید: «بستن بازارهای حواله می‌تواند اقتصاد را فلج کند.» اکنون بین حواله‌داران و حکومت، یک سازش نه‌چندان خوشایند برقرار است.

کووید۱۹ به حواله‌داران که بسیاری‌شان تجارت نیز می‌کنند، کمک نکرده است. حاجی زیرک، سخن‌گوی اتحادیه صرافان در دفتر خود در سرای شهزاده می‌گوید که امسال سخت‌ترین سال برای حواله‌داران بوده است. وقتی ویروس کرونا برای اولین‌بار وارد افغانستان شد، حواله‌داران و صرافان سرای شهزاده برای رعایت تدابیر فاصله‌گذاری اجتماعی مجبور شدند به جای هفت روز هفته، سه روز در هفته کار کنند. اما ضربه اصلی افت تجارت کالا بوده است. با بسته‌شدن مرزها، واردکنندگان نیازی به جابجایی پول یا گرفتن وام برای جبران کمبودی‌های نقدینگی نداشتند. تنها کشوری که معاملات با آن افزایش یافته ترکیه است که از نظر آقای زیرک، دلیل آن می‌تواند افغان‌های ثروت‌مندی باشد که از ترس بازگشت طالبان به قدرت، به خرید ملک و انتقال پول به خارج از کشور روآورده‌اند. حاجی زیرک نگران موج دوم کرونا است. او می‌گوید: «اگر کووید۱۹ برگردد، ما دچار مشکل خواهیم شد.»

آینده‌ی حواله چه می‌شود؟ برخی فکر می‌کنند که دوران حواله‌داری به سر رسیده است. عبدال‌باری احمدزی از شرکت خدماتی Moore که روی اپ پرداخت از طریق موبایلِ «حساب پی» کار می‌کند، می‌گوید اگر نهادهای تنظیم‌کننده اجازه دهند، حواله‌داران می‌توانند به عنوان عوامل جانبی انتقال پول از طریق موبایل کار کنند. او می‌گوید که با این کار، معاملات پولی دست‌کم در سراسر کشور می‌تواند بلافاصله از طریق تلفن انجام شود. در سومالیا، جایی که اپراتورهای تلفن همراه عمدتا تنظیم نشده‌اند، این اتفاق ازهم‌اکنون افتاده است. به گزارش بانک جهانی، حدود سه-چهارم سومالیایی‌ها از پول تلفن همراه استفاده می‌کنند و انجام معاملات از طریق تلفن رایج‌تر از معامله با پول نقد است. آقای احمدزی معتقد است که این تغییر به نوبه‌ی خود می‌تواند دسترسی افغان‌ها را به بانک‌داری گسترش دهد و به تدریج سکتور مالی افغانستان را به سمت رسمی‌شدن هدایت کند.

با این‌حال، نتیجه بسیار قطعی نیست. حواله‌داران از هرچیزی که از آن‌ها بخواهد اقدام به جمع‌آوری داده‌ کنند یا از سایر مقررات پیروی کنند، عصبی خواهند شد. و اگر این کار را نکنند، چند بانک رسمی افغانستان که با حواله‌داران همکاری می‌کنند، باید ضرر کنند. این بانک‌ها در واقع هم‌اکنون دسترسی بسیار محدودی به نظام بانکی بین‌المللی دارند. مبالغ هنگفتی از پول از افغانستان به کشور همسایه ایران، منبع اصلی واردات افغانستان، انتقال می‌یابد. و با افزایش تعداد افراد در لیست تحریم‌های ایالات متحده، خطر برای بانک‌های غربی که در این منطقه معامله می‌کنند افزایش می‌یابد. آن‌ها امکان دارد تصمیم بگیرند دسترسی افغان‌های بسیاری را از نظام بانکی بین‌المللی به طور کامل قطع کنند. اگر این اتفاق بیفتد، حواله می‌تواند یگانه جایگزین این بانک‌ها باشد.