اصطلاح لغزش زمین به حرکت و سقوط خاک، سنگ و زبالههای موجود در تپهها، کوهها و سطوح شیبدار گفته میشود. این پدیده بیشتر در کشورهای کوهستانی و دارای آبوهوای مرطوب (با برف و بارندگی بالا) رخ میدهد. افغانستان که یک کشور کوهستانی است نیز یکی از ساحات وقوع این حادثه میباشد.
عوامل عمده و اساسی وقوع این حوادث به برفباری، بارندگیهای موسومی، زمینلرزه، رعدوبرق و فعالیتهای انسانی بستگی دارد. اندازه زاویهی سطح از زمین، مقاومت مواد ترکیبی زمین، مقدار وزن و فشار واردشده بالای سطح، جیولوجی یا ساختمان داخلی زمین، نبود درخت و گیاه در سطح زمین و وجود آب در لایههای داخلی زیر زمین از عوامل دیگری اند که در شکلگرفتن، اندازه و سرعت لغزش زمین تأثیر مستقیم دارد.
در کشورهای کوهستانی مانند افغانستان که اکثریت سطوح مرتفع آن پوشیده از سنگها میباشد، سقوط و لغزش سنگها از حوادث خطرناک میباشد که خطرات هنگفت جانی و مالی را در پی دارد. برای لغزش سنگها تغییرات اقلیمی و زمینلرزهها تأثیر فوقالعاده دارند.
در فصل بهار معمولا مناطق مختلف افغانستان شاهد بارندگی شدید، آب شدن یخها و سیلابها میباشد که برعلاوهی دیگر تخریبات، باعث لغزش زمین نیز میگردد و میتواند خطرات مالی و جانی را در پی داشته باشد. نظر به تحقیقات جیوتخنیکی، لایه داخلی زمین (خاک) در حالت نیمهاشباع (موجودیت مقدار کم از آب در لایههای داخلی زمین که باعث چسپندگی میگردد) در حالت استواری و مقاومت قرار دارد. در صورت زیاد شدن و یا خیلی کم شدن آب در ترکیب خاک، زمین مقاومت و استواری خود را از دست میدهد. سیلاب، آب شدن یخها و بارندگی شدید باعث افزایش مقدار آب ترکیبی در لایههای زمین میگردد، قوه جذب آب در خاک پایین میآید و نهایتا چسپندگی بین ذرات خاک از بین میرود و مقاومت خاک پایین آمده و لغزش و حرکت زمین صورت میگیرد و سنگها و زبالههای موجود روی سطح نیز حرکت و سقوط مینماید.
در بعضی حالات زمینلرزه نیز باعث رانش زمین میگردد. طوری که بعد از وقوع زمینلرزه شکستگیهایی در سطح زمین بهوجود میآید که بعدا در اثر بارندگی و داخل شدن آب در آن باعث لغزش سطح میگردد.
جلوگیری از لغزش زمین
راههای کاهش خطرات و جلوگیری این پدیده مربوط به مردم و ادارات دولتی مربوطه میگردد. اولین و آسانترین راه کاهش خطر این حادثه خودداری از ساختوساز در مناطق احتمالی لغزشی میباشد. مردمی که در مناطق کوهستانی زندگی مینمایند باید خود را از عوامل و خطرات لغزش زمین آگاه سازند و قبل از ساختوساز باید ساحه را با افرادی که دانش تخنیکی دارند بررسی کنند. دولت نیز باید از ساختن زیربناها در ساحات احتمالی این خطر جلوگیری نماید.
در صورت نبود ساحهی بدیل و کافی و یا هم درصورتیکه زیربنا قبلا ساخته شده باشد، راهکارهای زیر که اکثریت آن در سطح کلان و توسط ادارات دولتی مربوطه باید اجرا شوند، میتوانند از لغزش زمین جلوگیری نمایند:
ایجاد لایههای غیرجذبی آب در سطوح شیبدار، ایجاد سیستم پایپلاین برای خارج کردن آب از لایه داخلی زمین و انتقال آب به پایین سطح شیبدار، کم کردن زاویه و ارتفاع سطح شیبدار با کندنکاری و غرص درختها و گیاههان -که علاوه بر جلوگیری از تخریب خاک، ریشهی نباتات باعث تقویت بدنهی سطح داخلی زمین میگردد- در جلوگیری از لغزش زمین کمک مینماید. در مناطق کوهستانی که سنگها و صخرههای بزرگ وجود دارد و احتمال لغزش سطح وجود داشته باشد، بر علاوه راهکارهای ذکرشده، ساختن دیوارهای استنادی، حفر زمین در قسمت پایینی سطح شیبدار -که در صورت وقوع لغزش مواد در ساحهی حفرشده توقف کند و برای زیربنا خطر وارد نکند- ایجاد جال و تورهای مقاوم بر روی سطوح احتمالی لغزش باعث جلوگیری از وقوع این حادثه میگردد.
