فعالان هزاره از ۲۵ سپتامبر که روز «یادبود از نسلکشی هزارهها» در دوران عبدالرحمان خان عنوان میشود، گرامیداشت کردند.
آنان تأکید کردند که یادآوری از این روز، ادای احترام به قربانیان و جلوگیری از تکرار «فاجعه» است.
علی امیری، نویسنده و استاد دانشگاه در فیسبوکش نوشته است که «رنج قربانیان و ستم ستمکاران را به یاد بیاوریم، زیرا، به یاد آوردن هم «تأمل کردن است و هم ادای احترام».
او نوشته است: «با تأمل و اندیشیدن راه تکرار فاجعه را میبندیم و با ادای احترام مسئولیت اخلاقی خود را در برابر قربانیان ادا میکنیم. بشر، در گوهر خود، اهل یاد و یادآوری است. اگر گوهر خود را فراموش کرد، اهل غفلت میشود. غفلت ما را در درون فاجعه نگه میدارد و از ادای مکلفیت اخلاقی باز میدارد».
محمد امین احمدی، پژوهشگر فلسفه و استاد دانشگاه، نوشته است که بزرگداشت قربانیان نسلزدایی هزارهها در دههی پایانی قرن نوزدهم، «تنها یادآوری یک فاجعهی تاریخی نیست؛ بلکه تعهدی است به اینکه در برابر تکرار تبعیض، سرکوب و سلب کرامت انسان، در هر شکل و علیه هر گروهی، بیتفاوت نمانیم.»
احمدی نوشته است: «تجربهی تاریخی به ما میآموزد که بدون همبستگی بر پایهی عدالت و برابری برای همه و بدون دفاع از حقوق و منافع تکتک اعضای جامعه، نمیتوان از سرکوب فراگیر و نسلزدایی جلوگیری کرد.»
عارف رحمانی، نماینده پیشین پارلمان افغانستان، در فیسبوک خود نوشته است که «نسلکشی هزارهها نباید تنها در صفحات تاریخ باقی بماند؛ این تاریخ باید به مسئولیتی زنده برای امروز تبدیل شود؛ مسئولیتی برای جلوگیری از تکرار جنایت، دفاع از حق زیستن و ساختن جامعهای که در آن قوم و مذهب، معیار ارزش انسان و برخورداری از حقوق نباشد».
او گفته است که یاد قربانیان زمانی به مسئولیت تبدیل میشود که حقیقت ثبت شود، انسجام حفظ گردد، حقوق پیگیری شود و قدرت در برابر شهروند پاسخگو بماند.
سران احزاب هزاره نیز دربارهی ۲۵ سپتامبر اعلامیه نشر کرده و به وضعیت فعلی هزارهها زیر حاکمیت طالبان پرداختهاند.
محمد کریم خلیلی، رهبر حزب وحدت اسلامی افغانستان، در بیانیه گفته است که ۲۵ سپتامبر سال ۱۸۹۲ میلادی «در حافظهٔ تاریخی مردم هزاره روزی است که با قتلعام، غارت، ویرانی و آوارگی گره خورده است.»
او با اشاره به اقدامات اخیر طالبان علیه هزارهها و شیعیان افغانستان گفته است که «طالبان بدانند که عبدالرحمان نتوانست هزارهها را نابود کند، شما نیز نمیتوانید.»
او از سازمانها و دولتهای جهان خواسته است که «در برابر نسلکشی و جنایات علیه مردم هزاره سکوت نکنند.»
حزب وحدت مردم افغانستان به رهبری محمد محقق نیز در بیانیهای گفته است که «۲۵ سپتامبر روز شکست آخرین سنگر هزارهها و شیعیان در ارزگان در تهاجم لشکر ایلجاری عبد الرحمن جابر گفته شده است و نیز روز یادبود از نسلکشی جمعی یک ملت است.»
این حزب گفته است: «مطابق روایت سراجالتواریخ که به مهر دربار وقت کابل ممهور شده است، تنها از ۶۰۰ هزار خانوار هزاره ارزگان ۴۰۰ هزار آن گم شدهاند که یا کشته یا مهاجر دیار همسایهها؛ ایران، هندوستان آن روز و آسیای میانه شدند یا به عنوان اسیر و برده فروخته شدند»
حزب محقق گفته است که هزارهها در تحولات بعدی نیز به کرات دچار دشواریها بوده، ولی اوج فشار پس از ظهور طالبان بوده است.
او با اشاره به دوره اول طالبان گفته است که بین ۸ تا ۱۰ هزار نفر غیرنظامی از مردم هزاره و شیعه تنها در شهر مزار قتلعام شدند.
حزب محقق گفته است که طالبان دوره دوم خود نیز به «تیشه به بنیادهای مذهبی و قومی هزارهها و شیعیان حواله کرده» است.
حزب محقق از سازمان ملل متحد و سازمان کشورهای اسلامی و نهادهای دفاع از حقوق بشر خواسته است که به وضعیت هزارهها و شیعیان افغانستان توجه جدی کند.
این جریان به طالبان هشدار داده است که در صورت پیوستن جامعه هزاره و شیعه به مقاومت مسلحانه، به نفع حکومت این گروه و مصلحت کشور نخواهد بود.
حزب «حزب عدالت و آزادی» سرور دانش، معاون پیشین ریاست جمهوری، گفته است که ۲۵ سپتامبر روز یادبود نسلکشی هزارهها، فرصتی برای بهیادآوری، بازخوانی تاریخ، دادخواهی برای عدالت و تجدید پیمان برای ساختن آیندهای عاری از تبعیض، خشونت و استبداد است.
در اعلامیه این حزب آمده است که «نسلکشی هزارهها یکی از طولانیترین و گستردهترین نسلکشیها در تاریخ بشر است».
حزب دانش گفته است: «از روزی که عبدالرحمان جلاد در ۱۳۴ سال قبل به یکی از بزرگترین قتلعامهای تاریخ سرزمین ما دست زد، متأسفانه تا کنون این رویه ضد انسانی تا کنون ادامه دارد و هزارهها همچنان نه تنها در معرض نسلکشی، بلکه در مخاطره وجودی قرار دارد.»
حزب عدالت و آزادی اضافه کرده است که «هزارهها و هزارستان از روزی که به گواهی تاریخ حدود ۶۲ فیصد از جمعیت خود را از دست داد تا کنون در معرض انواعی از ستم و جنایت و نسلکشی قرار داشتهاند.»
این حزب خواستار «مستندسازی نظاممند جنایات علیه هزارهها و نسلکشی این کتله قومی و مذهبی و حفظ اسناد و شواهد برای نسلهای آینده» شده است.
