از اکادمی تا دانشگاه؛ راه دشوار توسعه‌ی نهادهای دانشگاهی

شکیلا بهرامی
تهداب دانشگاه تعلیم و تربیه‌ی شهید ربانی در سال 1343 بهنام «اکادمی تربیه‌ی معلم» و به هدف تربیه‌ی معلمان مسلکی در کشور گذاشته شد که در آن زمان فارغان صنوف دوازدهم، برای دو سال در این اکادمی تحصیل کرده و به‌عنوان آموزگاران مسلکی فارغ می‌شدند.
اکادمی تربیه‌ی معلم در سال 1361 به «انستیتوت پیداگوژی کابل» تغییر نام یافت و سه دانشکده (زبان و ادبیات، علوم طبیعی و علوم اجتماعی) ایجاد شد. با روی کار آمدن حکومت موقت درسال 1381، انستیتوت پیداگوژی کابل به منطقه‌ی افشار نقل مکان کرد. پس از آن در اثر تلاش‌های رهبری و اساتید انستیتوت و به‌هدف کسب جایگاه و اعتبار اکادمیک لازم، انستیتوت پیداگوژی کابل در ماه جوزا 1381 به «پوهنتون تعلیم و تربیه‌ی کابل» ارتقا یافت و در سال 1391 به «پوهنتون تعلیم و تربیه‌ی شهید استاد ربانی» تغییر نام یافت.
محوطه‌ی کلی پوهنتون تعلیم و تربیه نسبتا محدود است و حدود 8000 محصل در این دانشگاه به تحصیل مصروف‌اند. دانشگاه تعلیم و تربیه‌ی شهید استاد ربانی در حال حاضر 9 دانشکده دارد. زبان و ادبیات، علوم طبیعی، علوم اجتماعی، علوم تربیتی، تربیت بدنی، تعلیمات اختصاصی، تعلیمات اسلامی، روان‌شناسی و تعلیمات کمپیوتر و تکنالوژی معلوماتی، دانشکده‌های این دانشگاه‌اند. این پوهنزی‌ها در مجموع 31 دیپارتمنت دارند. این نهاد اکادمیک از زمان ارتقا به دانشگاه تاکنون هشت ریاست را پشت سر گذاشته است.
دانشگاه تعلیم و تربیه‌ی شهید استاد ربانی در طول پانزده سال گذشته در بخش‌های توسعه‌ی ظرفیت‌های اکادمیک و از جمله مدیریتی فرازونشیب زیادی داشته است. با آن‌هم گرچه این دانشگاه از لحاظ اداره و کادر مدیریتی با مشکلات زیادی مواجه بوده است، اما در سال‌های اخیر پیشرفت‌های زیادی در توسعه‌ی ظرفیت مدیریتی دانشگاه صورت گرفته است. عمده‌ترین عوامل در قسمت وجود مشکلات اداری و ساختاری در دانشگاه و محدود بودن ظرفیت مدیریتی دانشگاه در سال‌های گذشته را می‌توان در نبود اراده‌ی سیاسی لازم در دولت برای تطبیق اصلاحات فراگیر در موسسات آموزشی کشور و همچنان نبود بودجه‌ی کافی برای تطبیق برنامه‌های توسعوی در دانشگاه جست‌وجو کرد. در دانشگاه تعلیم و تربیه هم استادان و پرسنل دانشگاه و هم محصلین از این‌که دولت برای توسعه‌ی این دانشگاه منابع کافی اختصاص نمی‌دهد و دانشگاه از لحاظ بودجه و امکانات در مقایسه با دانشگاه‌های دیگر افغانستان با محدودیت زیادی روبه‌روست، شاکی‌اند.
اخیرا ریاست دانشگاه هم تغییر کرده است و بر حسب این تغییر، برنامه‌های جدیدی در دانشگاه روی دست گرفته شده است. این گزارش علاوه بر بررسی مشکلات و نارسایی‌هایی که به‌طور عموم در دانشگاه وجود دارد، به‌طور خاص بر این موضوعات متمرکز است که مدیریت فعلی دانشگاه چگونه عمل می‌کند و بعد از روی کار آمدن چه برنامه‌هایی را روی دست گرفته است؛ روند پیشرفت برنامه‌ها در حال حاضر به چه صورتی پیش می‌رود؛ دیدگاه استادان و محصلین در مورد مشکلات و نارسایی‌ها و همچنین روند برنامه‌های جاری در دانشگاه چیست و چه انتظاراتی دارند.
با آن‌که دانشگاه تعلیم و تربیه پس از ارتقا به دانشگاه به یکی از مهم‌ترین مراکز آموزش عالی در کشور تبدیل شده است، اما چالش‌ها در برابر انکشاف دانشگاه و ارتقای کیفیت تحصیلی و اکادمیک و ظرفیت‌های اداری آن اندک نیستند. ضعف در سیستم اداری، سلیقه‌یی و گاه سیاسی بودن سیستم تقرری‌ها و تغییرات و کادر تدریسی، محروم بودن دانشگاه از منابعی چون کتابخانه و امکانات تحقیقاتی، کمبودی‌ها در بخش امکاناتی اولیه از قبیل چوکی، سالن‌های تدریسی و… از مهم‌ترین چالش‌ها و نارسایی‌ها در دانشگاه تعلیم و تربیه‌اند. اما یک سوال اساسی این است که پتانسیل و امکان آوردن تغییرات در دانشگاه تا چه حدی است و ریاست جدید تا چه حدی توانسته است این انتظارات را برآورده سازد؟
رضا آزادمنش، استاد در دانشگاه تعلیم و تربیه‌ی شهید استاد ربانی می‌گوید که انتظارات باید با واقعیت‌های موجود منطبق باشد: «من معتقدم که انتظار محصلین و اساتید از یک سیستم یا کسی که در راس آن قرار دارد باید واقعی باشد، اما بعضی انتظارات استادان و محصلین از ریاست دانشگاه واهی است نه واقعی. مثلا استادان و محصلین نباید انتظار داشته باشند که در جریان پنج سال ریاست ذبیح‌الله اسدی کتابخانه‌ی دانشگاه به اندازه‌ی کتابخانه جواهرلعل نهرو شود یا محیط فیزیکی دانشگاه برابر با دانشگاه آکسفورد شود.» اما آزادمنش می‌گوید که بعضی انتظارات واقعی هستند که به آن‌ها کمتر رسیدگی شده است. وی می‌گوید که با روی کار آمدن رییس جدید لازم بود طی کنفرانسی در مورد نقاط ضعف دانشگاه گفت‌وگو می‌شد و ریاست طرح‌اش را در مورد آینده‌ی دانشگاه با اساتید و کارمندان دانشگاه در جریان می‌گذاشت.
استاد حقیار چالش‌های موجود را بسیار جدی‌تر و گسترده‌تر می‌بیند و معتقد است که اصلاحات فقط در صورتی به‌میان می‌آید که اراده‌ی جدی برای اصلاح اداره و بهبود حکومت داری به‌صورت کل وجود داشته باشد.
«تغییرات در موسسه یا نهادی اعم از تحصیلی یا غیر آن بر مبنای سیستمی که در آن‌جا حاکم است وارد می‌شود. از آن‌جایی که در تمام سیستم اداری و حکومت‌داری نقص وجود دارد همین سیستم خود مانع هرگونه پیشرفت می‌شود. از جمله تغییراتی که باید می‌آمد تغییر در نظام اداری دانشگاه بود که چنین تغییری به‌وجود نیامده است. به‌طور مثال در راس دانشکده‌ها هنوز هم همان افراد قبلی قرار دارند که باوری به حرکت به‌سوی پیشرفت ندارند. اساسا کسانی که در راس وزارت تحصیلات عالی قرار دارند باوری به تغییر ندارند. چون خودشان در نخست رفتار‌های خلاف قانون انجام می‌دهند. در راس نهاد‌های اکادمیک و مردمی باید افرادی باشد که انتخاب شده باشند».
استاد حقیار همچنان ضعف و ابهام در قوانین تحصیلات عالی را از عوامل اصلی عدم اصلاحات فراگیر در دانشگاه‌ها و از جمله دانشگاه تعلیم و تربیه می‌بیند: «حل این مشکلات با تلاش یک فرد ممکن نیست. ما باید برای تغییر سیستم اقدام کنیم. اگر وزارت تحصیلات عالی می‌خواهد تغییر ایجاد کند در ابتدا قوانینی که ناقص‌اند باید اصلاح شود و یا به کلی تغییر کند. به‌طور مثال در جایی از قانون تحصیلات آمده است که فرد دارای لیسانس نمی‌تواند استاد شود، ولی جای دیگری از این قانون آمده است که بر مبنای ضرورت لیسانس می‌تواند به‌حیث استاد مقرر شود. من فکر می‌کنم افرادی که در راس کار هستند، از چنین قوانین ضدونقیضی سوءاستفاده می‌کنند. تمام این مشکلات در قوانین وزارت تحصیلات وجود دارد و از توان رؤسای دانشگاه‌ها خارج است که آن‌ها را اصلاح کنند و یا در آن‌ها تغییر ایجاد کنند».
وی در مورد برنامه‌هایی که تحت مدیریت ریاست جدید جریان دارد می‌گوید که تلاش‌های زیادی از سوی رییس جدید برای تغییر صورت گرفته، ولی موانع زیادی هم در برابر وی وجود دارد. وی می‌افزاید: «انتظار تغییرات مثبت صددرصدی ندارم ولی نظر به تعهدی که رییس دانشگاه دارد، … همه امیدوار به پیشرفت‌اند ولی با این‌هم من احساس می‌کنم که دست‌وپایش برای ایجاد تغییر بسته است و کار زیادی انجام نخواهد شد».
استاد سجاد از استادان این دانشگاه، از اصلاحات در دانشکده‌های دانشگاه خوش‌بین است. وی مشخصا به تغییر در رؤسای بعضی دانشکده اشاره می‌کند و معتقد است که استفاده از نیرو‌های تازه‌نفس و جوانان با ایده‌های جدید گامی به‌جلو است. او بیان می‌دارد که شاهد است رؤسای جدید دانشکده‌ها پر انرژی‌تر و پر تلاش‌تر‌اند. استاد سجاد معتقد است که تغییرات و برنامه‌های بلندمدت جدا از این‌که به زمان نیاز دارد به همکاری تمام اعضای دانشگاه هم نیازمند است. به گفته‌ی وی، کسانی هستند که به دلایلی در برابر تغییر مقاومت می‌کنند.
امکاناتی چون کتابخانه و مرکز تحقیقاتی از دغدغه‌های اصلی محصلین و استادان در دانشگاه تعلیم و تربیه‌ی شهید استاد ربانی است. اخیرا در این دانشگاه یک مرکز تحقیقاتی ایجاد شده است.
آزادمنش: «اما در رابطه به مرکز تحقیقات نیز ملاحظاتی وجود دارد یعنی اگر ریاست دانشگاه بتواند در مرکز تحقیقات افرادی را جذب کند که این افراد بتوانند تولید و مصرف علم کنند این کار به وجه احسن به حد کمال می‌رسد. اما اگر مثل کار‌های نمادین دیگری که در افغانستان صورت می‌گیرد و فقط وجود فیزیکی‌اش ساخته می‌شود اما در انتخاب کارمندان سلیقه‌یی برخورد می‌شود و آن‌هایی که استخدام می‌شوند اگر توانایی کار کردن در این نوع مراکز را نداشته باشند همین نکته‌ی مثبت هم مساوی به صفر می‌شود».
با این‌حال، هنوز کتابخانه‌ی این دانشگاه فاقد کتاب‌ است و کار چندانی برای بهبود آن صورت نگرفته است.
به‌باور استاد سجاد فرصت‌های زیادی برای توسعه و پیشرفت دانشگاه در سال‌های گذشته از دست رفته است و با آن‌که بودجه‌ی خیلی بیشتری در مقایسه با حالا در دسترس بود، اما کار قابل توجهی انجام نشده است. «رییس قبلی در شرایطی رییس مقرر شد که پول‌های زیادی برای دانشگاه می‌آمد، ولی ما خیلی از فرصت‌ها را از دست دادیم. مثلا در حال حاضر ما یک «مرکز آی‌تی» نداریم، کتابخانه‌ی درست نداریم و این برای دانشگاه خجالت‌آور است. در دوره‌ی ریاست قبلی، شرایط برای درست کردن و توجه به این مسایل خیلی بیشتر مهیا بود».
ذبیح‌الله اسدی رییس دانشگاه تعلیم و تربیه‌ی شهید ربانی می‌گوید، بعد از ارزیابی نصاب آموزشی دانشکده‌ها، زبان انگلیسی را از واحد درسی با دو کریدت به هشت کریدت افزایش داده است و برنامه‌ی «موفقیت دانشگاهی» را برای کسانی که تازه وارد دانشگاه می‌شوند راه‌اندازی کرده تا محصلین جدید دو سه روز را صرف آشنایی با فضای دانشگاه کنند. به گفته‌ی وی، همچنان در شورای علمی تصمیم گرفته شد تا دانشکده‌ها در جریان سمستر، سمینارهای علمی بیشتری دایر کنند.
رییس دانشگاه عمده‌ترین دستاوردهای خود را در قسمت‌های ایجاد بخش‌های جدید مرکز تحقیقات علمی، بخش نشرات، بخش مشاوره‌ی تحصیلی، بخش جندر یا تساوی جنسیتی، مرکز انگلیسی پیشرفته، ساخت هزاران چوکی و نوسازی کتابخانه، ایجاد قراردادهای همکاری با نهادهای بیرونی و ایجاد چندین برنامه‌ی ماستری برای تربیهی کارمندان وزارت معارف در سطح ماستری برمی‌شمارد. استاد اسدی، حذف چپتر و تالیف کتاب‌های درسی برای دانشگاه و به‌خصوص استفاده از کتاب‌های ترجمه، ارتقای فعالیت‌های تحقیقی و پیشبرد پروژه‌های مشخص توسط دانشکده‌ها و همچنین ارتقای منجمنت یا مدیریت‌ها را به مدیریت الکترونیک از اهداف آینده‌ی خود ذکر می‌کند.
رییس دانشگاه تعلیم و تربیه‌ی شهید ربانی، بزرگترین چالش در برابر این نهاد اکادمیک را عدم اختصاص بودجه‌ی کافی برای آن از طرف دولت می‌داند. وی با ذکر این‌که دانشگاه فقط بودجه‌ی عادی و بودجه‌ی حفظ و مراقبت دارد می‌گوید که هیچ بودجه‌ی انکشافی برای دانشگاه تعلیم و تربیه اختصاص داده نمی‌شود و به این دانشگاه با سایر دانشگاه‌های پایتخت اولویت برابر داده نمی‌شود.
«دولت بودجه‌ی مشخص [انکشافی] برای ما نداده و نمی‌دهد. بودجه‌ی عادی مشخص است که در کجا مصرف می‌شود. بودجه‌ی انکشافی ما سه سال است که در وزارت گیر مانده و اجازه نمی‌دهند که مصرف کنیم و می‌گویند باید از طریق تدارکات اجرا شود. دانشگاه تعلیم و تربیه تا امروز به‌عنوان یک انگشت ششم مطرح بوده است، چون رؤسای آن از داخل خود دانشگاه تعیین نشده‌اند و بر این اساس علاقه‌یی به تغییر نداشته‌اند. در این اواخر با آن‌که وضعیت کمی تغییر کرده ولی واقعیت این است که بودجه‌یی که به دانشگاه‌ها داده می‌شود یکسان نبوده و به اساس معیارهای مشخص در نظر گرفته نمی‌شود».