در گزارش جدید بانک جهانی آمده است که ذخایر آبی افغانستان در حال تخلیهشدن است و این کشور سالانه حدود ۴.۹ میلیارد متر مکعب آب شیرین از دست میدهد.
براساس این گزارش، ذخایر آبی شامل تمام آبهای ذخیرهشده در سطح زمین و زیر آن هستند؛ از جمله آبهای زیرزمینی، رودخانهها، دریاچهها، ذخایر آبی، رطوبت خاک، آب موجود در پوشش گیاهی، برف و یخچالهای طبیعی.
در گزارش بانک جهانی آمده است که براساس مشاهدات ماهوارهای استفادهشده در پژوهش «خشکشدن قارهها: تهدیدی برای آیندهی مشترک ما» و تحلیل بهروزشده برآورد میکند که از فبروری ۲۰۰۳ تا کنون، مجموع ذخایر آب افغانستان، حدود ۱۱۹ میلیارد متر مکعب کاهش یافته است.
بهگفتهی بانک جهانی، میزان آب ازدسترفتهی افغانستان در هر سال، برابر با ۷.۵ درصد از مقدار معمول آب تجدیدپذیر سالانهی کشور است.
بهگفتهی بانک جهانی، ذخایر آبی افغانستان، مانند حساب بانکیای که برداشت از آن بیشتر از واریز باشد، در حال تخلیهشدن است و توان کشور برای مقابله با خشکسالی را تضعیف میکند. این کاهش کلی از سال ۲۰۲۰ به بعد سرعت بیشتری گرفته است.
براساس این گزارش، ذخایر آب شیرین در هر ۳۴ ولایت در حال کاهش است و بیشترین میزان این کاهش در شمالشرق، غرب و جنوبغرب کشور متمرکز شده است.
در شمالشرق، سیستمهای آبی متکی به یخچالهای طبیعی بدخشان، منابع بالادست حوزههای آبریز دریای پنج و آمو را تأمین میکنند؛ حوزههایی که زیرساختهای ذخیره آب در آنها همچنان محدود است.
بهگفتهی بانک جهانی، در غرب کشور، فراه و هرات، در جنوب نیمروز و هلمند تحت تأثیر کاهش ذخایر منابع آبی است.
این ولایتها همراه با تخار، حدود ۳۸ درصد از کاهش کل منابع آب شیرین کشور را تشکیل میدهند.
بهگفتهی بانک جهانی، پیآمدهای اقتصادی این وضعیت قابلتوجه است؛ زیرا این مناطق از تولید گندم آبی، پروژههای برنامهریزیشدهی تولید برق آبی و جریانهای آب فرامرزی که منابع آب تجدیدپذیر افغانستان به آنها وابسته است، حمایت میکنند.
دلیل تخلیه منابع آبی افغانستان
بهگفتهی این نهاد، کاهش ذخایر آب شیرین احتمالا ناشی از ترکیبی از کاهش حجم یخچالهای طبیعی، تخلیه آبهای زیرزمینی و کاهش تغذیه منابع آبی در اثر خشکسالی است.
بانک جهانی افزوده است که اگرچه برای تفکیک سهم هر یک از این عوامل به تحلیلهای بیشتری نیاز است، شواهد مربوط به سرعتگرفتن خشکشدن یخچالهای طبیعی روشن است.
بین سالهای ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۰، سرعت سالانهی عقبنشینی یخچالها تقریبا چهار برابر شد و از ۶.۶ کیلومتر مربع در سالهای ۲۰۰۷–۲۰۰ به ۲۴.۳ کیلومتر مربع در سالهای ۲۰۲۰–۲۰۱۷ رسید. یخچالهای کوچک واقع در ارتفاعات پایین، چهارپنجم این کاهش را تشکیل میدهند.
میدانهای یخی کوه بابا در ارتفاعات بالای بامیان و یخچالهای طبیعی در سرچشمههای رودخانههای هلمند، هریرود و قندوز، طی دودهه ۲۸ درصد از مساحت خود را از دست دادهاند.
در گزارش بانک جهانی آمده است که این کاهش پیآمدهای مهمی برای تأمین آب در آینده دارد؛ بهویژه در کشوری که ذوب برف و یخچالهای طبیعی حدود ۸۰ درصد منابع آبی آن را تأمین میکنند.
برف به تنهایی ۷۴ درصد جریان دریای آمو و ۷۷ درصد جریان رود هلمند را تأمین میکند؛ دو رودخانهای که اساس بخش بزرگی از آبیاری و تولید برق آبی افغانستان را تشکیل میدهند.
افزایش تقاضای آب همزمان با کاهش منابع
منابع آبی افغانستان در حالی روبهکاهش است که تقاضا برای آب در حال افزایش میباشد. جمعیت کشور از سال ۲۰۰۰ تا کنون بیش از دو برابر شده و از ۲۰ میلیون نفر به ۴۴ میلیون نفر در سال ۲۰۲۵ رسیده است. پیشبینی میشود جمعیت تا سال ۲۰۵۰، ۷۵ درصد دیگر نیز افزایش یابد.
در گزارش بانک جهانی آمده است که ادارهی ملی احصائیه و معلومات، جمعیت کمتری را برآورد میکند و شمار جمعیت را در سال ۲۰۲۵، ۳۶.۴ میلیون نفر میداند؛ اما آمار این اداره نیز همین روند رشد سریع جمعیت را نشان میدهد.
بازگشت گستردهی شهروندان افغانستان از ایران و پاکستان، فشار فوری بر تقاضای آب را به این فشارهای جمعیتی بلندمدت افزوده است.
طی دو سال اخیر شش میلیون مهاجر از کشورهای ایران و پاکستان وارد افغانستان شدهاند.
بانک جهانی گفته است که رشد جمعیت و ورود بازگشتکنندگان، هر دو فشار بیشتری بر منابع آبی محدود کشور وارد میکنند.
براساس گزارش این بانک، میزان آب در دسترس به ازای هر نفر بهشدت کاهش یافته است.
منابع آب شیرین تجدیدپذیر سالانه به ازای هر نفر، از پنج هزار و ۴۰۰ متر مکعب در سال ۱۹۹۰ به حدود هزار و ۵۳۰ متر مکعب در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است.
این وضعیت باعث شد افغانستان در سال ۲۰۲۰ از آستانهی تنش آبی فالکنمارک، یعنی هزار و ۷۰۰ متر مکعب به ازای هر نفر، پایینتر برود.
بانک جهانی هشدار داده است که اگر روندهای کنونی جمعیتی و کاهش منابع آبی ادامه یابد، پیشبینی میشود میزان آب شیرین در دسترس به ازای هر نفر، تا اوایل دههی ۲۰۴۰، به کمتر از حد آستانهی کمبود آب، یعنی ۱۰۰۰ متر مکعب در سال، کاهش یابد.