عبدالحلیم زریاب-استاد دانشگاه پولیتخنیک کابل
شهر کابل در نقطه خشکی از جهان موقعیت حاصل نموده و بارندگی سالانه در این شهر کمتر از سهصد ملیمتر در سال میباشد.
از نقطهنظر زمینشناسی شهر کابل شکل یک گرابن (فرورفتگی) را داشته و قسمتهای فرورفتهی این شهر توسط رسوبات نیوجن (Neogene) و چهارمی (Quaternary) پر گردید است. رسوبات نیوجن را بهنام طبقهی آبدار عمیق و رسوبات چهارمی را بهنام طبقهی آبدار کمعمق نیز یاد یاد میکنند. اوسط ضخامت ترسبات چهارمی و نیوجن به ترتیب 40 و 250 متر میباشند. نظر به مطالعات انجامشدهی هایدروجیولوجیکی، بیشترین حجم آب در رسوبات چهارمی موجود میباشد. اما رسوبات نیوجن نظر به قابلیت نفوذپذیری پایینی که دارند حجم کم آب را در خویش جا دادهاند. انالیز ایزوتوپی که مؤسسهی بینالمللی جایکاه بالای نمونههای آب اخذشده از طبقهی آبدار عمیق که در سالهای 2008 و 2009 انجام داده، نشان میدهد که آبهای زیرزمینی رسوبات نیوجن و یا طبقهی آبدار عمیق از نوع فسیلی (Fossil water) بوده و توسط رسوبات اتمسفیری تغذیه نمیگردد.
در شهر کابل یگانه منبع آبهای نوشیدنی و معیشتی باشندگان این شهر را آبهای زیرزمینی تشکیل میدهند. نظر به افزایش نفوس و استفادهی بیشازحد از آبهای زیرزمینی، در سالهای اخیر سطح آبهای زیرزمینی این شهر بهطور بیسابقهیی کاهش یافته است. بررسیها نشان میدهند که سطح آبهایی زیرزمینی سالانه در اکثر نقاط شهر کابل بهطور اوسط 1.5 متر پایین میرود. از سال 2007 تا سال 2016 سطح آبهای زیرزمینی در اکثر نقاط این شهر در حدود 15 متر پایین رفته است. قسمیکه در بالا ذکر گردید، رسوبات چهارمی بیشترین ذخایر آب را دارند، هرگاه سطح آب زیرزمینی کاهش پیدا نماید و سطح آب به طبقات نیوجن برسد در آن زمان پایینروی سطح آب بهشکل تصاعدی خواهد بود. از جانب دیگر انالیزهای کیفیتی آبهای زیرزمینی که توسط مؤسسات بینالمللی انجام شدهاند نشان میدهند که کیفیت آبهای زیرزمینی شهر کابل سالبهسال بدتر و بدتر گردیده است، مخصوصا پارامترهای از قبیل نایتریت، باکتریا، برون، منرالیزیشن، سلفات و بعضی عناصر سنگین بهمراتب بیشتر از حد مجاز که توسط سازمان جهانی صحت تعیین شده میباشند.
دولت افغانستان به همکاری بانک جهانی و بعضی مؤسسات بینالمللی دیگر بهخاطر توسعهی آبرسانی شهر کابل و تامین آب برای باشندگان شهر جدید کابل که قرار است ساخته شود، سروی مقدماتی بند گلبهار، بند سالنگ، بند شاتوت و اکوفیر پنجشیر را در بین سالهای 2008 الی 2011 انجام داد، ولی بعد از آن بهخاطر تامین آب باشندگان شهر کابل هیچ کاری صورت نگرفته است.
در این اواخر وزارت انرژی و آب نشست ارزیابی کمی و کیفی آبهای نوشیدنی و معیشتی را در شهر کابل دایر نمود که بیشتر جنبهی تبلیغاتی داشت و کدام گام جدی بهخاطر بهبود وضعیت موجود برداشته نشد و تنها خوشخبری جناب وزیر صاحب انرژی و آب برای باشندگان شهر کابل این بود که بند شاهوعروس در حالت تکمیل شدن است، برای ساخت بند شاهتوت بودجه در نظر گرفته شده و پروژهی تغذیهی مصنوعی آبهای زیرزمینی شهر کابل در حالت اجرا میباشد.
برای به من بهعنوان یک متخصص آب زیرزمینی خوشخبریهای جناب وزیر صاحب برای رفع مشکل کمآبی و آلودگی آبهای زیرزمینی شهر کابل کافی نیست. جناب وزیر صاحب از بندهای شاهوعروس و شاهتوت نام برد، در حالیکه بند شاهوعروس برای آبرسانی به باشندگان شهر کابل دیزاین نگردیده و کار ساخت بند شاهتوت و پروژهی آبرسانی به شهر کابل با توجه به سایر پروژههای وزارت انرژی و آب بیشتر از پانزده سال را در بر خواهند گرفت. پروژهی تغذیهی مصنوعی آبهای زیرزمنیی شهر کابل بیشتر جنبهی تحقیقاتی دارد.
جلوگیری از کمبود آب و آلودگی آبهای زیرزمینی در شهر کابل بیشتر نیاز به برنامههای کوتاهمدت و میانمدت دارد. بناءً وزارت انرژی و آب باید همکاری سکتورهای مربوط به برنامهی کوتاهمدت و میانمدت را برای رفع این مشکل روی دست گیرد. طوریکه برای همه معلوم است، بیشترین مقدار آبهای زیرزمینی شهرکابل در موترشوییها، حمامهای سونا و آبیاری ساحات زراعتی به مصرف میرسد. لیکن راجع به این موضوع وزارت انرژی و آب هیچ برنامه را روی دست ندارد. در حالیکه روزانه در یک موترشویی بیشتر از صدها مترمکعب آب به مصرف میرسد.
برای اندازهگیری و کنترل مقدار آب چاههایی که در موترشوییها و حمامهای سونا استفاده میگردد میتوان از میترهای هوشمند استفاده نمود و در ضمن در ساحات زراعتی شهر کابل وزارت زراعت و مالداری مسئول است تا سیستم آبیاری که به کمترین مقدار آب نیاز است را ترویج نماید. از جانت دیگر وزارت شهرسازی و شهرداری کابل باید یک سروی عمومی سیستم فاضلاب، چاههای سپتیک و چاههای جذبی را روی دست گیرند و به آن خانوادههایی که از چاههای جذبی استفاده میکنند باید توصیه شوند که دیگر از چاه جذبی استفاده نکنند و در صورت تخلف جریمه گردند. برای دفع زبالههای جامد سیستم منظمی را روی دست گیرند و ساحات مناسب برای دفع زبالههای جامد شهری در نظر گرفته شود و انداختن زباله در دریای کابل جرم محسوب گردد.
