ایان – ساموئل تروپ
در سال 1946 واژهشناس فرانسوی، «اندره دپونت سامر» اولین سنگ قبرنوشتهی یهودیی به دست آمده از فیروزکوه در افغانستان را منتشر کرد. قدمت این سنگ قبرنوشته به قرن 11 و 13 زمانی که شهر توسط تهاجم مغولها ویران شد، برمیگردد و از الگوی استانداردی پیروی میکنند. در خطوطی که با سادگی و بدون هیچ تزئینی با قلم حکاکی شدهاند، نام شخص، تاریخ فوت و ادای احترام متداول همچون «باغ عدن قرین رحمتش باد» و «بندهی خداترس» و نقل قول مناسبی از کتاب مقدس ذکر شده است.
این نوشتهها با تمام سادگی خود تا همین اواخر یکی از معدود منابع در مورد تاریخ یهودیان قرون وسطایی افغانستان بودند. دانشمندان اسامی مخلوط عبری و فارسی این نوشتهها را از لحاظ زیباییشناسی و مهمتر از همه از لحاظ زبانی مورد مطالعه قرار دادهاند. یهودیان در فیروزکوه همانند جوامع یهودی امروزه در ایران، افغانستان، آسیای مرکزی و چین غربی به زبان فارسیهود (فارسی-یهودی) تکلم و مینوشتهاند. فارسیهود مانند زبان ییدیش برای فارسیزبانان معمولی قابلفهم است اما در آن از واژگان عبری استفاده و به خط عبری نوشته میشود.
این نوشتهها با اینکه نگاه اجمالی وسوسهانگیزی به جامعهی یهودی ارائه میدهد که تا حد زیادی ناشناخته است، پرسشهای زیادی را نیز مطرح میکنند. اینکه چگونه یهودیان در مرزهای شرقی جهان اسلام زندگی میکردند؟ چه میکردند و از کجا آمده بودند؟ نوشتههای کوتاه روی این سنگ قبرها همراه با چند کتیبهی دیگر و مراجع پراکنده در منابع تاریخی و ادبی، چیز زیادی برای گفتن ندارند.
در سال 2011 پرسشهای این چنینی در مورد تاریخ یهودیان افغانستان دلیلی بود که گزارش تلویزیونی کانال 2 اسرائیل، جامعهی علمی را به همهمه وا داشت. این گزارش که به سرعت در رسانههای جهان بازتاب یافت، توضیح میداد که چگونه چند ماه پیش روباهها با کاویدن خاک، غار پنهانی را در جایی در ولایت سمنگان افغانستان آشکار کردند. گزارش میگوید که روستائیان محلی در درون این غار گنجینهیی از اسناد یهودی تقریبا یک هزار ساله را پیدا کردند. این یافته (کشف) اکنون به عنوان جینزه افغانستان شناخته میشود.
حقیقت این است هرچند که نسخههای خطی دیگری نیز در همان منطقهی بیآب و علف پیدا شدهاند، اما ما احتمالا هرگز نمیدانیم که این کشف کجا و چگونه برملا شده است. اکثریت قریب به اتفاق صدها صفحه از این نوشتهها، به این خاطر که از افغانستان قاچاق شده و به دست یک شبکهی پنهانی فروشندگان آثار باستانی افتادهاند، منتشرناشده باقی مانده و برای تحقیق در دسترس نیستند. با اینحال، 29 نسخهی خطی که در سال 2013 توسط کتابخانه ملی اسرائیل خریداری شده، روشنی تازهیی به این کشف میاندازند.
جنیزه افغانستان یا نسخههای خطی به دست آمده از افغانستان همانند هم اسمش جنیزه قاهره ـ گنجینه کتابها و مقالات دورانداختهشده که در جنیزه (واژهی عبری که معنای آن ذخیرهگاه است) معبد بن عزرا در قاهره نگهداری میشود ـ مجموعهیی از متون متفاوت است. اسنادهای حقوقی به زبان فارسی معمولی و نوشتهشده با خط عربی، نامههای شخصی و تجاری به فارسی (بیشتر فارسیهودی)، تکههایی از شعر فارسی، یک سند تجاری به زبان عربی و مهمتر از همه صفحهیی از تفسیر کتاب مقدس بنی اسرائیل توسط سعادیا گائون فیلسوف یهودی قرن دهم، از جملهی این متون و اسناد جنیزه افغانستان اند.
این نسخههای خطی احتمالا بخشی از آرشیف خانوادهیی متعلق به تجار یهودی از بامیان، شهر تجاری مهم در جاده ابریشم قرون وسطایی بوده است. اکثر اسناد حقوقی رسید بدهیهایی اند که به بزرگ خانواده، ابو ناصر یهودا بن دانیال پرداخت شدهاند. این نامهها همچنین به تعهدات مالیاتی، خرید زمین و معاملات تجاری ابوناصر و پسرش ابوالحسن سیمان تُف مربوط میشوند. اسناد حقوقی بر مبنای قانون اسلامی نوشته شده و در سراسر آن اسامی مسلمانان به چشم میخورند. واضح است که تجارت و زندگی ابوناصر منحصر و محدود به جامعهی یهودی نبوده است.
یکی از نامههای شخصی نوشته شده به فارسیهود که از جانب یار بن عماد (ظاهرا داماد ابوناصر) به ابولحسن ارسال شده، یک تصویر صمیمی را از روابط خانوادگی آنها به دست میدهد. در نامه، یار به برادر زنش میگوید با آنکه بسیار مایل است تا از غزنی (شهری که نزدیک به 100 مایل از محل زندگی ابوالحسن در بامیان فاصله دارد) به بامیان نقل مکان کند، اما شرایط اقتصادیاش این کار را غیرممکن کرده است. او نوشته است: «من با هیچ حرفهی دیگری آشنا نیستم و نه هم مردی هستم که به سفر و دوری از خانه عادت داشته باشد. شما میدانید که در کسبوکار من، اگر یک روز از مغازه دور باشم، در آن روز هیچ سودی نخواهم داشت.»
زبان فارسیهود این نامهها نهتنها از این جهت مهم است که زبان تکلم یهودیان این منطقه بوده، بلکه فارسیهود واژگان قدیمی و دستور زبانی را در خود حفظ کرده که در فارسی استاندارد از بین رفتهاند. زبان فارسیهود قرون وسطایی جنیزه افغانستان به دانشمندان در درک توسعه زبان فارسی کمک خواهد کرد. پیش از این مجموعهی متون فارسیهود از کرانههای شرقی جهان ایرانی شامل دو نامه و تعداد انگشتشماری از آثار ادبی و مذهبی بود.
در آن زمان با اینکه زبان عربی به عنوان زبان حقوقی ـ قانونی غالب در منطقه بوده، موجودیت تفسیر عربیـ یهودی گائون به این معنا است که خانوادهی ابوناصر دانش عمیقی از این زبان داشتهاند. امری که ممکن است نشانگر این باشد که خانوادهی ابوناصر ـ و شاید سایر یهودیان ـ از بغداد یا سایر مناطق عربیزبان به غرب بامیان مهاجرت کردهاند. تغییر مکانهای این چنینی در آن زمان معمول بوده است. اسناد فارسیهود پیدا شده در جنیزه قاهره نشان میدهند که بازرگانان فارسیزبان از نقاطی در شرق به آن جا ـ قاهره، مصر ـ نقل مکان کردهاند.
اما زبان تنها سرنخ تاریخی نیست که جنیزه افغانستان به دست میدهد. این اسناد مجموعهی بزرگی از اطلاعات از جمله نام، شغل، قیمتها، وزن و اندازه، مواد غذایی و غیره را شامل میشود. تاریخنگاران از اطلاعات این چنینی جنیزه قاهره برای بازسازی تاریخ اقتصادی و اجتماعی شبکهیی از بازرگانان یهودی که از مراکش تا ساحل مالابار در هند پخش شده بودند، استفاده کردهاند.
این کار سخت و موشکافانه در مورد جنیزه قاهره نهتنها در مورد جوامع یهودی بلکه تا حد زیادی برای شناخت جامعهی اسلامی قرون وسطایی مهم واقع شده است. زیرا یهودیان کاملا در ساختار تجاری جامعه ـ اکثریت ـ مسلمان ادغام شده بودند. دیدی که از اسناد این جنیزه در مورد مشارکت یهودیان در تجارت، صنعت، سرمایهگذاری و نظام حقوقی به دست آمده، میتواند در همین موارد نسبت به جمعیت عمومی نیز اعمال شود.
همین ملاحظه بدون شک در مورد جنیزه افغانستان نیز صادق است. اسناد جنیزه افغانستان نشان میدهد که ابوناصر ارتباطات نزدیکی با جوامع مسلمانان محلی داشته است. اما همانطور که شائول شاکد استاد برجستهی دانشگاه عبری اورشلیم هشدار میدهد، 29 نسخهی خطی جنیزه افغانستان فاقد شرایط و حجم اطلاعاتی است که صدها نسخهی خطی میتواند ارائه دهد. آنطوری که او میگوید، تا زمانی که تمامی نسخههای خطی به دست آمده از افغانستان برای تحقیق در دسترس قرار نگیرند، جنیزه افغانستان «بیشتر باعث به میان آمدن پرسش میشود تا پاسخ.»
یادداشت: این مطلب در 7 جنوری 2016 در مجله ایان منتشر شده است.
